મહાભારત · અધ્યાય 1.193

તતો દૃષ્ટ્વાશ્રમપદં રહિતં તૈઃ સુતૈર્મુનિઃ ।
નિર્જગામ સુદુઃખાર્તઃ પુનરપ્યાશ્રમાત્તતઃ ॥

સોઽપશ્યત્સરિતં પૂર્ણાં પ્રાવૃટ્કાલે નવામ્ભસા ।
વૃક્ષાન્બહુવિધાન્પાર્થ હરન્તીં તીરજાન્બહૂન્ ॥

અથ ચિન્તાં સમાપેદે પુનઃ કૌરવનન્દન ।
અમ્ભસ્યસ્યા નિમજ્જેયમિતિ દુઃખસમન્વિતઃ ॥

તતઃ પાશૈસ્તદાત્માનં ગાઢં બદ્ધ્વા મહામુનિઃ ।
તસ્યા જલે મહાનદ્યા નિમમજ્જ સુદુઃખિતઃ ॥

અથ ચ્છિત્ત્વા નદી પાશાંસ્તસ્યારિબલસૂદન ।
સ્થલસ્થં તમૃષિં કૃત્વા વિપાશં સમવાસૃજત્ ॥

ઉત્તતાર તતઃ પાશૈર્વિમુક્તઃ સ મહાનૃષિઃ ।
વિપાશેતિ ચ નામાસ્યા નદ્યાશ્ચક્રે મહાનૃષિઃ ॥

સા વિપાશેતિ વિખ્યાતા નદી લોકેષુ ભારત । ઋષેસ્તસ્ય નરવ્યાઘ્ર વચનાત્સત્યવાદિનઃ ।
ઉત્તીર્ય ચ તદા રાજન્દુઃખિતો ભગવાનૃષિઃ ॥

શોકે બુદ્ધિં તદા ચક્રે ન ચૈકત્ર વ્યતિષ્ઠત ।
સોઽગચ્છત્પર્વતાંશ્ચૈવ સરિતશ્ચ સરાંસિ ચ ॥

દૃષ્ટ્વા સ પુનરેવર્ષિર્નદીં હૈમવતીં તદા ।
ચણ્ડગ્રાહવતીં ભીમાં તસ્યાઃ સ્રોતસ્યપાતયત્ ॥

સા તમગ્નિસં વિપ્રમનુચિન્ત્ય સરિદ્વરા ।
શતધા વિદ્રુતા તસ્માચ્છતદ્રુરિતિ વિશ્રુતા ॥

તતઃ સ્થલગતં દૃષ્ટ્વા તત્રાપ્યાત્માનમાત્મના ।
મર્તું ન શક્યમિત્યુક્ત્વા પુવરેવાશ્રમં યયૌ ॥

સ ગત્વા વિવિધાઞ્શૈલાન્દેશાન્બહુવિધાંસ્તથા ।
અદૃશન્ત્યાખ્યયા વધ્વાથાશ્રમેનુસૃતોઽભવત્ ॥

અથ શુશ્રાવ સન્ગત્યા વેદાધ્યયનનિઃસ્વનમ્ ।
પૃષ્ઠતઃ પરિપૂર્ણાર્થં ષડ્મિરઙ્ગૈરલઙ્કૃતમ્ ॥

અનુવ્રજતિ કોન્વેષ મામિત્યેવાથ સોઽબ્રવીત્ ।
અદૃશ્યન્ત્યેવમુક્તા વૈ તં સ્નુષા પ્રત્યભાષત ॥

શક્તોભાર્યા મહાભાગ તપોયુક્તા તપસ્વિનમ્ ।
અહમેકાકિની ચાપિ ત્વયા ગચ્છામિ નાપરઃ ॥
વસિષ્ઠ ઉવાચ ।

પુત્રિ કસ્યૈષ સાઙ્ગસ્ય વેદસ્યાધ્યયનસ્વનઃ ।
પુરા સાઙ્ગસ્ય વેદસ્ય શક્તેરિવ મયા શ્રુતઃ ॥
અદૃશ્યન્ત્યુવાચ ।

અયં કુક્ષૌ સમુત્પન્નઃ શક્તેર્ગર્ભઃ સુતસ્ય તે ।
સમા દ્વાદશ તસ્યેહ વેદાનભ્યસ્યતો મુને ॥
ગન્ધર્વ ઉવાચ ।

એવમુક્તસ્તયા હૃષ્ટો વસિષ્ઠઃ શ્રેષ્ઠભાગૃષિઃ ।
અસ્તિ સન્તાનમિત્યુક્ત્વા મૃત્યોઃ પાર્થ ન્યવર્તત ॥

તતઃ પ્રતિનિવૃત્તઃ સ તયા વધ્વા સહાનઘ ।
કલ્માષપાદમાસીનં દદર્શ વિજને વને ॥

સ તુ દૃષ્ટ્વૈવ તં રાજા ક્રુદ્ધ ઉત્થાય ભારત ।
આવિષ્ટો રક્ષસોગ્રેણ ઇયેષાત્તું તદા મુનિમ્ ॥

અદૃશ્યન્તી તુ તં દૃષ્ટ્વા ક્રૂરકર્માણમગ્રતઃ ।
ભયસંવિગ્નયા વાચા વસિષ્ઠમિદમબ્રવીત્ ॥

અસૌ મૃત્યુરિવોગ્રેણ દણ્ડેન ભગવન્નિતઃ ।
પ્રગૃહીતેન કાષ્ઠેન રાક્ષસોઽભ્યેતિ દારુણઃ ॥

તં નિવારયિતું શક્તો નાન્યોઽસ્તિ ભુવિ કશ્ચન ।
સ્વદૃતેઽદ્ય મહાભાગ સર્વવેદવિદાં વર ॥

પાહિ માં ભગવન્પાપાદસ્માદ્દારુણદર્શનાત્ ।
રાક્ષસોઽયમિહાત્તું વૈ નૂનમાવાં સમીહતે ॥
વસિષ્ઠ ઉવાચ ।

માભૈઃ પુત્રિ ન ભેતવ્યં રાક્ષસાત્તુ કથઞ્ચન ।
નૈતદ્રક્ષો ભયં યસ્માત્પશ્યસિ ત્વમુપસ્થિતમ્ ॥

રાજા કલ્માષપાદોઽયં વીર્યવાન્પ્રથિતો ભુવિ ।
સ એષોઽસ્મિન્વનોદ્દેશે નિવસત્યતિભીષણઃ ॥
ગન્ધર્વ ઉવાચ ।

તમાપતન્તં સમ્પ્રેક્ષ્ય વસિષ્ઠો ભગવાનૃષિઃ ।
વારયામાસ તેજસ્વી હુઙ્કારેણૈવ ભારત ॥

મન્ત્રપૂતેન ચ પુનઃ સ તમભ્યુક્ષ્ય વારિણા ।
મોક્ષયામાસ વૈ શાપાત્તસ્માદ્યોગાન્નરાધિપમ્ ॥

સ હિ દ્વાદશ વર્ષાણિ વાસિષ્ઠસ્યૈવ તેજસા ।
ગ્રસ્ત આસીદ્ગ્રહેણેવ પર્વકાલે દિવાકરઃ ॥

રક્ષસા વિપ્રમુક્તોઽથ સ નૃપસ્તદ્વનં મહત્ ।
તેજસા રઞ્જયામાસ ન્ધ્યાભ્રમિવ ભાસ્કરઃ ॥

પ્રતિલભ્ય તતઃ સઞ્જ્ઞામભિવાદ્ય કૃતાઞ્જલિઃ ।
ઉવાચ નૃપતિઃ કાલે વસિષ્ઠમૃષિસત્તમમ્ ॥

સૌદાસોઽહં મહાભાગ યાજ્યસ્તે મુનિસત્તમ ।
અસ્મિન્કાલે યદિષ્ટં તે બ્રૂહિ કિં કરવાણિ તે ॥
વસિષ્ઠ ઉવાચ ।

વૃત્તમેતદ્યથાકાલં ગચ્છ રાજ્યં પ્રશાધિ વૈ ।
બ્રાહ્મણં તુ મનુષ્યેન્દ્ર માઽવમંસ્થાઃ કદાચન ॥
રાજોવાચ ।

નાવમંસ્યે મહાભાગ કદાચિદ્બ્રાહ્મણર્ષભાન્ ।
ત્વન્નિદેશે સ્થિતઃ સમ્યક્ પૂજયિષ્યામ્યહં દ્વિજાન્ ॥

ઇક્ષ્વાકૂણાં ચ યેનાહમનૃણઃ સ્યાં દ્વિજોત્તમ ।
તત્ત્વત્તઃ પ્રાપ્તુમિચ્છામિ સર્વવેદવિદાં વર ॥

અપત્યાયેપ્સિતાય ત્વં મહિષીં ગન્તુમર્હસિ ।
શીલરૂપગુણોપેતામિક્ષ્વાકુકુલવૃદ્ધયે ॥
ગન્ધર્વ ઉવાચ ।

દદાનીત્યેવ તં તત્ર રાજાનં પ્રત્યુવાચ હ ।
વસિષ્ઠઃ પરમેષ્વાસં સત્યસન્ધો દ્વિજોત્તમઃ ॥

તતઃ પ્રતિયયૌ કાલે વસિષ્ઠઃ સહ તેન વૈ ।
ખ્યાતાં પુરીમિમાં લોકેષ્વયોધ્યાં મનુજેશ્વર ॥

તં પ્રજાઃ પ્રતિમોદન્ત્યઃ સર્વાઃ પ્રત્યુદ્ગતાસ્તદા ।
વિપાપ્માનં મહાત્માનં દિવૌકસ ઇવેશ્વરમ્ ॥

સુચિરાય મનુષ્યેન્દ્રો નગરીં પુણ્યલક્ષણામ્ ।
વિવેશ સહિતસ્તેન વસિષ્ઠેન મહર્ષિણા ॥

દદૃશુસ્તં મહીપાલમયોધ્યાવાસિનો જનાઃ ।
પુરોહિતેન સહિતં દિવાકરમિવોદિતમ્ ॥

સ ચ તાં પૂરયામાસ લક્ષ્મ્યા લક્ષ્મીવતાં વરઃ ।
અયોધ્યાં વ્યોમ શીતાંશુઃ શરત્કાલ ઇવોદિતઃ ॥

સંસક્તિમૃષ્ટપન્થાનં પતાકાધ્વજશોભિતમ્ ।
મનઃ પ્રહ્લાદયામાસ તસ્ય તત્પુરમુત્તમમ્ ॥

તુષ્ટપુષ્ટજનાકીર્ણા સા પુરી કુરુનન્દન ।
અશોભત તદા તેન શક્રેણેવામરાવતી ॥

તતઃ પ્રવિષ્ટે રાજર્ષૌ તસ્મિંસ્તત્પુરમુત્તમમ્ ।
રાજ્ઞસ્તસ્યાજ્ઞયા દેવી વસિષ્ઠમુપચક્રમે ॥

ઋતાવથ મહર્ષિસ્તુ સમ્બભૂવ તયા સહ ।
દેવ્યા દિવ્યેન વિધિના વસિષ્ઠઃ શ્રેષ્ઠભાગૃષિઃ ॥

તતસ્તસ્યાં સમુત્પન્ને ગર્ભે સ મુનિસત્તમઃ ।
રાજ્ઞાભિવાદિતસ્તેન જગામ મુનિરાશ્રમમ્ ॥

દીર્ઘકાલેન સા ગર્ભં સુષુવે ન તુ તં યદા ।
તદા દેવ્યશ્મના કુક્ષિં નિર્બિભેદ યશસ્વિની ॥

તતો દ્વાદશમે વર્ષે સ જજ્ઞે પુરષર્ષભઃ ।
અશ્મકો નામ રાજર્ષિઃ પૌદન્યં યો ન્યવેશયત્ ॥