મહાભારત · અધ્યાય 1.50

તતઃ સ રાજા રાજેન્દ્ર સ્કન્ધે તસ્ય ભુજન્ગમમ્ ।
મુનેઃ ક્ષુત્ક્ષામ આસજ્ય સ્વપુરં પ્રયયૌ પુનઃ ॥

ઋષેસ્તસ્ય તુ પુત્રોઽભૂદ્ગતિ જાતો મહાયશાઃ ।
શૃઙ્ગી નામ મહાતેજાસ્તિગ્મવીર્યોઽતિકોપનઃ ॥

બ્રહ્માણં સમુપાગમ્ય મુનિઃ પૂજાં ચકાર હ ।
સોઽનુજ્ઞાતસ્તતસ્તત્ર શૃઙ્ગી શુશ્રાવ તં તદા ॥

સખ્યુઃ સકાશાત્પિતરં પિત્રા તે ધર્ષિતં પુરા ।
મૃતં સર્પં સમાસક્તં સ્થાણુભૂતસ્ય તસ્ય તમ્ ॥

વહન્તં રાજશાર્દૂલ સ્કન્ધેનાનપકારિણમ્ ।
તપસ્વિનમતીવાથ તં મુનિપ્રવરં નૃપ ॥

જિતેન્દ્રિયં વિશુદ્ધં ચ સ્થિતં કર્મણ્યથાદ્ભુતમ્ ।
તપસા દ્યોતિતાત્માનં સ્વેષ્વઙ્ગેષુ યતં તદા ॥

શુભાચારં શુભકથં સુસ્થિતં તમલોલુપમ્ । અક્ષુદ્રમનસૂયં ચ વૃદ્ધં મૌનવ્રતે સ્થિતમ્ ।
શરણ્યં સર્વભૂતાનાં પિત્રા વિનિકૃતં તવ ॥

શશાપાથ મહાતેજાઃ પિતરં તે રુષાન્વિતઃ ।
ઋષેઃ પુત્રો મહાતેજા બાલોઽપિ સ્થવિરદ્યુતિઃ ॥

સ ક્ષિપ્રમુદકં સ્પૃષ્ટ્વા રોષાદિદમુવાચ હ ।
પિતરં તેઽભિસન્ધાય તેજસા પ્રજ્વલન્નિવ ॥

અનાગસિ ગુરૌ યો મે મૃતં સર્પવાસૃજત્ ।
તં નાગસ્તક્ષકઃ ક્રુદ્ધસ્તેજસા પ્રદહિષ્યતિ ॥

આશીવિષસ્તિગ્મતેજા મદ્વાક્યબલચોદિતઃ ।
સપ્તરાત્રાદિતઃ પાપં પશ્ય મે તપસો બલમ્ ॥

ઇત્યુક્ત્વા પ્રયયૌ તત્ર પિતા યત્રાઽસ્ય સોઽભવત્ ।
દૃષ્ટ્વા ચ પિતરં તસ્મૈ તં શાપં પ્રત્યવેદયત્ ॥

સ ચાપિ મુનિશાર્દૂલઃ પ્રેરયામાસ તે પિતુઃ ।
શિષ્યં ગૌરમુખં નામ શીલવન્તં ગુણાન્વિતમ્ ॥

આચખ્યૌં સત્ત્વ વિશ્રાન્તો રાજ્ઞઃ સર્વમશેષતઃ ।
શપ્તોઽસિ મમ પુત્રેણ યત્તો ભવ મહીપતે ॥

તક્ષકસ્ત્વાં મહારાજ તેજસાઽસૌ દહિષ્યતિ ।
શ્રુત્વા ચ તદ્વચો ઘોરં પિતા તે જનમેજય ॥

યત્તોઽભવત્પરિત્રસ્તસ્તક્ષકાત્પન્નગોત્તમાત્ ।
તતસ્તસ્મિંસ્તુ દિવસે સપ્તમે સમુપસ્થિતે ॥

રાજ્ઞઃ સમીપં બ્રહ્મર્ષિઃ કાશ્યપો ગન્તુમૈચ્છત ।
તં દદર્શાથ નાગેન્દ્રસ્તક્ષકઃ કાશ્યપં તદા ॥

તમબ્રવીત્પન્નગેન્દ્રઃ કાશ્યપં ત્વરિતં દ્વિજમ્ ।
ક્વ ભવાંસ્ત્વરિતો યાતિ કિં ચ કાર્યં ચિકીર્ષતિ ॥
કાશ્યપ ઉવાચ ।

યત્ર રાજા કુરુશ્રેષ્ઠઃ પરિક્ષિન્નામ વૈ દ્વિજ ।
તક્ષકેણ ભુજન્ગેન ધક્ષ્યતે કિલ સોઽદ્ય વૈ ॥

ગચ્છામ્યહં તં ત્વરિતઃ સદ્યઃ કર્તુમપજ્વરમ્ ।
મયાઽભિપન્નં તં ચાપિ ન સર્પો ધર્ષયિષ્યતિ ॥
તક્ષક ઉવાચ ।

કિમર્થં તં મયા દષ્ટં સઞ્જીવયિતુમિચ્છસિ ।
અહં ત તક્ષકો બ્રહ્મન્પશ્ય મે વીર્યમદ્ભુતમ્ ॥

ન શક્તસ્ત્વં મયા દષ્ટં તં સઞ્જીવયિતું નૃપમ્ ।
મન્ત્રિણ ઊચુઃ ।
ઇત્યુક્ત્વા તક્ષકસ્તત્ર સોઽદશદ્વૈ વનસ્પતિમ્ ॥

સ દષ્ટમાત્રો નાગેન ભસ્મીભૂતોઽભવન્નગઃ ।
કાશ્યપશ્ચ તતો રાજન્નજીવયત તં નગમ્ ॥

તતસ્તં લોભયામાસ કામં બ્રૂહીતિ તક્ષકઃ ।
સ એવમુક્તસ્તં પ્રાહ કાશ્યપસ્તક્ષકં પુનઃ ॥

ધનલિપ્સુરહં તત્ર યામીત્યુક્તશ્ચ તેન સઃ ।
તમુવાચ મહાત્માનં તક્ષકઃ શ્લક્ષ્ણયા ગિરા ॥

યાવદ્ધનં પ્રાર્થયસે રાજ્ઞસ્તસ્માત્તતોઽધિકમ્ ।
ગૃહાણ મત્ત એવ ત્વં સન્નિવર્તસ્વ ચાનઘ ॥

સ એવમુક્તો નાગેન કાશ્યપો દ્વિપદાં વરઃ ।
લબ્ધ્વા વિત્તં નિવવૃતે તક્ષકાદ્યાવદીપ્સિતમ્ ॥

તસ્મિન્પ્રતિગતે વિપ્રે છદ્મનોપેત્ય તક્ષકઃ ।
તં નૃપં નૃપતિશ્રેષ્ઠં પિતરં ધાર્મિકં તવ ॥

પ્રાસાદસ્થં યત્તમપિ દગ્ધવાન્વિષવહ્નિના ।
તતસ્ત્વં પુરુષવ્યાઘ્ર વિજયાયાભિષેચિતઃ ॥

એતદ્દૃષ્ટં શ્રુતં ચાપિ યથાવન્નૃપસત્તમ ।
અસ્માભિર્નિખિલં સર્વં કથિતં તેઽતિદારુણમ્ ॥

શ્રુત્વા ચૈતં નરશ્રેષ્ઠ પાર્થિવસ્ય પરાભવમ્ ।
અસ્ય ચર્ષેરુદઙ્કસ્ય વિધત્સ્વ યદનન્તરમ્ ॥
સૌતિરુવાચ ।

એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ સ રાજા જનમેજયઃ ।
ઉવાચ મન્ત્રિણઃ સર્વાનિદં વાક્યમરિદમઃ ॥
જનમેજય ઉવાચ ।

અથ તત્કથિતં કેન યદ્વૃત્તં તદ્વનસ્પતૌ ।
આશ્ચર્યભૂતં લોકસ્ય ભસ્મરાશીકૃતં તદા ॥

યદ્વૃક્ષં જીવયામાસ કાશ્યપસ્તક્ષકેણ વૈ ।
નૂનં મન્ત્રૈર્હતવિષો ન પ્રણશ્યેત કાશ્યપાત્ ॥

ચિન્તયામાસ પાપાત્મા મનસા પન્નગાધમઃ ।
દષ્ટં યદિ મયા વિપ્રઃ પાર્થિવં જીવયિષ્યતિ ॥

તક્ષકઃ સંહતવિષો લોકે યાસ્યતિ હાસ્યતામ્ ।
વિચિન્ત્યૈવં કૃતા તેન ધ્રુવં તુષ્ટિર્દ્વિજસ્ય વૈ ॥

ભવિષ્યતિ હ્યુપાયેન યસ્ય દાસ્યામિ યાતનામ્ ।
એકં તુ શ્રોતુમિચ્છામિ તદ્વૃત્તં નિર્જને વને ॥

સંવાદં પન્નગેન્દ્રસ્ય કાશ્યપસ્ય ચ કસ્તદા । શ્રુતવાન્દૃષ્ટવાંશ્ચાપિ ભવત્સુ કથમાગતમ્ ।
શ્રુત્વા તસ્ય વિધાસ્યેઽહં પન્નગાન્તકરીં મતિમ્ ॥
મન્ત્રિણ ઊચુઃ ।

શૃણુ રાજન્યથાસ્માકં યેન તત્કથિતં પુરા ।
સમાગતં દ્વિજેન્દ્રસ્ય પન્નગેન્દ્રસ્ય ચાધ્વનિ ॥

તસ્મિન્વૃક્ષે નરઃ કશ્ચિદિન્ધનાર્થાય પાર્થિવ ।
વિચિન્વન્પૂર્વમારૂઢઃ શુષ્કશાખાવનસ્પતૌ ॥

ન બુધ્યેતામુભૌ તૌ ચ નગસ્થં પન્નગદ્વિજૌ ।
સહ તેનૈવ વૃક્ષેણ ભસ્મીભૂતોઽભવન્નૃપ ॥

દ્વિજપ્રભાવાદ્રાજેન્દ્ર વ્યજીવત્સ વનસ્પતિઃ ।
તેનાગમ્ય દ્વિજશ્રેષ્ઠ પુંસાઽસ્માસુ નિવેદિતમ્ ॥

યથા વૃત્તં તુ તત્સર્વં તક્ષકસ્ય દ્વિજસ્ય ચ । એતત્તે કથિતં રાજન્યથાદૃષ્ટં શ્રુતં ચ યત્ ।
શ્રુત્વા ચ નૃપશાર્દૂલ વિધત્સ્વ યદનન્તરમ્ ॥
સૌતિરુવાચ ।

મન્ત્રિણાં તુ વચઃ શ્રુત્વા સ રાજા જનમેજયઃ ।
પર્યતપ્યત દુઃખાર્તઃ પ્રત્યપિંષત્કરં કરે ॥

નિઃશ્વાસમુષ્ણમસકૃદ્દીર્ઘં રાજીવલોચનઃ ।
મુમોચાશ્રૂણિ ચ તદા નેત્રાભ્યાં પ્રરુદન્નૃપઃ ॥

ઉવાચ ચ મહીપાલો દુઃખશોકસમન્વિતઃ ।
દુર્ધરં બાષ્પમુત્સૃજ્ય સ્પૃષ્ટ્વા ચાપો યથાવિધિ ॥

મુહૂર્તમિવ ચ ધ્યાત્વા નિશ્ચિત્ય મનસા નૃપઃ ।
અમર્ષી મન્ત્રિણઃ સર્વાનિદં વચનમબ્રવીત્ ॥
જનમેજય ઉવાચ ।

શ્રુત્વૈતદ્ભવતાં વાક્યં પિતુર્મે સ્વર્ગતિં પ્રતિ । નિશ્ચિતેયં મમ મતિર્યા ચ તાં મે નિબોધત ।
અનન્તરં ચ મન્યેઽહં તક્ષકાય દુરાત્મને ॥

પ્રતિકર્તવ્યમિત્યેવં યેન મે હિંસિતઃ પિતા ।
શૃઙ્ગિણં હેતુમાત્રં યઃ કૃત્વા દગ્ધ્વા ચ પાર્થિવમ્ ॥

ઇયં દુરાત્મતા તસ્ય કાશ્યપં યો ન્યવર્તયત્ ।
યદ્યાગચ્છેત્સ વૈ વિપ્રો નનુ જીવેત્પિતા મમ ॥

પરિહીયેત કિં તસ્ય યદિ જીવેત્સ પાર્થિવઃ ।
કાશ્યપસ્ય પ્રસાદેન મન્ત્રિણાં વિનયેન ચ ॥

સ તુ વારિતવાન્મોહાત્કાશ્યપં દ્વિજસત્તમમ્ ।
સઞ્જિજીવયિષું પ્રાપ્તં રાજાનમપરાજિતમ્ ॥

મહાનતિક્રમો હ્યેષ તક્ષકસ્ય દુરાત્મનઃ ।
દ્વિજસ્ય યોઽદદદ્દ્રવ્યં મા નૃપં જીવયેદિતિ ॥

ઉત્તઙ્કસ્ય પ્રિયં કર્તુમાત્મનશ્ચ મહત્પ્રિયમ્ ।
ભવતાં ચૈવ સર્વેષાં ગચ્છામ્યપચિતિં પિતુઃ ॥