મહાભારત · અધ્યાય 1.247

અથ શુશ્રાવ નિર્વૃત્તે વૃષ્ણીનાં પરમોત્સવે ।
અર્જુનેન હૃતાં ભદ્રાં શઙ્ખચક્રગદાધરઃ ॥

પુરસ્તાદેવ પૌરાણાં સંશયઃ સમજાયત ।
જાનતા વાસુદેવેન વાસિતો ભરતર્ષભઃ ॥

લોકસ્ય વિદિતં હ્યદ્ય પૂર્વં વિપૃથુના યથા ।
સાન્ત્વયિત્વાભ્યનુજ્ઞાતો ભદ્રયા સહ સઙ્ગતઃ ॥

દિત્સતા સોદરાં તસ્મૈ પતત્ત્રિવરકેતુના ।
અર્હતે પાર્થિવેન્દ્રાય પાર્થાયાયતલોચનામ્ ॥

સત્કૃત્ય પાણ્ડવશ્રેષ્ઠં પ્રેષયામાસ ચાર્જુનમ્ ।
ભદ્રયા સહ બીભત્સુઃ પ્રાપિતો વૃજિનં પુરમ્ ॥

ઇતિ પૌરજનાઃ સર્વે વદન્તિ ચ સમન્તતઃ । શ્રુત્વા તુ પુણ્ડરીકાક્ષઃ સમ્પ્રાપ્તં સ્વપુરોત્તમમ્ ॥

અર્જુનં પાણ્ડવશ્રેષ્ઠમિન્દ્રપ્રસ્થગતં તથા ।
યિયાસુઃ ખાણ્ડવપ્રસ્થમમન્ત્રયત કેશવઃ ॥

પૂર્વં સત્કૃત્ય રાજાનમાહુકં મધુસૂદનઃ ।
તથા વિપૃથુમક્રૂરં સન્કર્ષણવિડૂરથૌ ॥

મન્ત્રયામાસ તૈઃ સાર્ધં પુરસ્તાદભિમાનિતૈઃ ।
સન્કર્ષણેન સમ્મન્ત્ર્ય હ્યનુજ્ઞાતો મહામનાઃ ॥

સમ્પ્રીતઃ પ્રીયમાણેન વૃષ્ણિરાજ્ઞા જનાર્દનઃ ।
અભિમન્ત્ર્યાભ્યનુજ્ઞાતો યોજયામાસ વાહિનીમ્ ॥

તતસ્તુ યાનાન્યાસાદ્ય દાશાર્હાણાં યશસ્વિનામ્ ।
સિંહનાદઃ પ્રહૃષ્ટાનાં ક્ષણેન સમપદ્યત ॥

યોજયન્તઃ સદશ્વાંસ્તુ યાનયુગ્યં રથાંસ્તથા । ગજાંશ્ચ પરમપ્રીતઃ સમપદ્યન્ત વૃષ્ણયઃ ॥

વૃષ્ણ્યન્ધકમહામાત્રૈઃ સહ વીરૈર્મહારથૈઃ ।
ભ્રાતૃભિશ્ચ કુમારૈશ્ચ યોધૈશ્ચ શતશો વૃતઃ ॥

સૈન્યેન મહતા શૌરિરભિગુપ્તઃ સમન્તતઃ ।
તત્ર દાનપતિઃ શ્રીમાઞ્જગામ સ મહાયશાઃ ॥

અક્રૂરો વૃષ્ણિવીરાણાં સેનાપતિરરિન્દમઃ ।
અનાધૃષ્ટિર્મહાતેજા ઉદ્ધવશ્ચ મહાયશાઃ ॥

સાક્ષાદ્વૃહસ્પતેઃ શિષ્યો મહાબુદ્ધિર્મહામનાઃ ।
સત્યકઃ સાત્યકિશ્ચૈવ કૃતવર્મા ચ સાત્વતઃ ॥

પ્રદ્યુમ્નશ્ચૈવ સામ્બશ્ચ નિશઙ્કુઃ શઙ્કુરેવ ચ ।
ચારુદેષ્ણશ્ચ વિક્રાન્તો ઝિલ્લી વિપૃથુરેવ ચ ॥

સારણશ્ચ મહાબાહુર્ગદશ્ચ વિદુષાં વરઃ ।
એતે ચાન્યે ચ બહવો વૃષ્ણિભોજાન્ધકાસ્તથા ॥

આજગ્મઃ ખાણ્ડવપ્રસ્થમાદાય હરણં બહુ ।
ઉપહારં સમાદાય પૃથુવૃષ્ણિપુરોગમાઃ ॥

પ્રયયુઃ સિંહનાદેન સુભધ્રામવલોકકાઃ । તે ત્વદીર્ઘેણ કાલેન કૃષ્ણેન સહ યાદવાઃ ।
પુરમાસાદ્ય પાર્થાનાં પરાં પ્રીતિમવાપ્નુવન્ ॥

તતો યુધિષ્ઠિરો સજા શ્રુત્વા માઘવમાગતમ્ ।
પ્રતિગ્રહાર્થં કૃષ્ણસ્ય યમૌ પ્રાસ્થાપયત્તદા ॥

તાભ્યાં પ્રતિગૃહીતં તુ વૃષ્ણિચક્રં મહર્દ્ધિમત્ ।
વિવેશ ખાણ્ડવપ્રસ્થં પતાકાધ્વજશોભિતમ્ ॥

સમ્મૃષ્ટસિક્તપન્થાનં પુષ્પપ્રકરશોભિતમ્ ।
ચન્દનસ્ય રસૈઃ શીતૈઃ પુમ્યગન્ધૈર્નિષેવિતમ્ ॥

દહ્યતાઽગુરુણા ચૈવ દેશે દેશે સુગન્ધિના ।
હૃષ્ટપુષ્ટજનાકીર્ણં વણિગ્ભિરુપશોભિતમ્ ॥

પ્રતિપેદે મહાબાહુઃ સહ રામેણ કેશવઃ ।
વૃષ્ણ્યન્ધકૈસ્તથા ભોજૈઃ સમેતઃ પુરુષોત્તમઃ ॥

સમ્પૂજ્યમાનઃ પૌરૈશ્ચ બ્રાહ્મણૈશ્ચ સહસ્રશઃ ।
વિવેશ ભવનં રાજ્ઞઃ પુરન્દરગૃહોપમમ્ ॥

યુધિષ્ઠિરસ્તુ રામેણ સમાગચ્છદ્યથાવિધિ ।
મૂર્ધ્નિ કેશવમાઘ્રાય બાહુભ્યાં પરિષસ્વજે ॥

તં પ્રીયમાણો ગોવિન્દો વિનયેનાભિપૂજયન્ ।
ભીમં ચ પુરુષવ્યાઘ્રં વિધિવત્પ્રત્યપૂજયત્ ॥

તાંશ્ચ વૃષ્ણ્યન્ધકશ્રેષ્ઠાન્કુન્તીપુત્રો યુધિષ્ઠિરઃ ।
પ્રતિજગ્રાહ સત્કારૈર્યથાવિધિ યથાગતમ્ ॥

ગુરુવત્પૂજયામાસ કાંશ્ચિત્કાંશ્ચિદ્વયસ્યવત્ ।
કાંશ્ચિદભ્યવદત્પ્રેમ્ણા કૈશ્ચિદપ્યભિવાદિતઃ ॥

તતઃ પૃથા ચ પાર્થાશ્ચ મુદિતાઃ કૃષ્ણયા સહ ।
પુણ્ડરીકાક્ષમાસાદ્ય બભૂવુર્મુદિતેન્દ્રિયાઃ ॥

હર્ષાદભિગતૌ દૃષ્ટ્વા સન્કર્ષણજનાર્દનૌ ।
બન્ધુમન્તં પૃથા પાર્થં યુધિષ્ઠિરમમન્યત ॥

તતઃ સઙ્કર્ષણાક્રૂરાવપ્રમેયાવદીનવત્ ।
ભદ્રવત્યૈ સુભદ્રાયૈ ધનૌઘમુપજહ્રતુઃ ॥

પ્રવાલાનિ ચ હારાણિ ભૂષણાનિ સહસ્રશઃ ।
કુથાસ્તરપરિસ્તોમાન્વ્યાઘ્રાજિનપુરસ્કૃતાન્ ॥

વિવિધૈશ્ચૈવ રન્ત્નૌગૈર્દીપ્તપ્રભમજાયત ।
શયનાસનયાનૈશ્ચ યુધિષ્ઠિરનિવેશનમ્ ॥

તતઃ પ્રીતિકરો યૂનાં વિવાહપરમોત્સવઃ । ભદ્રવત્યૈ સુભદ્રાયૈ સપ્તરાત્રમવર્તત ॥

તેષાં દદૌ હૃષીકેશો જન્યાર્થે ધનમુત્તમમ્ ।
હરણં વૈ સુભદ્રાયા જ્ઞાતિદેયં મહાયશાઃ ॥

રથાનાં કાઞ્ચનાઙ્ગાનાં કિઙ્કિણીજાલમાલિનામ્ ।
ચતુર્યુજામુપેતાનાં સૂતૈઃ કુશલશિક્ષિતૈઃ ॥

સહસ્રં પ્રદદૌ કૃષ્મો ગવામયુતમેવ ચ ।
શ્રીમાન્માથુરદેશ્યાનાં દોગ્ધ્રીણાં પુણ્યવર્ચસામ્ ॥

બડવાનાં ચ શુદ્ધાનાં ચન્દ્રાંશુસમવર્ચસામ્ ।
દદૌ જનાર્દનઃ પ્રીત્યા સહસ્રં હેમભૂષિતમ્ ॥

તથૈવાશ્વતરીણાં ચ દાન્તાનાં વાતરંહસામ્ ।
શતાન્યઞ્જનકેશીનાં શ્વેતાનાં પઞ્ચપઞ્ચ ચ ॥

સ્નાનપાનોત્સવે ચૈવ પ્રયુક્તં વયસાન્વિતમ્ ।
સ્ત્રીણાં સહસ્રં ગૌરીણાં સુવેષાણાં સુવર્ચસામ્ ॥

સુવર્ણશતકણ્ઠીનામરોમાણાં સ્વલઙ્કૃતામ્ ।
પરિચર્યાસુ દક્ષાણાં પ્રદદૌ પુષ્કરેક્ષણઃ ॥

પૃષ્ઠ્યાનામપિ ચાશ્વાનાં બાહ્લિકાનાં જનાર્દનઃ ।
દદૌ શતસહસ્રાખ્યં કન્યાધનમનુત્તમમ્ ॥

કૃતાકૃતસ્ય મુખ્યસ્ય કનકસ્યાગ્નિવર્ચસઃ ।
મનુષ્યભારાન્દાશાર્હો દદૌ દશ જનાર્દનઃ ॥

ગજાનાં તુ પ્રભિન્નાનાં ત્રિધા પ્રસ્રવતાં મદમ્ ।
ગિરિકૂટનિકાશાનાં સમરેષ્વનિવર્તિનામ્ ॥

ક્લૃપ્તાનાં પટુઘણ્ટાનાં ચારૂણાં હેમમાલિનામ્ ।
હસ્ત્યારોહૈરુપેતાનાં સહસ્રં સાહસપ્રિયઃ ॥

રામઃ પાણિગ્રહણિકં દદૌ પાર્થાય લાઙ્ગલી ।
પ્રીયમાણો હલધરઃ સમ્બન્ધં પ્રતિ માનયન્ ॥

સ મહાધનરત્નૌઘો વસ્ત્રકમ્બલફેનવાન્ ।
મહાગજમહાગ્રાહઃ પતાકાશૈવલાકુલઃ ॥

પાણ્ડુસાગરમાવિદ્ધઃ પ્રવિવેશ મહાધનઃ ।
પૂર્ણમાપૂરયંસ્તેષાં દ્વિષચ્છોકાવહોઽભવત્ ॥

પ્રતિજગ્રાહ તત્સર્વં ધર્મરાજો યુધિષ્ટિરઃ ।
પૂજયામાસ તાંશ્ચૈવ વૃષ્ણ્યન્ધકમહારથાન્ ॥

તે સમેતા મહાત્માનઃ કુરુવૃષ્ણ્યન્ધકોત્તમાઃ ।
વિજહ્રુરમરાવાસે નરાઃ સુકૃતિનો યથા ॥

તત્રતત્ર મહાનાદૈરુત્કૃષ્ટતલનાદિતૈઃ ।
યથાયોગં યથાપ્રીતિ વિજહ્રુઃ કુરુવૃષ્ણયઃ ॥

એવમુત્તમવીર્યાસ્તે વિહૃત્ય દિવસાન્બહૂન્ ।
પૂજિતાઃ કુરુભિર્જગ્મુઃ પુનર્દ્વારવતીં પ્રતિ ॥

રામં પુરુસ્કૃત્ય યયુર્વૃષ્મ્યન્ધકમહારથાઃ ।
રત્નાન્યાદાય શુભ્રાણિ દત્તાનિ કુરુસત્તમૈઃ ॥

રામઃ સુભદ્રાં સમ્પૂજ્ય પરિષ્વજ્ય સ્વસાં તદા ।
ન્યાસેતિ દ્રૌપદીમુક્ત્વા પરિધાય મહાબલઃ ॥

પિતૃષ્વસાયાશ્ચરણાવભિવાદ્ય યયૌ તદા ।
તસ્મિન્કાલે પૃથા પ્રીતા પૂજયામાસ તં તથા ॥

સ વૃષ્ણિવીરઃ પાર્થૈશ્ચ પૌરૈશ્ચ પરમાર્ચિતઃ ।
યયૌ દ્વારવતીં રામો વૃષ્ણિભિઃ સહ સંયુતઃ ॥

વાસુદેવસ્તુ પાર્થેન તત્રૈવ સહ ભારત । ચતુસ્ત્રિંશદહોરાત્રં રમમાણો મહાબલઃ ।
ઉવાસ નગરે રમ્યે શક્રપ્રસ્થે મહાત્મના ॥

વ્યચરદ્યમુનાતીરે મૃગયાં સ મહાયશાઃ ।
મૃગાન્વિધ્યન્વરાહાંશ્ચ રેમે સાર્ધં કિરીટિના ॥

તતઃ સુભદ્રા સૌભદ્રં કેશવસ્ય પ્રિયા સ્વસા ।
જયન્તમિવ પૌલોમી ખ્યાતિમન્તમજીજનત્ ॥

દીર્ઘબાહું મહોરસ્કં વૃષભાક્ષમરિન્દમમ્ ।
સુભદ્રા સુષુવે વીરમભિમન્યું નરર્ષભમ્ ॥

અભીશ્ચ મન્યુમાંશ્ચૈવ તતસ્તમરિમર્દનમ્ ।
અભિમન્યુરિતિ પ્રાહુરાર્જુનિં પુરુષર્ષભમ્ ॥

સ સાત્વત્યામતિરથઃ સમ્બભૂવ ઘનઞ્જયાત્ ।
મખે નિર્મથનેનેવ શમીગર્ભાદ્ધુતાશનઃ ॥

યસ્મિઞ્જાતે મહાતેજાઃ કુન્તીપુત્રો યુધિષ્ઠિરઃ ।
અયુતં ગા દ્વિજાતિભ્યઃ પ્રાદાન્નિષ્કાંશ્ચ ભારત ॥

દયિતો વાસુદેવસ્ય વાલ્યાત્પ્રભૃતિ ચાભવત્ ।
પિતૄણાં ચૈવ સર્વેષાં પ્રજાનામિવ ચન્દ્રમાઃ ॥

જન્મપ્રભૃતિ કૃષ્ણશ્ચ ચક્રે તસ્ય ક્રિયાઃ શુભાઃ ।
સ ચાપિ વવૃધે બાલઃ શુક્લપક્ષે યથા શશી ॥

ચતુષ્પાદં દશવિધં ધનુર્વેદમરિન્દમઃ ।
અર્જુનાદ્વેદ વેદજ્ઞઃ સકલં દિવ્યમાનુષમ્ ॥

વિજ્ઞાનેષ્વપિ ચાસ્ત્રાણાં સૌષ્ઠવે ચ મહાબલઃ ।
ક્રિયાસ્વપિ ચ સર્વાસુ વિશેષાનભ્યસિક્ષયત્ ॥

આગમે ચ પ્રયોગે ચ ચક્રે તુલ્યમિવાત્મના ।
તુતોષ પુત્રં સૌભદ્રં પ્રેક્ષણાણો ધનઞ્જયઃ ॥

સર્વસંહનનોપેતં સર્વલક્ષણલક્ષિતમ્ ।
દુર્ધર્ષમૃષભસ્કન્ધં વ્યાત્તાનનમિવોરગમ્ ॥

સિંહદર્પં મહેષ્વાસં મત્તમાતઙ્ગવિક્રમમ્ ।
મેઘદુન્દુભિનિર્ઘોષં પૂર્ણચન્દ્રનિભાનનમ્ ॥

કૃષ્ણસ્ય સદૃશં શૌર્યે વીર્યે રૂપે તથાઽકૃતૌ ।
દદર્શ પુત્રં બીભત્સુર્મઘવાનિવ તં યથા ॥

પાઞ્ચાલ્યપિ તુ પઞ્ચભ્યઃ પતિભ્યઃ શુભલક્ષણા ।
લેભે પઞ્ચ સુતાન્વીરાઞ્શ્રેષ્ઠાન્પઞ્ચાચલાનિવ ॥

યુધિષ્ઠિરાત્પ્રતિવિન્ધ્યં સુતસોમં વૃકોદરાત્ ।
અર્જુનાચ્છ્રુતકર્માણં શતાનીકં ચ નાકુલિમ્ ॥

સહદેવાચ્છ્રુતસેનમેતાન્પઞ્ચ મહારથાન્ ।
પાઞ્ચાલી સુષુવે વીરાનાદિત્યાનદિતિર્યથા ॥

શાસ્ત્રતઃ પ્રતિવિન્ધ્યન્તમૂચુર્વિપ્રાયુધિષ્ઠિરમ્ ।
પરપ્રહરણજ્ઞાને પ્રતિવિન્ધ્યો ભત્વયમ્ ॥

સુતેસોમસહસ્રે તુ સોમાર્કસમતેજસમ્ ।
સુતસોમં મહેષ્વાસં સુષુવે ભીમસેનતઃ ॥

શ્રુતં કર્મ મહત્કૃત્વા નિવૃત્તેન કિરીટિના ।
જાતઃ પુત્રસ્તથેત્યેવં શ્રુતકર્મા તતોઽભવત્ ॥

શતાનીકસ્ય રાજર્ષેઃ કૌરવ્યસ્ય મહાત્મનઃ ।
ચક્રે પુત્રં સનામાનં નકુલઃ કીર્તિવર્ધનમ્ ॥

તતસ્ત્વજીજનત્કૃષ્ણા નક્ષત્રે વહ્નિદૈવતે ।
સહદેવાત્સુતં તસ્માચ્છ્રુતસેનેતિ તં વિદુઃ ॥

એકવર્ષાન્તરાસ્ત્વેતે દ્રૌપદેયા યશસ્વિનઃ ।
અન્વજાયન્ત રાજેન્દ્ર પરસ્પરહિતૈષિણઃ ॥

જાતકર્માણ્યાનુપૂર્વ્યાચ્ચૂડોપનયનાનિ ચ ।
ચકાર વિધિવદ્ધૌમ્યસ્તેષાં ભરતસત્તમ ॥

કૃત્વા ચ વેદાધ્યયનં તતઃ સુચરિતવ્રતાઃ ।
જગૃહુઃ સર્વમિષ્વસ્ત્રમર્જુનાદ્દિવ્યમાનુષમ્ ॥

દિવ્યગર્ભોપમૈઃ પુત્રૈર્વ્યૂઢોરસ્કૈર્મહારથૈઃ ।
અન્વિતા રાજશાર્દૂલ પાણ્ડવા મુદમાપ્નુવન્ ॥