મહાભારત · અધ્યાય 1.67

બ્રહ્મણો માનસાઃ પુત્રા વિદિતાઃ ષણ્મહર્ષયઃ ।
એકાદશ સુતાઃ સ્થાણોઃ ખ્યાતાઃ પરમતેજસઃ ॥

મૃગવ્યાધશ્ચ સર્પશ્ચ નિરૃતિશ્ચ મહાયશાઃ ।
અજૈકપાદહિર્બિધ્ન્યઃ પિનાકી ચ પરન્તપઃ ॥

દહનોઽથેશ્વરશ્ચૈવ કપાલી ચ મહાદ્યુતિઃ ।
સ્થાણુર્ભગશ્ચ ભગવાન્ રુદ્રા એકાદશ સ્મૃતાઃ ॥

મરીચિરઙ્ગિરા અત્રિઃ પુલસ્ત્યઃ પુલહઃ ક્રતુઃ ।
ષડેતે બ્રહ્મણઃ પુત્રા વીર્યવન્તો મહર્ષયઃ ॥

ત્રયસ્ત્વઙ્ગિરસઃ પુત્રા લોકે સર્વત્ર વિશ્રુતાઃ ।
બૃહસ્પતિરુતથ્યશ્ચ સંવર્તશ્ચ ધૃતવ્રતાઃ ॥

અત્રેસ્તુ બહવઃ પુત્રાઃ શ્રૂયન્તે મનુજાધિપ ।
સર્વે વેદવિદઃ સિદ્ધાઃ શાન્તાત્માનો મહર્ષયઃ ॥

રાક્ષસાશ્ચ પુલસ્ત્યસ્ય વાનરાઃ કિન્નરાસ્તથા ।
યક્ષાશ્ચ મનુજવ્યાઘ્ર પુત્રાસ્તસ્ય ચ ધીમતઃ ॥

પુલહસ્ય સુતા રાજઞ્શરભાશ્ચ પ્રકીર્તિતાઃ ।
સિંહાઃ કિપુરુષા વ્યાઘ્રા ઋક્ષા ઈહામૃગાસ્તથા ॥

ક્રતોઃ ક્રતુસમાઃ પુત્રાઃ પતઙ્ગસહચારિણઃ ।
વિશ્રુતાસ્ત્રિષુ લોકેષુ સત્યવ્રતપરાયણાઃ ॥

દક્ષસ્ત્વજાયતાઙ્ગુષ્ઠાદ્દક્ષિણાદ્ભગવાનૃષિઃ ।
બ્રહ્મણઃ પૃથિવીપાલ શાન્તાત્મા સુમહાતપાઃ ॥

વામાદજાયતાઙ્ગુષ્ઠાદ્ભાર્યા તસ્ય મહાત્મનઃ ।
તસ્યાં પઞ્ચાશતં કન્યાઃ સ એવાજનયન્મુનિઃ ॥

તાઃ સર્વાસ્ત્વનવદ્યાઙ્ગ્યઃ કન્યાઃ કમલલોચનાઃ ।
પુત્રિકાઃ સ્થાપયામાસ નષ્ટપુત્રઃ પ્રજાપતિઃ ॥

દદૌ સ દશ ધર્માય સપ્તવિંશતિમિન્દવે ।
દિવ્યેન વિધિના રાજન્કશ્યપાય ત્રયોદશ ॥

નામતો ધર્મપત્ન્યસ્તાઃ કીર્ત્યમાના નિબોધ મે ।
કીર્તિર્લક્ષ્મીર્ધૃતિર્મેધા પુષ્ટિઃ શ્રદ્ધા ક્રિયા તથા ॥

બુદ્ધિર્લજ્જા મતિશ્ચૈવ પત્ન્યો ધર્મસ્ય તા દશ ।
દ્વારાણ્યેતાનિ ધર્મસ્ય વિહિતાનિ સ્વયમ્ભુવા ॥

સપ્તવિંશતિઃ સોમસ્ય પત્ન્યો લોકસ્ય વિશ્રુતાઃ ।
કાલસ્ય નયને યુક્તાઃ સોમપત્ન્યાઃ શુચિવ્રતાઃ ॥

સર્વા નક્ષત્રયોગિન્યો લોકયાત્રાવિધાનતઃ । પૈતામહો મુનિર્દેવસ્તસ્ય પુત્રઃ પ્રજાપતિઃ ।
તસ્યાષ્ટૌ વસવઃ પુત્રાસ્તેષાં વક્ષ્યામિ વિસ્તરમ્ ॥

ધરો ધ્રુવશ્ચ સોમશ્ચ અહશ્ચૈવાનિલોઽનલઃ ।
પ્રત્યૂષશ્ચ પ્રભાસશ્ચ વસવોઽષ્ટૌ પ્રકીર્તિતાઃ ॥

ધૂમ્રાયાસ્તુ ધરઃ પુત્રો બ્રહ્મવિદ્યો ધ્રુવસ્તથા ।
ચન્દ્રમાસ્તુ મનસ્વિન્યાઃ શ્વાસાયાઃ શ્વસનસ્તથા ॥

રતાયાશ્ચાપ્યહઃ પુત્રઃ શાણ્ડિલ્યાશ્ચ હુતાશનઃ ।
પ્રત્યૂષશ્ચ પ્રભાસશ્ચ પ્રભાતાયાઃ સુતૌ સ્મૃતૌ ॥

ધરસ્ય પુત્રો દ્રવિણો હુતહવ્યવહસ્તથા । આપસ્ય પુત્રો વૈતણ્ડ્યઃ શ્રમઃ શાન્તોમુનિસ્તથા ।
ધ્રુવસ્ય પુત્રો ભગવાન્કાલો લોકપ્રકાલનઃ ॥

સોમસ્ય તુ સુતો વર્ચા વર્ચસ્વી યેન જાયતે ।
મનોહરાયાઃ શિશિરઃ પ્રાણોઽથ રમણસ્તથા ॥

અહ્નઃ સુતસ્તથા જ્યોતિઃ શમઃ શાન્તસ્તથા મુનિઃ ।
અગ્નેઃ પુત્રઃ કુમારસ્તુ શ્રીમાઞ્છરવણાલયઃ ॥

તસ્ય શાખો વિશાખશ્ચ નૈગમેયશ્ચ પૃષ્ઠજઃ ।
કૃત્તિકાભ્યુપપત્તેશ્ચ કાર્તિકેય ઇતિ સ્મૃતઃ ॥

અનિલસ્ય શિવા ભાર્યા તસ્યાઃ પુત્રો મનોજવઃ ।
અવિજ્ઞાતગતિશ્ચૈવ દ્વૌ પુત્રાવનિલસ્ય તુ ॥

પ્રત્યૂષસ્ય વિદુઃ પુત્રમૃષિં નામ્નાઽથ દેવલમ્ । દ્વૌ પુત્રૌ દેવલસ્યાપિ ક્ષમાવન્તૌ મનીષિણૌ ।
બૃહસ્પતેસ્તુ ભગિની વરસ્ત્રી બ્રહ્મવાદિની ॥

યોગસિદ્ધા જગત્કૃત્સ્નમસક્તા વિચચાર હ ।
પ્રભાસસ્ય તુ ભાર્યા સા વસૂનામષ્ટમસ્ય હ ॥

વિશ્વકર્મા મહાભાગો જજ્ઞે શિલ્પપ્રજાપતિઃ ।
કર્તા શિલ્પસહસ્રાણાં ત્રિદશાનાં ચ વર્ધકિઃ ॥

ભૂષણાનાં ચ સર્વેષાં કર્તા શિલ્પવતાં વરઃ ।
યો દિવ્યાનિ વિમાનાનિ ત્રિદશાનાં ચકારહ ॥

મનુષ્યાશ્ચોપજીવન્તિ યસ્ય શિલ્પં મહાત્મનઃ ।
પૂજયન્તિ ચ યં નિત્યં વિશ્વકર્માણમવ્યયમ્ ॥

સ્તનં તુ દક્ષિણં ભિત્ત્વા બ્રહ્મણો નરવિગ્રહઃ ।
નિઃસૃતો ભગવાન્ધર્મઃ સર્વલોકસુખાવહઃ ॥

ત્રયસ્તસ્ય વરાઃ પુત્રાઃ સર્વભૂતમનોહરાઃ ।
શમઃ કામશ્ચ હર્ષશ્ચ તેજસા લોકધારિણઃ ॥

કામસ્ય તુ રતિર્ભાર્યા શમસ્ય પ્રાપ્તિરઙ્ગના ।
નન્દા તુ ભાર્યા હર્ષસ્ય યાસુ લોકાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ ॥

મરીચેઃ કશ્યપઃ પુત્રઃ કશ્યપસ્ય સુરાસુરાઃ ।
જજ્ઞિરે નૃપશાર્દૂલ લોકાનાં પ્રભવસ્તુ સઃ ॥

ત્વાષ્ટ્રી તુ સવિતુર્ભાર્યા વડવારૂપધારિણી ।
અસૂયત મહાભાગા સાન્તરિક્ષેઽસ્વિનાવુભૌ ॥

દ્વાદશૈવાદિતેઃ પુત્રાઃ શક્રમુખ્યા નરાધિપ ।
તેષામવરજો વિષ્ણુર્યત્ર લોકાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ ॥

ત્રયસ્ત્રિંશત યત્યેતે દેવાસ્તેષામહં તવ ।
અન્વયં સમ્પ્રવક્ષ્યામિ પક્ષૈશ્ચ કુલતો ગણાન્ ॥

રુદ્રાણામપરઃ પક્ષઃ સાધ્યાનાં મરુતાં તથા ।
વસૂનાં ભાર્ગવં વિદ્યાદ્વિશ્વેદેવાંસ્તથૈવ ચ ॥

વૈનતેયસ્તુ ગરુડો બલવાનરુણસ્તથા ।
બૃહસ્પતિશ્ચ ભગવાનાદિત્યેષ્વેવ ગણ્યતે ॥

અશ્વિનૌ ગુહ્યકાન્વિદ્ધિ સર્વૌષધ્યસ્તથા પશૂન્ ।
એતે દેવગણા રાજન્કીર્તિતાસ્તેઽનુપૂર્વશઃ ॥

યાન્કીર્તયિત્વા મનુજઃ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે ।
બ્રહ્મણો હૃદયં ભિત્ત્વા નિઃસૃતો ભગવાન્ભૃગુઃ ॥

ભૃગોઃ પુત્રઃ કવિર્વિદ્વાઞ્છુક્રઃ કવિસુતો ગ્રહઃ । ત્રૈલોક્યપ્રાણયાત્રાર્થં વર્ષાવર્ષે ભયાભયે ।
સ્વયમ્ભુવા નિયુક્તઃ સન્ભુવનં પરિધાવતિ ॥

યોગાચાર્યો મહાબુદ્ધિર્દૈત્યાનામભવદ્ગુરુઃ ।
સુરાણાં ચાપિ મેધાવી બ્રહ્મચારી યતવ્રતઃ ॥

તસ્મિન્નિયુક્તે વિધિના યોગક્ષેમાય ભાર્ગવે ।
અન્યમુત્પાદયામાસ પુત્રં ભૃગુરનિન્દિતમ્ ॥

ચ્યવનં દીપ્તતપસં ધર્માત્માનં યશસ્વિનમ્ ।
યઃ સ રોષાચ્ચ્યુતો ગર્ભાન્માતુર્મોક્ષાય ભારત ॥

આરુષી તુ મનોઃ કન્યા તસ્ય પત્ની મનીષિણઃ ।
ઔર્વસ્તસ્યાં સમભવદૂરું ભિત્ત્વા મહાયશાઃ ॥

મહાતેજા મહાવીર્યો બાલ એવ ગુણૈર્યુતઃ ।
ઋચીકસ્તસ્ય પુત્રસ્તુ જમદગ્નિસ્તતોઽભવત્ ॥

જમદગ્નેસ્તુ ચત્વાર આસન્પુત્રા મહાત્મનઃ । રામસ્તેષાં જઘન્યોઽભૂદજઘન્યૈર્ગુણૈર્યુતઃ ।
સર્વશસ્ત્રેષુ કુશલઃ ક્ષત્રિયાન્તકરો વશી ॥

ઔર્વસ્યાસીત્પુત્રશતં જમદગ્નિપુરોગમમ્ ।
તેષાં પુત્રસહસ્રાણિ બભૂવુર્ભુવિ વિસ્તરઃ ॥

દ્વૌ પુત્રો બ્રહ્મણસ્ત્વન્યૌ યયોસ્તિષ્ઠતિ લક્ષણમ્ ।
લોકે ધાતા વિધાતા ચ યૌ સ્થિતૌ મનુના સહ ॥

તયોરેવ સ્વસા દેવી લક્ષ્મીઃ પદ્મગૃહા શુભા ।
તસ્યાસ્તુ માનસાઃ પુત્રાસ્તુરગા વ્યોમચારિણઃ ॥

વરુણસ્ય ભાર્યા યા જ્યેષ્ઠા શુક્રાદ્દેવી વ્યજાયત ।
તસ્યાઃ પુત્રં બલં વિદ્ધિ સુરાં ચ સુરનન્દિનીમ્ ॥

પ્રજાનામન્નકામાનામન્યોન્યપરિભક્ષણાત્ ।
અધર્મસ્તત્ર સઞ્જાતઃ સર્વભૂતવિનાશકઃ ॥

તસ્યાપિ નિરૃતિર્ભાર્યા નૈરૃતા યેન રાક્ષસાઃ ।
ઘોરાસ્તસ્યાસ્ત્રયઃ પુત્રાઃ પાપકર્મરતાઃ સદા ॥

ભયો મહાભયશ્ચૈવ મૃત્યુર્ભૂતાન્તકસ્તથા ।
ન તસ્ય ભાર્યા પુત્રો વા કશ્ચિદસ્ત્યન્તકો હિ સઃ ॥

કાકીં શ્યેનીં તથા ભાસીં ધૃતરાષ્ટ્રીં તથા શુકીમ્ ।
તામ્રા તુ સુષુવે દેવી પઞ્ચૈતા લોકવિશ્રુતાઃ ॥

ઉલૂકાન્સુષુવે કાકી શ્યેની શ્યેનાન્વ્યજાયત ।
ભાસી ભાસાનજનયદ્ગૃધ્રાંશ્ચૈવ જનાધિપ ॥

ધૃતરાષ્ટ્રી તુ હંસાંશ્ચ કલહંસાંશ્ચ સર્વશઃ ।
ચક્રવાકાંશ્ચ ભદ્રા તુ જનયામાસ સૈવ તુ ॥

શુકી ચ જનયામાસ શુકાનેવ યશસ્વિની ।
કલ્યાણગુણસમ્પન્ના સર્વલક્ષણપૂજિતા ॥

નવ ક્રોધવશા નારીઃ પ્રજજ્ઞે ક્રોધસમ્ભવાઃ ।
મૃગી ચ મૃગમન્દા ચ હરી ભદ્રમના અપિ ॥

માતઙ્ગી ત્વથ શાર્દૂલી શ્વેતા સુરભિરેવ ચ ।
સર્વલક્ષણસમ્પન્ના સુરસા ચૈવ ભામિની ॥

અપત્યં તુ મૃગાઃ સર્વે મૃગ્યા નરવરોત્તમ ।
ઋક્ષાશ્ચ મૃગમન્દાયાઃ સૃમરાશ્ચ પરન્તપ ॥

તતસ્ત્વૈરાવતં નાગં જજ્ઞે ભદ્રમનાઃ સુતમ્ ।
ઐરાવતઃ સુતસ્તસ્યા દેવનાગો મહાગજઃ ॥

હર્યાશ્ચ હરયોઽપત્યં વાનરાશ્ચ તરસ્વિનઃ ।
ગોલાઙ્ગૂલાંશ્ચ ભદ્રં તે હર્યાઃ પુત્રાન્પ્રચક્ષતે ॥

પ્રજજ્ઞે ત્વથ શાર્દૂલી સિંહાન્વ્યાગ્રાનનેકશઃ ।
દ્વીપિનશ્ચ મહાસત્વાન્સર્વાનેવ ન સશંયઃ ॥

માતઙ્ગ્યપિ ચ માતઙ્ગાનપત્યાનિ નરાધિપ ।
દિશાં ગજં તુ શ્વેતાખ્યં શ્વેતાઽજનયદાશુગમ્ ॥

તથા દુહિતરૌ રાજન્સુરભિર્વૈ વ્યજાયત ।
રોહિણી ચૈવ ભદ્રં તે ગન્ધર્વી તુ યશસ્વિની ॥

વિમલામપિ ભદ્રં તે અનલામપિ ભારત ।
રોહિણ્યાં જજ્ઞિરે ગાવો ગન્ધર્વ્યાં વાજિનઃ સુતાઃ ॥

ઇરાયાઃ કન્યકા જાતાસ્તિસ્રઃ કમલલોચનાઃ ।
વનસ્પતીનાં વૃક્ષાણાં વીરુધાં ચૈવ માતરઃ ॥

લતારુહે ચ દ્વે પ્રોક્તે વીરુધાં ચૈવ તાઃ સ્મૃતાઃ ।
ગૃહ્ણન્તિ યે વિના પુષ્પં ફલાનિ તરવઃ પૃથક્ ॥

લતાસુતાસ્તે વિજ્ઞેયાસ્તાનેવાહુર્વનસ્પતીન્ ।
પુષ્પૈઃ ફલગ્રહાન્વૃક્ષાન્રુહાયાઃ પ્રસવં વિદુઃ ॥

લતાગુલ્માનિ વૃક્ષાશ્ચ ત્વક્સારતૃણજન્તવઃ ।
વીરુધો યાઃ પ્રજાસ્તસ્યાસ્તત્ર વંશઃ સમાપ્યતે ॥

સપ્તપિમ્ડફલાન્વૃક્ષાનનલાપિ વ્યજાયત ॥

અનલાયાઃ શુકી પુત્રી કન્કસ્તુ સુરસાસુતઃ ।
અરુણસ્ય ભાર્યા શ્યેની તુ વીર્યવન્તૌ મહાબલૌ ॥

સમ્પાતિં જનયામાસ વીર્યવન્તં જટાયુષમ્ ।
સુરસાઽજનયન્નાગાન્કદ્રૂઃ પુત્રાંસ્તુ પન્નગાન્ ॥

દ્વૌ પુત્રૌ વિનતાયાસ્તુ વિખ્યાતૌ ગરુડારુણૌ । ઇત્યેષ સર્વભૂતાનાં મહતાં મનુજાધિપ ।
પ્રભવઃ કીર્તિતઃ સમ્યઙ્મયા મતિમતાં વર ॥

યં શ્રુત્વા પુરુષઃ સમ્યઙ્મુક્તો ભવતિ પાપ્મનઃ ।
સર્વજ્ઞતાં ચ લભતે રતિમગ્ર્યાં ચ વિન્દતિ ॥