મહાભારત · અધ્યાય 1.231

તતો દેવર્ષયઃ સર્વે સિદ્ધાશ્ચ પરમર્ષયઃ ।
જગ્મુસ્તદા પરમાર્તિં દૃષ્ટ્વા તત્કદનં મહત્ ॥

તેઽભિજગ્મુર્જિતક્રોધા જિતાત્માનો જિતેન્દ્રિયાઃ ।
પિતામહસ્ય ભનં જગતઃ કૃપયા તદા ॥

તતો દદૃશુરાસીનં સહ દેવૈઃ પિતામહમ્ ।
સિદ્ધૈર્બ્રહ્મર્ષિભિશ્ચૈવ સમન્તાત્પરિવારિતમ્ ॥

તત્ર દેવો મહાદેવસ્તત્રાગ્નિર્વાયુના સહ ।
ચન્દ્રાદિત્યૌ ચ શક્રશ્ચ પારમેષ્ઠ્યાસ્તથર્ષયઃ ॥

વૈખાનસા વાલખિલ્યા વાનપ્રસ્થા મરીચિપાઃ ।
અજાશ્ચૈવાવિમૂઢાશ્ચ તેજોગર્ભાસ્તપસ્વિનઃ ॥

ઋષયઃ સર્વ એવૈતે પિતામહમુપાગમન્ ।
તતોઽભિગમ્ય તે દીનાઃ સર્વ એવ મહર્ષયઃ ॥

સુન્દોપસુન્દયૌઃ કર્મ સર્વમેવ શશંસિરે ।
યથા હૃતં યથા ચૈવ કૃતં યેન ક્રમેણ ચ ॥

ન્યવેદયંસ્તતઃ સર્વમખિલેન પિતામહે ।
તતો દેવગણાઃ સર્વે તે ચૈવ પરમર્ષયઃ ॥

તમેવાર્થં પુરસ્કૃત્ય પિતામહમચોદયન્ ।
તતઃ પિતામહઃ શ્રુત્વા સર્વેષાં તદ્વચસ્તદા ॥

મુહૂર્તમિવ સઞ્ચિન્ત્ય કર્તવ્યસ્ય ચ નિશ્ચયમ્ ।
તયોર્વધં સમુદ્દિશ્ય વિશ્વકર્માણમાહ્વયત્ ॥

દૃષ્ટ્વા ચ વિશ્વકર્માણં વ્યાદિદેશ પિતામહઃ ।
સૃજ્યતાં પ્રાર્થનીયૈકા પ્રમદેતિ મહાતપાઃ ॥

પિતામહં નમસ્કૃત્ય તદ્વાક્યમભિનન્દ્ય ચ ।
નિર્મમે યોષિતં દિવ્યાં ચિન્તયિત્વા પુનઃપુનઃ ॥

ત્રિષુ લોકેષુ યત્કિઞ્ચિદ્ભૂતં સ્થાવરજઙ્ગમમ્ ।
સમાનયદ્દર્શનીયં તત્તદત્ર સ વિશ્વવિત્ ॥

કોટિશશ્ચૈવ રત્નાનિ તસ્યા ગાત્રે ન્યવેશત્ ।
તાં રત્નસઙ્ઘાતમયીમસૃજદ્દેવરૂપિણીમ્ ॥

સા પ્રયત્નેન મહતા નિર્મિતા વિશ્વકર્મણા ।
ત્રિષુ લોકેષુ નારીણાં રૂપેણાપ્રતિમાભવત્ ॥

ન તસ્યાઃ સૂક્ષ્મમપ્યસ્તિ યદ્ગાત્રે રૂપસમ્પદા ।
નિયુક્તા યત્ર વા દૃષ્ટિર્ન સજ્જતિ નિરીક્ષતામ્ ॥

સા વિગ્રહવતીવ શ્રીઃ કામરૂપા વપુષ્મતી ।
પિતામહમુપાતિષ્ઠત્કિં કરોમીતિ ચાબ્રવીત્ ॥

પ્રીતો ભૂત્વા સ દૃષ્ટ્વૈવ પ્રીત્યા ચાસ્યૈ વરં દદૌ ।
કાન્તત્વં સર્વભૂતાનાં સાશ્રિયાનુત્તમં વપુઃ ॥

સા તેન વરદાનેન કર્તુશ્ચ ક્રિયયા તદા । જહાર સર્વભૂતાનાં ચક્ષૂંષિ ચ મનાંસિ ચ ॥

તિલન્તિલં સમાનીય રત્નાનાં યદ્વિનિર્મિતા ।
તિલોત્તમેતિ તત્તસ્યા નામ ચક્રે પિતામહઃ ॥

બ્રહ્માણં સા નમસ્કૃત્ય પ્રાઞ્જલિર્વાક્યમબ્રવીત્ ।
કિં કાર્યં મયિ ભૂતેશ યેનાસ્મ્યદ્યેહ નિર્મિતા ॥
પિતામહ ઉવાચ ।

ગચ્છ સુન્દોપસુન્દાભ્યામસુરાભ્યાં તિલોત્તમે ।
પ્રાર્થનીયેન રૂપેણ કુરુ ભદ્રે પ્રલોભનમ્ ॥

ત્વત્કૃતે દર્શાદેવ રૂપસમ્પત્કૃતેન વૈ ।
વિરોધઃ સ્યાદ્યથા તાભ્યામન્યોન્યેન તથા કુરુ ॥
નારદ ઉવાચ ।

સા તથેતિ પ્રતિજ્ઞાય નમસ્કૃત્ય પિતામહમ્ ।
ચકાર મણ્ડલં તત્ર વિબુધાનાં પ્રદક્ષિણમ્ ॥

પ્રાઙ્મુખો ભગવાનાસ્તે દક્ષિણેન મહેશ્વરઃ ।
દેવાશ્ચૈવોત્તરેણાસન્સર્વતસ્ત્વૃષયોઽભવન્ ॥

કુર્વન્ત્યાં તુ તદા તત્ર મણ્ડલં તત્પ્રદક્ષિણમ્ ।
ઇન્દ્રઃ સ્થાણુશ્ચ ભગવાન્ધૈર્યેણ તુ પરિચ્યુતૌ ॥

દ્રષ્ટુકામસ્ય ચાત્યર્થં ગતાયાં પાર્શ્વતસ્તથા ।
અન્યદઞ્ચિતપદ્માક્ષં દક્ષિણં નિઃસૃતં મુખમ્ ॥

પૃષ્ઠતઃ પરિવર્તન્ત્યાં પશ્ચિમં નિઃસૃતં મુખમ્ ।
ગતાયાં ચોત્તરં પાર્શ્વમુત્તરં નિઃસૃતં મુખમ્ ॥

મહેન્દ્રસ્યાપિ નેત્રાણાં પૃષ્ઠતઃ પાર્શ્વતોગ્રતઃ ।
રક્તાન્તાનાં વિશાલાનાં સહસ્રં સર્વતોઽભવત્ ॥

એવં ચતુર્મુખઃ સ્થાણુર્મહાદેવોઽભવત્પુરા ।
તથા સહસ્રનેત્રશ્ચ બભૂવ બલસૂદનઃ ॥

તથા દેવનિકાયાનાં મહર્ષીણાં ચ સર્વશઃ ।
મુખાનિ ચાભ્યવર્તન્ત યેન યાતિ તિલોત્તમા ॥

તસ્યા ગાત્રે નિપતિતા દૃષ્ટિસ્તેષાં મહાત્મનામ્ ।
સર્વેષામેવ ભૂયિષ્ઠમૃતે દેવં પિતામહમ્ ॥

ગચ્છન્ત્યાં તુ તયા સર્વે દેવાશ્ચ પરમર્ષયઃ ।
કૃતમિત્યેવ તત્કાર્યં મેનિરે રૂપસમ્પદા ॥

તિલોત્તમાયાં તસ્યાં તુ ગતાયાં લોકભાવનઃ । કૃતં કાર્યમિતિ શ્રીમાનબ્રવીચ્ચ પિતામહઃ ।
સર્વાન્વિસર્જયામાસ દેવાનૃષિગણાંશ્ચ તાન્ ॥