મહાભારત · અધ્યાય 1.69

ત્વત્તઃ શ્રુતમિદં બ્રહ્મન્દેવદાનવરક્ષસામ્ ।
અંશાવતરણં સમ્યગ્ગન્ધર્વાપ્સરસાં તથા ॥

ઇમં તુ ભૂય ઇચ્છામિ કુરૂણાં વંશમાદિતઃ ।
કથ્યમાનં ત્વયા વિપ્ર વિપ્રર્ષિગણસન્નિધૌ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

ધર્માર્થકામસહિતં રાજર્ષીણાં પ્રકીર્તિતમ્ ।
પવિત્રં કીર્ત્યમાનં મે નિબોધેદં મનીષિણામ્ ॥

પ્રજાપતેસ્તુ દક્ષસ્ય મનોર્વૈવસ્વતસ્ય ચ ।
ભરતસ્ય કુરોઃ પૂરોરાજમીઢસ્ય ચાનઘ ॥

યાદવાનામિમં વંશં કૌરવાણાં ચ સર્વશઃ ।
તથૈવ ભરતાનાં ચ પુણ્યં સ્વસ્ત્યયનં મહત્ ॥

ધન્યં યશસ્યમાયુષ્યં કીર્તયિષ્યામિ તેઽનઘ ।
તેજોભિરુદિતાઃ સર્વે મહર્ષિસમતેજસઃ ॥

દશ પ્રાચેતસઃ પુત્રાઃ સન્તઃ પુણ્યજનાઃ સ્મૃતાઃ ।
મુખજેનાગ્નિના યૈસ્તે પૂર્વં દગ્ધા મહૌજસઃ ॥

તેભ્યઃ પ્રાચેતસો જજ્ઞે દક્ષો દક્ષાદિમાઃ પ્રજાઃ ।
સમ્ભૂતાઃ પુરુષવ્યાઘ્ર સ હિ લોકપિતામહઃ ॥

વીરિણ્યા સહ સઙ્ગમ્ય દક્ષઃ પ્રાચેતસો મુનિઃ ।
આત્મતુલ્યાનજનયત્સહસ્રં સંશિતવ્રતાન્ ॥

સહસ્રસઙ્ખ્યાનસમ્ભૂતાન્દક્ષપુત્રાંશ્ચ નારદઃ ।
મોક્ષમધ્યાપયામાસ સાઙ્ખ્યજ્ઞાનમનુત્તમમ્ ॥

નાશાર્થં યોજયામાસ દિગન્તજ્ઞાનકર્મસુ । તતઃ પઞ્ચાશતં કન્યા પુત્રિકા અભિસન્દધે ।
પ્રજાપતિઃ પ્રજા દક્ષઃ સિસૃક્ષુર્જનમેજય ॥

દદૌ દશ સ ધર્માય કશ્યપાય ત્રયોદશ ।
કાલસ્ય નયને યુક્તાઃ સપ્તવિંશતિમિન્દવે ॥

ત્રયોદશાનાં પત્નીનાં યા તુ દાક્ષાયણી વરા ।
મારીચઃ કશ્યપસ્ત્વસ્યામાદિત્યાન્સમજીજનત્ ॥

ઇન્દ્રાદીન્વીર્યસમ્પન્નાન્વિવસ્વન્તમથાપિ ચ ।
વિવસ્વતઃ સુતો જજ્ઞે યમો વૈવસ્વતઃ પ્રભુઃ ॥

માર્તાણ્ડસ્ય યમી ચાપિ સુતા રાજન્નજાયત ।
માર્તણ્ડસ્ય મનુર્ધીમાનજાયત સુતઃ પ્રભુઃ ॥

ધર્માત્મા સ મનુર્ધીમાન્યત્ર વંશઃ પ્રતિષ્ઠિતઃ ।
મનોર્વંશો માનવાનાં તતોઽયં પ્રથિતોઽભવત્ ॥

બ્રહ્મક્ષત્રાદયસ્તસ્માન્મનોર્જાતાસ્તુ માનવાઃ ।
તતોઽભવન્મહારાજ બ્રહ્મ ક્ષત્રેણ સઙ્ગતમ્ ॥

બ્રાહ્મણા માનવાસ્તેષાં સાઙ્ગં વેદમદારયન્ ।
વેનં ધૃષ્ણું નરિષ્યન્તં નાભાગેક્ષ્વાકુમેવ ચ ॥

કારૂષમથ શર્યાતિં તથા ચૈવાષ્ટમીમિલામ્ ।
પૃષ્ટધ્રં નવમં પ્રાહુઃ ક્ષત્રધર્મપરાયણમ્ ॥

નાભાગારિષ્ટદશમાન્મનોઃ પુત્રાન્પ્રચક્ષતે ।
પઞ્ચાશત્તુ મનોઃ પુત્રાસ્તથૈવાન્યેઽભવન્ક્ષિતૌ ॥

અન્યોન્યભેદાત્તે સર્વે વિનેશુરિતિ નઃ શ્રુતમ્ ।
પુરૂરવાસ્તતો વિદ્વાનિલાયાં સમપદ્યત ॥

સા વૈ તસ્યાભવન્માતા પિતા ચૈવેતિ નઃ શ્રુતમ્ ।
ત્રયોદશ સમુદ્રસ્ય દ્વીપાનશ્નન્પુરૂરવાઃ ॥

અમાનુષૈર્વૃતઃ સત્વૈર્માનુષઃ સન્મહાયશાઃ ।
વિપ્રૈઃ સ વિગ્રહં ચક્રે વીર્યોન્મત્તઃ પુરૂરવાઃ ॥

જહાર ચ સ વિપ્રાણાં રત્નાન્યુત્ક્રોશતામપિ ।
સનત્કુમારસ્તં રાજન્બ્રહ્મલોકાદુપેત્ય હ ॥

અનુદર્શં તતશ્ચક્રે પ્રત્યગૃહ્ણાન્ન ચાપ્યસૌ ।
તતો મહર્ષિભિઃ ક્રુદ્ધૈઃ સદ્યઃ શપ્તો વ્યનશ્યત ॥

લોભાન્વિતો બલમદાન્નષ્ટસઞ્જ્ઞો નરાધિપઃ ।
સ હિ ગન્ધર્વલોકસ્થાનુર્વશ્યા સહિતો વિરાટ્ ॥

આનિનાય ક્રિયાર્થેઽગ્નીન્યથાવદ્વિહિતાંસ્ત્રિધા ।
ષટ્ સુતા જજ્ઞિરે ચૈલાદાયુર્ધીમાનમાવસુઃ ॥

દૃઢાયુશ્ચ વનાયુશ્ચ શતાયુશ્ચોર્વશીસુતાઃ ।
નહુષં વૃદ્ધશર્માણં રજિં ગયમનેનસમ્ ॥

સ્વર્ભાનવી સુતાનેતાનાયોઃ પુત્રાન્પ્રચક્ષતે ।
આયુષો નહુષઃ પુત્રો ધીમાન્સત્યપરાક્રમઃ ॥

રાજ્યં શશાસ સુમહદ્ધર્મેણ પૃથિવીપતે ।
પિતૄન્દેવાનૃષીન્વિપ્રાન્ગન્ધર્વોરગરાક્ષસાન્ ॥

નહુષઃ પાલયામાસ બ્રહ્મક્ષત્રમથો વિશઃ ।
સ હત્વા દસ્યુસન્ઘાતાનૃષીન્કરમદાપયત્ ॥

પશુવચ્ચૈવ તાન્પૃષ્ઠે વાહયામાસ વીર્યવાન્ ।
કારયામાસ ચેન્દ્રત્વમભિભૂય દિવૌકસઃ ॥

તેજસા તપસા ચૈવ વિક્રમેણૌજસા તથા । વિશ્લિષ્ટો નહુષઃ શપ્તઃ સદ્યો હ્યજગરોઽભવત્ ।
યતિં યયાતિં સંયાતિમાયાતિમયતિં ધ્રુવમ્ ॥

નહુષો જનયામાસ ષટ્ સુતાન્પ્રિયવાદિનઃ ।
યતિસ્તુ યોગમાસ્થાય બ્રહ્મીભૂતોઽભવન્મુનિઃ ॥

યયાતિર્નાહુષઃ સમ્રાડાસીત્સત્યપરાક્રમઃ ।
સ પાલયામાસ મહીમીજે ચ બહુભિર્મખૈઃ ॥

અતિભક્ત્યા પિતૄનર્ચન્દેવાંશ્ચ પ્રયતઃ સદા ।
અન્વગૃહ્ણાત્પ્રજાઃ સર્વા યયાતિરપરાજિતઃ ॥

તસ્ય પુત્રા મહેષ્વાસાઃ સર્વૈઃ સમુદિતા ગુણૈઃ ।
દેવયાન્યાં મહારાજ શર્મિષ્ઠાયાં ચ જજ્ઞિરે ॥

દેવયાન્યામજાયેતાં યદુસ્તુર્વસુરેવ ચ ।
દ્રુહ્યુશ્ચાનુશ્ચ પૂરુશ્ચ શર્મિષ્ઠાયાં ચ જજ્ઞિરે ॥

સ શાશ્વતીઃ સમા રાજન્પ્રજા ધર્મેણ પાલયન્ ।
જરામાર્ચ્છન્મહાઘોરાં નાહુષો રૂપનાશિનીમ્ ॥

જરાઽભિભૂતઃ પુત્રાન્સ રાજા વચનમબ્રવીત્ ।
યદું પૂરું તુર્વસું ચ દ્રુહ્યું ચાનું ચ ભારત ॥

યૌવનેન ચરન્કામાન્યુવા યુવતિભિઃ સહ ।
બિહર્તુમહમિચ્છામિ સાહ્યં કુરુત પુત્રકાઃ ॥

તં પુત્રો દૈવયાનેયઃ પૂર્વજો વાક્યમબ્રવીત્ ।
કિં કાર્યં ભવતઃ કાર્યમસ્માકં યૌવનેન તે ॥

યયાતિરબ્રવીત્તં વૈ જરા મે પ્રતિગૃહ્યતામ્ ।
યૌવનેન ત્વદીયેન ચરેયં વિષયાનહમ્ ॥

યજતો દીર્ઘસત્રૈર્મે શાપાચ્ચોશનસો મુનેઃ ।
કામાર્થઃ પરિહીણોઽયં તપ્યેયં તેન પુત્રકાઃ ॥

મામકેન શરીરેણ રાજ્યમેકઃ પ્રશાસ્તુ વઃ ।
અહં તન્વાઽભિનવયા યુવા કામમવાપ્નુયામ્ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

તે ન તસ્ય પ્રત્યગૃહ્ણન્યદુપ્રભૃતયો જરામ્ ।
તમબ્રવીત્તતઃ પૂરુઃ કનીયાન્સત્યવિક્રમઃ ॥

રાજંશ્ચરાભિનવયા તન્વા યૌવનગોચરઃ ।
અહં જરાં સમાદાય રાજ્યે સ્થાસ્યામિ તેજ્ઞયા ॥

એવમુક્તઃ સ રાજર્ષિસ્તપોવીર્યસમાશ્રયાત્ ।
સઞ્ચારયામાસ જરાં તદા પુત્રે મહાત્મનિ ॥

પૌરવેણાથ વયસા રાજા યૌવનમાસ્થિતઃ ।
યાયાતેનાપિ વયસા રાજ્યં પૂરુરકારયત્ ॥

તતો વર્ષસહસ્રાણિ યયાતિરપરાજિતઃ ।
સ્થિતઃ સ નૃપશાર્દૂલઃ શાર્દૂલસમવિક્રમઃ ॥

યયાતિરપિ પત્નીભ્યાં દીર્ઘકાલં વિહૃત્ય ચ ।
વિશ્વાચ્યા સહિતો રેમે પુનશ્ચૈત્રરથે વને ॥

નાધ્યગચ્છત્તદા તૃપ્તિં કામાનાં સ મહાયશાઃ ।
અવેત્ય મનસા રાજન્નિમાં ગાથાં તદા જગૌ ॥

ન જાતુ કામઃ કામાનામુપભોગેન શામ્યતિ ।
ઇવિષા કૃષ્ણવર્ત્મેવ ભૂય એવાભિવર્ધતે ॥

યત્પૃથિવ્યાં વ્રીહિયવં હિરણ્યં પશવઃ સ્ત્રિયઃ ।
નાલમેકસ્ય તત્સર્વમિતિ મત્વા શમં વ્રજેત્ ॥

યદા ન કુરુતે પાપં સર્વભૂતેષુ કર્હિચિત્ ।
કર્મણા મનસા વાચા બ્રહ્મ સમ્પદ્યતે તદા ॥

ન બિભેતિ યદા ચાયં યદા ચાસ્માન્ન બિભ્યતિ ।
યદા નેચ્છતિ ન દ્વેષ્ટિ બ્રહ્મ સમ્પદ્યતે તદા ॥

ઇત્યવેક્ષ્ય મહાપ્રાજ્ઞઃ કામાનાં ફલ્ગુતાં નૃપ ।
સમાધાય મનો બુદ્ધ્યા પ્રત્યગૃહ્ણાજ્જરાં સુતાત્ ॥

તતો વર્ષસહસ્રાન્તે યયાતિરપરાજિતઃ । દત્વા ચ યૌવનં રાજા પૂરું રાજ્યેઽભિષિચ્ય ચ ।
અતૃપ્ત એવ કામાનાં પૂરું પુત્રમુવાચ હ ॥

ત્વયા દાયાદવાનસ્મિ ત્વં મે વંશકરઃ સુતઃ ।
પૌરવો વંશ ઇતિ તે ખ્યાતિં લોકે ગમિષ્યતિ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

તતઃ સ નૃપશાર્દૂલ પૂરું રાજ્યેઽભિષિચ્ય ચ ।
તતઃ સુચરિતં કૃત્વા ભૃગુતુઙ્ગે મહાતપાઃ ॥

કાલેન મહતા પશ્ચાત્કાલધર્મમુપેયિવાન્ ।
કારયિત્વા ત્વનશનં સદારઃ સ્વર્ગમાપ્તવાન્ ॥