મહાભારત · અધ્યાય 1.61

શૃણુ રાજન્યથા વીરા ભ્રાતરઃ પઞ્ચ પાણ્ડવાઃ । વિરોધમન્વગચ્છન્ત ધાર્તરાષ્ટ્રૈર્દુરાત્મભિઃ ॥

ગુરવે પ્રાઙ્નમસ્કૃત્ય મનોબુદ્ધિસમાધિભિઃ ।
સમ્પૂજ્ય ચ દ્વિજાન્સર્વાંસ્તથાન્યાન્વિદુષો જનાન્ ॥

મહર્ષેર્વિશ્રુતસ્યેહ સર્વલોકેષુ ધીમતઃ ।
પ્રવક્ષ્યામિ મતં કૃત્સ્નં વ્યાસસ્યામિતતેજસઃ ॥

શ્રોતું પાત્રં ચ રાજંસ્ત્વં પ્રાપ્યેમાં ભારતીં કથામ્ ।
ગુરોર્વક્ત્રપરિસ્પન્દો મનઃ પ્રોત્સાહતીવ મે ॥

શૃણુ રાજન્યથા ભેદઃ કુરુપાણ્ડવયોરભૂત્ ।
રાજ્યાર્થે દ્યૂતસમ્ભૂતો વનવાસસ્તથૈવ ચ ॥

યથા ચ યુદ્ધમભવત્પૃથિવીક્ષયકારકમ્ ।
તત્તેઽહં કથયિષ્યામિ પૃચ્છતે ભરતર્ષભ ॥

મૃતે પિતરિ તે વીરા વનાદેત્ય સ્વમન્દિરમ્ ।
નચિરાદેવ વિદ્વાંસો વેદે ધનુષિ ચાભવન્ ॥

તાંસ્તથા સત્વવીર્યૌજઃસમ્પન્નાન્પૌરસમ્મતાન્ ।
નામૃષ્યન્કુરવો દૃષ્ટ્વા પાણ્ડવાઞ્શ્રીયશોભૃતઃ ॥

તતો દુર્યોધનઃ ક્રૂરઃ કર્ણશ્ચ સહસૌબલઃ ।
તેષાં નિગ્રહનિર્વાસાન્વિવિધાંસ્તે સમારભન્ ॥

તતો દુર્યોધનઃ ક્રૂરઃ કુલિઙ્ગસ્ય મતે સ્થિતઃ ।
પામ્ડવાન્વિવિધોપાયૈ રાજ્યહેતોરપીડયત્ ॥

દદાવથ વિષં પાપો ભીમાય ધૃતરાષ્ટ્રજઃ ।
જરયામાસ તદ્વીરઃ સહાન્નેન વૃકોદરઃ ॥

પ્રમાણકોટ્યાં સંસુપ્તં પુનર્બદ્ધ્વા વૃકોદરમ્ ।
તોયેષુ ભીમં ગઙ્ગાયાઃ પ્રક્ષિપ્ય પુરમાવ્રજત્ ॥

યદા વિબુદ્ધઃ કૌન્તેયસ્તદા સઞ્છિદ્ય બન્ધનમ્ ।
ઉદતિષ્ઠન્મહાબાહુર્ભીમસેનો ગતવ્યથઃ ॥

આશીવિષૈઃ કૃષ્ણસર્પૈઃ સુપ્તં ચૈનમદંશયત્ ।
સર્વેષ્વેવાઙ્ગદેશેષુ ન મમાર સ શત્રુહા ॥

તેષાં તુ વિપ્રકારેષુ તેષુ તેષુ મહામતિઃ ।
મોક્ષણે પ્રતિકારે ચ વિદુરોઽવહિતોઽભવત્ ॥

સ્વર્ગસ્થો જીવલોકસ્ય યથા શક્રઃ સુખાવહઃ ।
પાણ્ડવાનાં તથા નિત્યં વિદુરોઽપિ સુખાવહઃ ॥

યદા તુ વિવિધોપાયૈઃ સંવૃતૈર્વિવૃતૈરપિ ।
નાશકદ્વિનિહન્તું તાન્દૈવભાવ્યર્થરક્ષિતાન્ ॥

તતઃ સમ્મન્ત્ર્ય સચિવૈર્વૃષદુઃશાસનાદિભિઃ ।
ધૃતરાષ્ટ્રમનુજ્ઞાપ્ય જાતુષં ગૃહમાદિશત્ ॥

તત્ર તાન્વાસયામાસ પાણ્ડવાનમિતૌજસઃ । સુતપ્રિયૈષી તાન્રાજા પાણ્ડવાનમ્બિકાસુતઃ ।
તતો વિવાસયામાસ રાજ્યભોગબુભુક્ષયા ॥

તે પ્રાતિષ્ઠન્ત સહિતા નગરાન્નાગસાહ્વયાત્ ।
પ્રસ્થાને ચાભવન્મન્ત્રી ક્ષત્તા તેષાં મહાત્મનામ્ ॥

તેન મુક્તા જતુગૃહાન્નિશીથે પ્રાદ્રવન્વનમ્ ।
તતઃ સમ્પ્રાપ્ય કૌન્તેયા નગરં વારણાવતમ્ ॥

ન્યવસન્ત મહાત્માનો માત્રા સહ પરન્તપાઃ ।
ધૃતરાષ્ટ્રેણ ચાજ્ઞપ્તા ઉષિતા જાતુષે ગૃહે ॥

પુરોચનાદ્રક્ષમાણાઃ સંવત્સરમતન્દ્રિતાઃ ।
સુરુઙ્ગાં કારયિત્વા તુ વિદુરેણ પ્રચોદિતાઃ ॥

આદીપ્ય જાતુષં વેશ્મ દગ્ધ્વા ચૈવ પુરોચનમ્ ।
પ્રાદ્રવન્ભયસંવિગ્ના માત્રા સહ પન્તપાઃ ॥

દદૃશુર્દારુમં રક્ષો હિડિમ્બં વનનિર્ઝરે ।
હત્વા ચ તં રાક્ષસેન્દ્રં ભીતાઃ સમવબોધનાત્ ॥

નિશિ સમ્પ્રાદ્રવન્પાર્થા ધાર્તરાષ્ટ્રભયાર્દિતાઃ ।
પ્રાપ્તા હિડિમ્બા ભીમેન યત્ર જાતો ઘટોત્કચઃ ॥

એકચક્રાં તતો હત્વા પાણ્ડવાઃ સંશિતવ્રતાઃ ।
વેદાધ્યયનસમ્પન્નાસ્તેઽભવન્બ્રહ્મચારિણઃ ॥

તે તત્ર નિયતાઃ કાલં કઞ્ચિદૂષુર્નરર્ષભાઃ ।
માત્રા સહૈકચક્રાયાં બ્રાહ્મણસ્ય નિવેશને ॥

તત્રાસસાદ ક્ષુધિતં પુરુષાદં વૃકોદરઃ ।
ભીમસેનો મહાબાહુર્બકં નામ મહાબલમ્ ॥

તં ચાપિ પુરુષવ્યાઘ્રો બાહુવીર્યેણ પાણ્ડવઃ ।
નિહત્ય તરસા વીરો નાગરાન્પર્યસાન્ત્વયત્ ॥

તતસ્તે શુશ્રુવુઃ કૃષ્ણાં પઞ્ચાલેષુ સ્વયંવરામ્ ।
શ્રુત્વા ચૈવાભ્યગચ્છ્ત ગત્વા ચૈવાલભન્ત તામ્ ॥

તે તત્ર દ્રૌપદીં લબ્ધ્વા પરિસંવત્સરોષિતાઃ ।
વિદિતા હાસ્તિનપુરં પ્રત્યાજગ્મુરરિન્દમાઃ ॥

તે ઉક્તા ધૃતરાષ્ટ્રેણ રાજ્ઞા શાન્તનવેન ચ ।
ભ્રાતૃભિર્વિગ્રહસ્તાત કથં વો ન ભવેદિતિ ॥

અસ્માભિઃ ખાણ્ડવપ્રસ્થે યુષ્મદ્વાસોઽનુચિન્તિતઃ ।
તસ્માજ્જનપદોપેતં સુવિભક્તમહાપથમ્ ॥

વાસાય સ્વાણ્ડવપ્રસ્થં વ્રજધ્વં ગતમત્સરાઃ ।
તયોસ્તે વચનાજ્જગ્મુઃ સહ સર્વૈઃ સુહૃજ્જનૈઃ ॥

નગરં ખાણ્ડવપ્રસ્થં રત્નાન્યાદાય સર્વશઃ ।
તત્ર તે ન્યવસન્પાર્થાઃ સંવત્સરગણાન્ન્બહૂન્ ॥

વશે શસ્ત્રપ્રતાપેન કુર્વન્તોઽન્યાન્મહીભૃતઃ ।
એવં ધર્મપ્રધાનાસ્તે સત્યવ્રતપરાયણાઃ ॥

અપ્રમત્તોત્થિતાઃ ક્ષાન્તાઃ પ્રતપન્તોઽહિતાન્બહૂન્ ।
અજયદ્ભીમસેનસ્તુ દિશં પ્રાચીં મહાયશાઃ ॥

ઉદીચીમર્જુનો વીરઃ પ્રતીચીં નકુલસ્તથા ।
દક્ષિણાં સહદેવસ્તુ વિજિગ્યે પરવીરહા ॥

એવં ચક્રુરિમાં સર્વે વશે કૃત્સ્નાં વસુન્ધરામ્ ।
પઞ્ચભિઃ સૂર્યસઙ્કાશૈઃ સૂર્યેણ ચ વિરાજતા ॥

ષટ્સૂર્યેવાભવત્પૃથ્વી પાણ્ડવૈઃ સત્યવિક્રમૈઃ ।
તતો નિમિત્તે કસ્મિંશ્ચિદ્ધર્મરાજો યુધિષ્ઠિરઃ ॥

વનં પ્રસ્થાપયામાસ તેજસ્વી સત્યવિક્રમઃ ।
પ્રાણેભ્યોઽપિ પ્રિયતરં ભ્રાતરં સવ્યસાચિનમ્ ॥

અર્જુનં પુરુષવ્યાઘ્રં સ્થિરાત્માનં ગુણૈર્યુતમ્ ।
સ વૈ સંવત્સરં પૂર્ણં માસં ચૈકં વને વસન્ ॥

તીર્થયાત્રાં ચ કૃતવાન્નાગકન્યામવાપ ચ ।
પાણ્ડ્યસ્ય તનયાં લબ્ધ્વા તત્ર તાભ્યાંસહોષિતઃ ॥

તતોઽગચ્છદ્ધૃષીકેશં દ્વારવત્યાં કદાચન ।
લબ્ધવાંસ્તત્ર બીભત્સુર્ભાર્યાં રાજીવલોચનામ્ ॥

અનુજાં વાસુદેવસ્ય સુભદ્રાં ભદ્રભાષિણીમ્ ।
સા શચીવ મહેન્દ્રેણ શ્રીઃ કૃષ્ણેનેવ સઙ્ગતા ॥

સુભદ્રા યુયુજે પ્રીત્યા પાણ્ડવેનાર્જુનેન હ ।
અતર્પયચ્ચ કૌન્તેયઃ ખાણ્ડવે હવ્યવાહનમ્ ॥

બીભત્સુર્વાસુદેવેન સહિતો નૃપસ્તમ ।
નાતિભારો હિ પાર્થસ્ય કેશવેન સહાભવત્ ॥

વ્યવસાયસહાયસ્ય વિષ્ણોઃ શત્રુવધેષ્વિવ ।
પાર્થાયાગ્નિર્દદૌ ચાપિ ગાણ્ડીવં ધનુરુત્તમમ્ ॥

ઇષુધી ચાક્ષયૈર્બાણૈ રથં ચ કપિલક્ષણમ્ ।
મોક્ષયામાસ બીભત્સુર્મયં યત્ર મહાસુરમ્ ॥

સ ચકાર સભાં દિવ્યાં સર્વરત્નસમાચિતામ્ ।
તસ્યાં દુર્યોધનો મન્દો લોભં ચક્રે સુદુર્મતિઃ ॥

તતોઽક્ષૈર્વઞ્ચયિત્વા ચ સૌબલેન યુધિષ્ઠિરમ્ ।
વનં પ્રસ્થાપયામાસ સપ્તવર્ષાણિ પઞ્ચ ચ ॥

અજ્ઞાતમેકં રાષ્ટ્રે ચ તતો વર્ષં ત્રયોદશમ્ ।
તતશ્ચતુર્દશે વર્ષે યાચમાનાઃ સ્વકં વસુ ॥

નાલભન્ત મહારાજ તતો યુદ્ધમવર્તત ।
તતસ્તે ક્ષત્રમુત્સાદ્ય હત્વા દુર્યોધનં નૃપમ્ ॥

રાજ્યં વિહતભૂયિષ્ઠં પ્રત્યપદ્યન્ત પાણ્ડવાઃ ।
ઇષ્ટ્વા ક્રતૂંશ્ચ વિવિધાનશ્વમેધાદિકાન્બહૂન્ ॥

ધૃતરાષ્ટ્રે ગતે સ્વર્ગં વિદુરે પઞ્ચતાં ગતે ।
ગમયિત્વા ક્રિયાં સ્વર્ગ્યાં રાજ્ઞામમિતતેજસામ્ ॥

સ્વં ધામ યાતે વાર્ષ્ણેયે કૃષ્ણદારાન્પ્રરક્ષ્ય ચ ।
મહાપ્રસ્થાનિકં કૃત્વા ગતાઃ સ્વર્ગમનુત્તમમ્ ॥

એવમેતત્પુરાવૃત્તં તેષામક્લિષ્ટકર્મણામ્ ।
ભેદો રાજ્યવિનાશશ્ચ જયશ્ચ જયતાંવર ॥