મહાભારત · અધ્યાય 1.65

ય એતે કીર્તિતા બ્રહ્મન્યે ચાન્યે નાનુકીર્તિતાઃ ।
સમ્યક્તાઞ્શ્રોતુમિચ્છામિરાજ્ઞશ્ચાન્યાન્સહસ્રશઃ ॥ 1 ॥

યદર્થમિહ સમ્ભૂતા દેવકલ્પા મહારથાઃ ।
ભુવિ તન્મે મહાભાગ સમ્યગાખ્યાતુમર્હસિ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

રહસ્યં ખલ્વિદં રાજન્દેવાનામિતિ નઃ શ્રુતમ્ ।
તત્તુ તે કથયિષ્યામિ નમસ્કૃત્વા સ્વયમ્ભુવે ॥

ત્રિઃસપ્તકૃત્વઃ પૃથિવીં કૃત્વા નિઃક્ષિત્રયાં પુરા ।
જામદગ્ન્યસ્તપસ્તેપે મહેન્દ્રે પર્વતોત્તમે ॥

તદા નિઃક્ષત્રિયે લોકે ભાર્ગવેણ કૃતે સતિ ।
બ્રાહ્મણાન્ક્ષત્રિયા રાજન્સુતાર્થિન્યોઽભિચક્રમુઃ ॥

તાભિઃ સહ સમાપેતુર્બ્રાહ્મણાઃ સંશિતવ્રતાઃ ।
ઋતાવૃતૌ નરવ્યાઘ્ર ન કામાન્નાનૃતૌ તથા ॥

તેભ્યશ્ચ તેભિરે ગર્ભં ક્ષત્રિયાસ્તાઃ સહસ્રશઃ ।
તતઃ સુષુવિરે રાજન્ક્ષત્રિયાન્વીર્યવત્તરાન્ ॥

કુમારાંશ્ચ કુમારીશ્ચ પુનઃ ક્ષત્રાભિવૃદ્ધયે ।
એવં તદ્બ્રાહ્મણૈઃ ક્ષત્રં ક્ષત્રિયાસુ તપસ્વિભિઃ ॥

જાતં વૃદ્ધં ચ ધર્મેણ સુદીર્ગેણાયુષાન્વિતમ્ ।
ચત્વારોઽપિ તતો વર્ણા બભૂવુર્બ્રાહ્મણોત્તરાઃ ॥

અભ્યગચ્છન્નૃતૌ નારીં ન કામાન્નાનૃતૌ તથા ।
તથૈવાન્યાનિ ભૂતાનિ તિર્યગ્યોનિગતાન્યપિ ॥

ઋતૌ દારાંશ્ચ ગચ્છન્તિ તત્તથા ભરતર્ષભ ।
તતોઽવર્ધન્ત ધર્મેણ સહસ્રશતજીવિનઃ ॥

તાઃ પ્રજાઃ પૃથિવીપાલ ધર્મવ્રતપરાયણાઃ ।
આધિભિર્વ્યાધિભિશ્ચૈવ વિમુક્તાઃ સર્વશો નરાઃ ॥

અથેમાં સાગરોપાન્તાં ગાં ગજેન્દ્રગતાખિલામ્ ।
અધ્યતિષ્ઠત્પુનઃ ક્ષત્રં સશૈલવનપત્તનામ્ ॥

પ્રશાસતિ પુનઃ ક્ષત્રે ધર્મેણેમાં વસુન્ધરામ્ ।
બ્રાહ્મણાદ્યાસ્તતો વર્ણા લેભિરે મુદમુત્તમામ્ ॥

કામક્રોધોદ્ભવાન્દોષાન્નિરસ્ય ચ નરાધિપાઃ ।
ધર્મેણ દણ્ડં દણ્ડેષુ પ્રણયન્તોઽન્વપાલયન્ ॥

તથા ધર્મપરે ક્ષત્રે સહસ્રાક્ષઃ શતક્રતુઃ ।
સ્વાદુ દેશે ચ કાલે ચ વવર્ષાપ્યાયયન્પ્રજાઃ ॥

ન બાલ એવ મ્રિયતે તદા કશ્ચિજ્જનાધિપ ।
ન ચ સ્ત્રિયં પ્રજાનાતિ કશ્ચિદપ્રાપ્તયૌવનામ્ ॥

એવમાયુષ્મતીભિસ્તુ પ્રજાભિર્ભરતર્ષભ ।
ઇયં સાગરપર્યન્તા સસાપૂર્યત મેદિની ॥

ઈજિરે ચ મહાયજ્ઞૈઃ ક્ષત્રિયા બહુદક્ષિણૈઃ ।
સાઙ્ગોપનિષદાન્વેદાન્વિપ્રાશ્ચાધીયતે તદા ॥

ન ચ વિક્રીણતે બ્ર્હમ બ્રાહ્મણાશ્ચ તદા નૃપ ।
ન ચ શૂદ્રસમભ્યાશે વેદાનુચ્ચારયન્ત્યુત ॥

કારયન્તઃ કૃષિં ગોભિસ્તથા વૈશ્યાઃ ક્ષિતાવિહ ।
યુઞ્જતે ધુરિ નો ગાશ્ચ કૃશાઙ્ગાંશ્ચાપ્યજીવયન્ ॥

ફેનપાંશ્ચ તથા વત્સાન્ન દુહન્તિ સ્મ માનવાઃ ।
ન કૂટમાનૈર્વણિજઃ પણ્યં વિક્રીણતે તદા ॥

કર્માણિ ચ નરવ્યાઘ્ર ધર્મોપેતાનિ માનવાઃ ।
ધર્મમેવાનુપશ્યન્તશ્ચક્રુર્ધર્મપરાયણાઃ ॥

સ્વકર્મનિરતાશ્ચાસન્સર્વે વર્ણા નરાધિપ ।
એવં તદા નરવ્યાઘ્ર ધર્મો ન હ્રસતે ક્વચિત્ ॥

કાલે ગાવઃ પ્રસૂયન્તે નાર્યશ્ચ ભરતર્ષભ ।
ભવન્ત્યૃતુષુ વૃક્ષાણાં પુષ્પાણિ ચ ફલાનિ ચ ॥

એવં કૃતયુગે સમ્યગ્વર્તમાને તદા નૃપ ।
આપૂર્યત મહી કૃત્સ્ના પ્રાણિભિર્બહુભિર્ભૃશમ્ ॥

એવં સમુદિતે લોકે માનુષે ભરતર્ષભ ।
અસુરા જજ્ઞિરે ક્ષેત્રે રાજ્ઞાં તુ મનુજેશ્વર ॥

આદિત્યૈર્હિ તદા દૈત્યા બહુશો નિર્જિતા યુધિ ।
ઐશ્વર્યાદ્ધંશિતાઃ સ્વર્ગાત્સમ્બભૂવુઃ ક્ષિતાવિહ ॥

ઇહ દેવત્વમિચ્છન્તો માનુષેષુ તપસ્વિનઃ ।
જજ્ઞિરે ભુવિ ભૂતેષુ તેષુ તેષ્વસુરા વિભો ॥

ગોષ્વશ્વેષુ ચ રાજેન્દ્ર ખરોષ્ટ્રમહિષેષુ ચ ।
ક્રવ્યાત્સુ ચૈવ ભૂતેષુ ગજેષુ ચ મૃગેષુ ચ ॥

જાતૈરિહ મહીપાલ જાયમાનૈશ્ચ તૈર્મહી ।
ન શશાકાત્મનાત્માનમિયં ધારયિતું ધરા ॥

અથ જાતા મહીપાલાઃ કેચિદ્બહુમદાન્વિતાઃ ।
દિતેઃ પુત્રા દનોશ્ચૈવ તદા લોકાદિહ ચ્યુતાઃ ॥

વીર્યવન્તોઽવલિપ્તાસ્તે નાનારૂપધરા મહીમ્ ।
ઇમાં સાગરપર્યન્તાં પરીયુરરિમર્દનાઃ ॥

બ્રાહ્મણાન્ક્ષત્રિયાન્વૈશ્યાઞ્શૂદ્રાંશ્ચૈવાપ્યપીડયન્ ।
અન્યાનિ ચૈવ સત્વાનિ પીડયામાસુરોજસા ॥

ત્રાસયન્તોઽભિનિઘ્નન્તઃ સર્વભૂતગણાંશ્ચ તે ।
વિચેરુઃ સર્વશો રાજન્મહીં શતસહસ્રશઃ ॥

આશ્રમસ્થાન્મહર્ષીંશ્ચ ધર્ષયન્તસ્તતસ્તતઃ ।
અબ્રહ્મણ્યા વીર્યમદા મત્તા મદબલેન ચ ॥

એવં વીર્યબલોત્સિક્તૈર્ભૂરિયં તૈર્મહાસુરૈઃ ।
પીડ્યમાના મહી રાજન્બ્રહ્માણમુપચક્રમે ॥

ન હ્યમી ભૂતસત્વૌઘાઃ પન્નગાઃ સનગાં મહીમ્ ।
તદા ધારયિતું શેકુરાક્રાન્તાં દાનવૈર્બલાત્ ॥

તતો મહી મહીપાલ ભારાર્તા ભયપીડિતા ।
જગામ શરણં દેવં સર્વભૂતપિતામહમ્ ॥

સા સંવૃતં મહાભાગૈર્દેવદ્વિજમહર્ષિભિઃ ।
દદર્શ દેવં બ્રહ્માણં લોકકર્તારમવ્યયમ્ ॥

ગન્ધર્વૈરપ્સરોભિશ્ચ બન્દિકર્મસુ નિષ્ઠિતૈઃ ।
વન્દ્યમાનં મુદોપતૈર્વવન્દે ચૈનમેત્ય સા ॥

અથ વિજ્ઞાપયામાસ ભૂમિસ્તં શરણાર્થિની ।
સન્નિધૌ લોકપાલાનાં સર્વેષામેવ ભારત ॥

તત્પ્રધાનાત્મનસ્તસ્ય ભૂમેઃ કૃત્યં સ્વયમ્ભુવઃ ।
પૂર્વમેવાભવદ્રાજન્વિદિતં પરમેષ્ઠિનઃ ॥

સ્રષ્ટા હિ જગતઃ કસ્માન્ન સમ્બુધ્યેત ભારત ।
સસુરાસુરલોકાનામશેષેણ મનોગતમ્ ॥

તામુવાચ મહારાજ ભૂમિં ભૂમિપતિઃ પ્રભુઃ ।
પ્રભવઃ સર્વભૂતાનામીશઃ શમ્ભુઃ પ્રજાપતિઃ ॥
બ્રહ્મોવાચ ।

યદર્થમભિસમ્પ્રાપ્તા મત્સકાશં વસુન્ધરે ।
તદર્થં સન્નિયોક્ષ્યામિ સર્વાનેવ દિવૌકસઃ ॥

ઉત્તિષ્ઠ ગચ્છ વસુધે સ્વસ્થાનમિતિ સાઽગમત્ ।
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।
ઇત્યુક્ત્વા સ મહીં દેવો બ્રહ્મા રાજન્વિસૃજ્ય ચ ।
આદિદેશ તદા સર્વાન્વિબુધાન્ભૂતકૃત્સ્વયમ્ ॥

અસ્યા ભૂમેર્નિરસિતું ભારં ભાગૈઃ પૃથક્પૃથક્ ।
અસ્યામેવ પ્રસૂયધ્વં તિરોધાયેતિ ચાબ્રવીત્ ॥

તથૈવ ચ સમાનીય ગન્ધર્વાપ્સરસાં ગણાન્ ।
ઉવાચ ભગવાન્સર્વાનિદં વચનમર્થવત્ ॥
બ્રહ્મોવાચ ।

સ્વૈઃ સ્વૈરંશૈઃ પ્રસૂયધ્વં યથેષ્ટં માનેષેષુ ચ ।
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।
અથ શક્રાદયઃ સર્વે શ્રુત્વા સુરગુરોર્વચઃ ।
તથ્યમર્થ્યં ચ પથ્યં ચ તસ્ય તે જગૃહુસ્તદા ॥

અથ તે સર્વશોંશૈઃ સ્વૈર્ગન્તું ભૂમિં કૃતક્ષણાઃ ।
નારાયણમમિત્રઘ્નં વૈકુણ્ઠમુપચક્રમુઃ ॥

યઃ સ ચક્રગદાપાણિઃ પીતવાસાઃ શિતિપ્રભઃ ।
પદ્મનાભઃ સુરારિઘ્નઃ પૃથુચાર્વઞ્ચિતેક્ષણઃ ॥

પ્રજાપતિપતિર્દેવઃ સુરનાથો મહાબલઃ ।
શ્રીવત્સાઙ્કો હૃષીકેશઃ સર્વદૈવતપૂજિતઃ ॥

તં ભુવઃ શોધનાયેન્દ્ર ઉવાચ પુરુષોત્તમમ્ ।
અંશેનાવતરેત્યેવં તથેત્યાહ ચ તં હરિઃ ॥