મહાભારત · અધ્યાય 1.244

શાસનાત્પુરુષેન્દ્રસ્ય બલેન મહતા બલી ।
ગિરૌ રૈવતકે નિત્યં બભૂવ વિપૃથુશ્રવાઃ ॥

પ્રવાસે વાસુદેવસ્ય તસ્મિન્હલધરોપમઃ ।
સમ્બભૂવ તદા ગોપ્તા પુરસ્ય પુરવર્ધનઃ ॥

પ્રાપ્ય પાણ્ડવનિર્યાણં નિર્યયૌ વિપૃથુશ્રવાઃ ।
નિશમ્ય પુરનિર્ઘોષં સ્વમનીકમચોદયત્ ॥

સોઽભિપત્ય તદાધ્વાનં દદર્શ પુરુષર્ષભમ્ ।
નિઃસૃતં દ્વારકાદ્વારાદંશુમન્તમિવામ્બિરાત્ ॥

સવિદ્યુતમિવામ્ભોદં પ્રેક્ષતાં તં ધનુર્ધરમ્ ।
પાર્થમાનર્તયોધાનાં વિસ્મયઃ સમપદ્યત ॥

ઉદીર્ણરથનાગાશ્વમનીકમભિવીક્ષ્ય તત્ ।
ઉવાચ પરમપ્રીતા સુભદ્રા ભદ્રભાષિણી ॥

સન્ગ્રહીતુમભિપ્રાયો દીર્ઘકાલકૃતો મમ ।
યુધ્યમાનસ્ય સઙ્ગ્રામે રથં તવ નરર્ષભ ॥

ઓજસ્તેજોદ્યુતિબલૈરન્વિતસ્ય મહાત્મનઃ ।
પાર્થ તે સારથિત્વેન ભવિતા શિક્ષિતાસ્મ્યહમ્ ॥

એવમુક્તઃ પ્રિયાં પ્રીતઃ પ્રત્યુવાચ નરર્ષભઃ ।
ચોદયાશ્વાનસંસક્તાન્વિશ્તુ વિપૃથોર્બલમ્ ॥

બહુભિર્યુધ્યમાનસ્ય તાવકાન્વિજિઘાંસતઃ ।
પશ્ય બાહુબલં ભદ્રે શરાન્વિક્ષિપતો મમ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

એવમુક્તા તદા ભદ્રા પાર્થેન ભરતર્ષભ ।
ચુચોદ સાશ્વાન્સંહૃષ્ટા તે તતો વિવિશુર્બલમ્ ॥

તદાહતમહાવાદ્યં સમુદગ્રધ્વજાયુતમ્ ।
અનીકં વિપૃથોર્હૃષ્ટં પાર્થમેવાન્વવર્તત ॥

રથૈર્બહુવિધાકારૈઃ સદશ્વૈશ્ચ મહાજવૈઃ ।
કિરન્તઃ શરવર્ષાણિ પરિવવ્રુર્ધનઞ્જયમ્ ॥

તેષામસ્ત્રાણિ સંવાર્ય દિવ્યાસ્ત્રેણ મહાસ્ત્રવિત્ ।
આવૃણોન્મહદાકાશં શરૈઃ પરપુરઞ્જયઃ ॥

તેષાં બાણાન્મહાબાહુર્મુકુટાન્યઙ્ગદાનિ ચ ।
ચિચ્છેદ નિશિતૈર્બાણૈઃ શરાંશ્ચૈવ ધનૂંષિ ચ ॥

યુગાનીષાન્વરૂથાનિ યન્ત્રાણિ વિવિધાનિ ચ ।
અજિઘાંસન્પરાન્પાર્થશ્ચિચ્છેદ નિશિતૈઃ શરૈઃ ॥

વિધનુષ્કાન્વિકવચાન્વિરથાંશ્ચ મહારથાન્ ।
કૃત્વા પાર્થઃ પ્રિયાં પ્રીતઃ પ્રેક્ષ્યતામિત્યદર્શયત્ ॥

સા દૃષ્ટ્વા મહદાશ્ચર્યં સુભદ્રા પાર્થમબ્રવીત્ ।
અવાપ્તાર્થાઽસ્મિ ભદ્રં તે યાહિ પાર્થ યથાસુખમ્ ॥

સ સક્તં પાણ્ડુપુત્રેણ સમીક્ષ્ય વિપૃથુર્બલમ્ ।
ત્વરમાણોઽભિસન્ક્રમ્ય સ્થીયતામિત્યભાષત ॥

તતઃ સેનાપતેર્વાક્યં નાત્યવર્તન્ત યાદવાઃ ।
સાગરે મારુતોદ્ધૂતા વેલામિવ મહોર્મયઃ ॥

તતો રથવરાત્તૂર્ણમવરુહ્ય નરર્ષભઃ ।
અભિગમ્ય નરવ્યાઘ્રં પ્રહૃષ્ટઃ પરિષસ્વજે ॥

સોઽબ્રવીત્પાર્થમાસાદ્ય દીર્ઘકાલમિદં તવ ।
નિવાસમભિજાનામિ શઙ્ખચક્રગદાધરાત્ ॥

ન મેઽસ્ત્યવિદિતં કિઞ્ચિદ્યદ્યદાચિતં ત્વયા ।
સુભદ્રાર્થં પ્રલોભેન પ્રીતસ્તવ જનાર્દનઃ ॥

પ્રાપ્તસ્ય યતિલિઙ્ગેન વાસિતસ્ય ધનઞ્જય ।
બન્ધુમાનસિ રામેણ મહેન્દ્રાવરજેન ચ ॥

મામેવ ચ સદાકાઙ્ક્ષી મન્ત્રિણં મધુસૂદનઃ ।
અન્તરેણ સુભદ્રાં ચ ત્વાં ચ તાત ધનઞ્જય ॥

ઇમં રથવરં દિવ્યં સર્વશસ્ત્રસમન્વિતમ્ ।
ઇદમેવાનુયાત્રં ચ નિર્દિશ્ય ગદપૂર્વજઃ ॥

અન્તર્દ્વીપં તદા વીર ગતો વૃષ્ણિસુખાવહઃ ।
દીર્ઘકાલાવરુદ્ધં ત્વાં સમ્પ્રાપ્તં પ્રિયયા સહ ॥

પશ્યન્તુ ભ્રાતરઃ સર્વે વજ્રપાણિમિવામરાઃ ।
આયાતે તુ દશાર્હાણામૃષભે શાર્ઙ્ગધન્વનિ ॥

ભદ્રામનુગમિષ્યન્તિ રત્નાનિ ચ વસૂનિ ચ ।
અરિષ્ટં યાહિ પન્થાનં સુખી ભવ ધનઞ્જય ॥

નષ્ટશોકૈર્વિશોકસ્ય સુહૃદ્ભિઃ સન્ગમોઽસ્તુ તે ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

તતો વિપૃથુમામન્ત્ર્ય પાર્થઃ પ્રીતોઽભિવાદ્ય ચ ।
કૃષ્ણસ્ય મતમાસ્થાય કૃષ્ણસ્ય રથમાસ્થિતઃ ॥

પૂર્વમેવ તુ પાર્થાય કૃષ્ણેન વિનિયોજિતમ્ ।
સર્વરત્નસુસમ્પૂર્ણં સર્વભોગસમન્વિતમ્ ॥

રથેન કાઞ્ચનાઙ્ગેન કલ્પિતેન યથાવિધિ ।
શૈબ્યસુગ્રીવયુક્તેન કિઙ્કિણીજાલમાલિના ॥

સર્વશસ્ત્રોપપન્નેન જીમૂતરવનાદિના ।
જ્વલનાર્ચિઃપ્રકાશેન દ્વિષતાં હર્ષનાશિના ॥

સન્નદ્ધઃ કવચી ખડ્ગી બદ્ધગોધાઙ્ગુલિત્રવાન્ । યુક્તઃ સેનાનુયાત્રેણ રથણારોપ્ય માધવીમ્ ।
રથેનાકાશગેનૈવ પયયૌ *સ્વપુરં પ્રતિ ॥

હ્રિયમાણાં તુ તાં દૃષ્ટ્વા સુભદ્રાં સૈનિકા જનાઃ ।
વિક્રોશન્તોઽદ્રવન્સર્વે દ્વારકામભિતઃ પુરીમ્ ॥

તે સમાસાદ્ય સહિતાઃ સુધર્મામભિતઃ સભામ્ ।
સભાપાલસ્ય તત્સર્વમાચખ્યુઃ પાર્થવિક્રમમ્ ॥

તેષાં શ્રુત્વા સભાપાલો ભેરીં સાન્નાહિકીં તતઃ ।
સમાજઘ્ને મહાઘોષાં જામ્બૂનદપરિષ્કૃતામ્ ॥

ક્ષુબ્ધાસ્તેનાથ શબ્દેન ભોજવૃષ્ણ્યન્ધકાસ્તદા । અન્તર્દ્વીપાત્સમુત્પેતુઃ સહસા સહિતાસ્તદા ।
અન્નપાનમપાસ્યાથ સમાપેતુઃ સમન્તતઃ ॥

તત્ર જામ્બૂનદાઙ્ગાનિ સ્પર્ધ્યાસ્તરણવન્તિ ચ ।
મણિવિદ્રુમચિત્રાણિ જ્વલિતાગ્નિપ્રભાણિ ચ ॥

ભેજિરે પુરુષવ્યાઘ્રા વૃષ્ણ્યન્ધકમહારથાઃ ।
સિંહાસનાનિ શતશો ધિષ્ણ્યાનીવ હુતાશનાઃ ॥

તેષાં સમુપવિષ્ટાનાં દેવાનામિવ સન્નયે ।
આચખ્યૌ ચેષ્ટિતં જિષ્ણોઃ સભાપાલઃ સહાનુગઃ ॥

તચ્છ્રુત્વા વૃષ્ણિવીરાસ્તે મદસંરક્તલોચનાઃ ।
અમૃષ્યમાણાઃ પાર્થસ્ય સમુત્પેતુરહઙ્કૃતાઃ ॥

યોજયધ્વં રથાનાશુ પ્રાસાનાહરતેતિ ચ ।
ધનૂંષિ ચ મહાર્હાણિ કવચાનિ બૃહન્તિ ચ ॥

સૂતાનુચ્ચુક્રુશુઃ કેચિદ્રથાન્યોજયતેતિ ચ ।
સ્વયં ચ તુરગાન્કેચિદયુઞ્જન્હેમભૂષિતાન્ ॥

રથેષ્વાનીયમાનેષુ કવચેષુ ધ્વજેષુ ચ ।
અભિક્રન્દે નૃવીરાણાં તદાસીત્તુમુલં મહત્ ॥

વનમાલી તતઃ ક્ષીબઃ કૈલાસશિખરોપમઃ ।
નીલવાસા મદોત્સિક્ત ઇદં વચનમબ્રવીત્ ॥

કિમિદં કુરુથાપ્રજ્ઞાસ્તૂષ્ણીમ્ભૂતે જનાર્દને ।
અસ્ય ભાવમવિજ્ઞાય સન્ક્રુદ્ધા મોઘગર્જિતાઃ ॥

એષ તાવદભિપ્રાયમાખ્યાતુ સ્વં મહામતિઃ ।
યદસ્ય રુચિરં કર્તું તત્કુરુધ્વમતન્દ્રિતાઃ ॥

તતસ્તે તદ્વચઃ શ્રુત્વા ગ્રાહ્યરૂપં હલાયુધાત્ ।
તૂષ્ણીમ્ભૂતાસ્તતઃ સર્વે સાધુસાધ્વિતિ ચાબ્રુવન્ ॥

સમં વચો નિશમ્યૈવ બલદેવસ્ય ધીમતઃ ।
પુનરેવસભામધ્યે સર્વે તે સમુપાવિશન્ ॥

તતોઽબ્રવીદ્વાસુદેવં વચો રામઃ પરન્તપઃ । ત્રૈલોક્યનાથ હે કૃષ્ણ ભૂતભવ્યભવિષ્યકૃત્ ।
કિમવાગુપવિષ્ટોઽસિ પ્રેક્ષમાણો જનાર્દન ॥

સત્કૃતસ્ત્વત્કૃતે પાર્થઃ સર્વૈરસ્માભિરચ્યુત ।
ન ચ સોઽર્હતિ તાં પૂજાં દુર્બુદ્ધિઃ કુલપાંસનઃ ॥

કો હિ તત્રૈવ ભુક્તાવાન્નં ભાજનં ભેત્તુમર્હતિ ।
મન્યમાનઃ કુલે જાતમાત્માનં પુરુષઃ ક્વચિત્ ॥

ઇચ્છન્નેવ હિ સમ્બન્ધં કૃતં પૂર્વં ચ માનયન્ ।
કો હિ નામ ભવેનાર્થી સાહસેન સમાચરેત્ ॥

સોઽવમન્ય તથાઽસ્માકમનાદૃત્ય ચ કેશવમ્ ।
પ્રસહ્ય હૃતવાનદ્ય સુભદ્રાં મૃત્યુમાત્મનઃ ॥

કથં હિ શિરસો મધ્યે કૃતં તેન પદં મમ ।
મર્ષયિષ્યામિ ગોવિન્દ પાદસ્પર્શમિવોરગઃ ॥

અદ્ય નિષ્કૌરવામેકઃ કરિષ્યામિ વસુન્ધરામ્ ।
ન હિ મે મર્ષણીયોઽયમર્જુનસ્ય વ્યતિક્રમઃ ॥

તં તથા ગર્જમાનં તુ મેઘદુન્દુભિનિઃસ્વનમ્ ।
અન્વપદ્યન્ત તે સર્વે ભોજવૃષ્ણ્યન્ધકાસ્તદા ॥