મહાભારત · અધ્યાય 1.42

યદ્યેતત્સાહસં તાત યદિ વા દુષ્કૃતં કૃતમ્ ।
પ્રિયં વાપ્યપ્રિયં વા તે વાગુક્તા ન મૃષા ભવેત્ ॥

નૈવાન્યથેદં ભવિતા પિતરેષ બ્રવીમિ તે ।
નાહં મૃષા બ્રવીમ્યેવં સ્વૈરેષ્વપિ કુતઃ શપન્ ॥
શમીક ઉવાચ ।

જાનામ્યુગ્રપ્રભાવં ત્વાં તાત સત્યગિરં તથા ।
નાનૃતં ચોક્તપૂર્વં તે નૈતન્મિથ્યા ભવિષ્યતિ ॥

પિત્રા પુત્રો વયસ્થોઽપિ સતતં વાચ્ય એવ તુ ।
યથા સ્યાદ્ગુણસંયુક્તઃ પ્રાપ્નુયાચ્ચ મહદ્યશઃ ॥

કિં પુનર્બાલ એવ ત્વં તપસા ભાવિતઃ સદા ।
વર્ધતે ચેત્પ્રભવતાં કોપોઽતીવ મહાત્મનામ્ ॥

ઉત્સીદેયુરિમે લોકાઃ ક્ષણા ચાસ્ય પ્રતિક્રિયા । સોઽહં પશ્યામિ વક્તવ્યં ત્વયિ ધર્મભૃતાં વર ।
પુત્રત્વં બાલતાં ચૈવ તવાવેક્ષ્ય ચ સાહસમ્ ॥

સ ત્વં શમપરો ભૂત્વા વન્યમાહારમાચરન્ ।
ચર ક્રોધમિમં હિત્વા નૈવં ધર્મં પ્રહાસ્યસિ ॥

ક્રોધો હિ ધર્મં હરતિ યતીનાં દુઃખસઞ્ચિતમ્ ।
તતો ધર્મવિહીનાનાં ગતિરિષ્ટા ન વિદ્યતે ॥

શમ એવ યતીનાં હિ ક્ષમિણાં સિદ્ધિકારકઃ ।
ક્ષમાવતામયં લોકઃ પરશ્ચૈવ ક્ષમાવતામ્ ॥

તસ્માચ્ચરેથાઃ સતતં ક્ષમાશીલો જિતેન્દ્રિયઃ ।
ક્ષમયા પ્રાપ્સ્યસે લોકાન્બ્રહ્મણઃ સમનન્તરાન્ ॥

મયા તુ શમમાસ્થાય યચ્છક્યં કર્તુમદ્ય વૈ ।
તત્કરિષ્યામ્યહં તાત પ્રેપયિષ્યે નૃપાય વૈ ॥

મમ પુત્રેણ શપ્તોઽસિ બાલેનાકૃતબુદ્ધિના ।
મમેમાં ધર્ષણાં ત્વત્તઃ પ્રેક્ષ્ય રાજન્નમર્ષિણા ॥
સૌતિરુવાચ ।

એવમાદિશ્ય શિષ્યં સ પ્રેષયામાસ સુવ્રતઃ ।
પરિક્ષિતે નૃપતયે દયાપન્નો મહાતપાઃ ॥

સન્દિશ્ય કુશલપ્રશ્નં કાર્યવૃત્તાન્તમેવ ચ ।
શિષ્યં ગૌરમુખં નામ શીલવન્તં સમાહિતમ્ ॥

સોઽભિગમ્ય તતઃ શીઘ્રં નરેન્દ્રં કુરુવર્ધનમ્ ।
વિવેશ ભવનં રાજ્ઞઃ પૂર્વં દ્વાસ્થૈર્નિવેદિતઃ ॥

પૂજિતસ્તુ નરેન્દ્રેણ દ્વિજો ગૌરમુખસ્તદા ।
આચખ્યૌ ચ પરિશ્રાન્તો રાજ્ઞઃ સર્વમશેષતઃ ॥

શમીકવચનં ઘોરં યથોક્તં મન્ત્રિસન્નિધૌ ।
શમીકો નામ રાજેન્દ્ર વર્તતે વિષયે તવ ॥

ઋષિઃ પરમધર્માત્મા દાન્તઃ શાન્તો મહાતપાઃ ।
તસ્ય ત્વયા નરવ્યાઘ્ર સર્પઃ પ્રાણૈર્વિયોજિતઃ ॥

અવસક્તો ધનુષ્કોટ્યા સ્કન્ધે મૌનાન્વિતસ્ય ચ ।
ક્ષાન્તવાંસ્તવ તત્કર્મ પુત્રસ્તસ્ય ન ચક્ષમે ॥

તેન શપ્તોઽસિ રાજેન્દ્ર પિતુરજ્ઞાતમદ્ય વૈ ।
તક્ષકઃ સપ્તરાત્રેણ મૃત્યુસ્તવ ભવિષ્યતિ ॥

તત્ર રક્ષાં કુરુષ્વેતિ પુનઃ પુનરથાબ્રવીત્ ।
તદન્યથા ન શક્યં ચ કર્તું કેનચિદપ્યુત ॥

ન હિ શક્નોતિ સંયન્તું પુત્રં કોપસમન્વિતમ્ ।
તતોઽહં પ્રેષિતસ્તેન તવ રાજન્હિતાર્થિના ॥
સાતિરુવાચ ।

ઇતિ શ્રુત્વા વચો ઘોરં સ રાજા કુરુનન્દનઃ ।
પર્યતપ્યત તત્પાપં કૃત્વા રાજા મહાતપાઃ ॥

તં ચ મૌનવ્રતં શ્રુત્વા વને મુનિવરં તદા ।
ભૂય એવાભવદ્રાજા શોકસન્તપ્તમાનસઃ ॥

અનુક્રોશાત્મતાં તસ્ય શમીકસ્યાવધાર્ય ચ ।
પર્યતપ્યત ભૂયોપિ કૃત્વા તત્કિલ્બિષં મુનેઃ ॥

ન હિ મૃત્યું તથા રાજા શ્રુત્વા વૈ સોઽન્વતપ્યત ।
અશોચદમરપ્રખ્યો યથા કૃત્વેહ કર્મ તત્ ॥

તતસ્તં પ્રેષયામાસ રાજા ગૌરમુખં તદા ।
ભૂયઃ પ્રસાદં ભગવાન્કરોત્વિહ મમેતિ વૈ ॥

શ્રુત્વા તુ વચનં રાજ્ઞો મુનિર્ગૌરમુખસ્તદા । સમનુજ્ઞાપ્ય વેગેન પ્રજગામાશ્રમં ગુરોઃ ॥

તસ્મિંશ્ચ ગતમાત્રેઽથ રાજા ગૌરમુખે તદા ।
મન્ત્રિભિર્મન્ત્રયામાસ સહ સંવિગ્નમાનસઃ ॥

સમ્મન્ત્ર્ય મન્ત્રિભિશ્ચૈવ સ તથા મન્ત્રતત્ત્વવિત્ ।
પ્રાસાદં કારયામાસ એકસ્તમ્ભં સુરક્ષિતમ્ ॥

રક્ષાં ચ વિદધે તત્ર ભિષજશ્ચૌષધાનિ ચ ।
બ્રાહ્મણાન્મન્ત્રસિદ્ધાંશ્ચ સર્વતો વૈ ન્યયોજયત્ ॥

રાજકાર્યાણિ તત્રસ્થઃ સર્વાણ્યેવાકરોચ્ચ સઃ ।
મન્ત્રિભિઃ સહ ધર્મજ્ઞઃ સમન્તાત્પરિરક્ષિતઃ ॥

ન ચૈનં કશ્ચિદારૂઢં લભતે રાજસત્તમમ્ ।
વાતોઽપિ નિશ્ચરંસ્તત્ર પ્રવેશે વિનિવાર્યતે ॥

પ્રાપ્તે ચ દિવસે તસ્મિન્સપ્તમે દ્વિજસત્તમઃ ।
કાશ્યપોઽભ્યાગમદ્વિદ્વાંસ્તં રાજાનં ચિકિત્સિતુમ્ ॥

શ્રુતં હિ તેન તદભૂદ્યથા તં રાજસત્તમમ્ ।
તક્ષકઃ પન્નગશ્રેષ્ઠો નેષ્યતે યમસાદનમ્ ॥

તં દષ્ટં પન્નગેન્દ્રેણ કરિષ્યેઽહમપજ્વરમ્ ।
તત્ર મેઽર્થશ્ચ ધર્મશ્ચ ભવિતેતિ વિચિન્તયન્ ॥

તં દદર્શ સ નાગેન્દ્રસ્તક્ષકઃ કાશ્યપં પથિ ।
ગચ્છન્તમેકમનસં દ્વિજો ભૂત્વા વયોઽતિગઃ ॥

તમબ્રવીત્પન્નગેન્દ્રઃ કાશ્યપં મુનિપુન્ગવમ્ ।
ક્વ ભવાંસ્ત્વરિતો યાતિ કિઞ્ચ કાર્યં ચિકીર્ષતિ ॥
કાશ્યપ ઉવાચ ।

નૃપં કુરુકુલોત્પન્નં પરિક્ષિતમરિન્દમમ્ ।
તક્ષકઃ પન્નગશ્રેષ્ઠસ્તેજસાઽધ્ય પ્રધક્ષ્યતિ ॥

તં દષ્ટં પન્નગેન્દ્રેણ તેનાગ્નિસમતેજસમ્ । પાણ્ડવાનાં કુલકરં રાજાનમમિતૌજસમ્ । 1-42-4ઓચ્ ગચ્છામિત્વરિતં સૌમ્ય સદ્યઃ કર્તુમપજ્વરમ્ ॥

વિજ્ઞાતવિષવિદ્યોઽહં બ્રાહ્મણો લોકપૂજિતઃ । અસ્મદ્ગુરુકટાક્ષેણ કલ્યોઽહં વિષનાશને ॥
તક્ષક ઉવાચ ।

અહં સ તક્ષકો બ્રહ્મંસ્તં ધક્ષ્યામિ મહીપતિમ્ ।
નિવર્તસ્વ ન શક્તસ્ત્વં મયા દષ્ટં ચિકિત્સિતુમ્ ॥
કાશ્યપ ઉવાચ ।

અહં તં નૃપતિં ગત્વા ત્વયા દષ્ટમપજ્વરમ્ ।
કરિષ્યામીતિ મે બુદ્ધિર્વિદ્યાબલસમન્વિતા ॥