મહાભારત · અધ્યાય 1.192

ઋષ્યોસ્તુ યત્કૃતે વૈરં વિશ્વામિત્રવસિષ્ઠયોઃ ।
બભૂવ ગન્ધર્વપતે શંસ તત્સર્વમેવ મે ॥

માહાત્મ્યં ચ વસિષ્ઠસ્ય બ્રાહ્મણ્યં બ્રહ્મતેજસઃ ।
વિશ્વામિત્રસ્ય ચ તથા ક્ષત્રસ્ય ચ મહાત્મનઃ ॥

ન શૃણ્વાનસ્ત્વહં તૃપ્તિમુપગચ્છામિ ખેચર ।
આખ્યાહિ ગન્ધર્વપતે શંસ તત્સર્વમેવ મે ॥

માહાત્મ્યં ચ વસિષ્ઠસ્ય વિશ્વામિત્રસ્ય ભાષતે ॥
ગન્ધર્વ ઉવાચ ।

ઇદં વાસિષ્ઠમાખ્યાનં પુરાણં પુણ્યમુત્તમમ્ । પાર્થ સર્વેષુ લોકેષુ વિશ્રુતં તન્નિબોધ મે ॥

કલ્માષપાદ ઇત્યેવં લોકે રાજા બભૂવ હ ।
ઇક્ષ્વાકુવંશજઃ પાર્થ તેજસાઽસદૃશો ભુવિ ॥

સ કદાચિદ્વનં રાજા મૃગયાં નિર્યયૌ પુરાત્ ।
મૃગાન્વિધ્યન્વરાહાંશ્ચ ચચાર રિપુમર્દનઃ ॥

તસ્મિન્વને મહાઘોરે ખઙ્ગાંશ્ચ બહુશોઽહનત્ ।
હત્વા ચ સુચિરં શ્રાન્તો રાજા નિવવૃતે તતઃ ॥

અકામયત્તં યાજ્યાર્થે વિશ્વામિત્રઃ પ્રતાપવાન્ ।
સ તુ રાજા મહાત્માનં વાસિષ્ઠમૃષિસત્તમમ્ ॥

તૃષાર્તશ્ચ ક્ષુધાર્તશ્ચ એકાયનગતઃ પથિ ।
અપશ્યદજિતઃ સઙ્ખ્યે મુનિં પ્રતિમુખાગતમ્ ॥

શક્તિં નામ મહાભાગં વસિષ્ઠકુલવર્ધનમ્ ।
જ્યેષ્ઠં પુત્રં પુત્રશતાદ્વસિષ્ઠસ્ય મહાત્મનઃ ॥

અપગચ્છ પથોઽસ્માકમિત્યેવં પાર્થિવોઽબ્રવીત્ ।
તથા ઋષિરુવાચૈનં સાન્ત્વયઞ્શ્લક્ષ્ણયા ગિરા ॥

મમ પન્થા મહારાજ ધર્મ એષ સનાતનઃ ।
વૃદ્ધભીરુનૃપસ્નાતસ્ત્રીરોગિવરચક્રિણામ્ ॥

પન્થા દેયો નૃપૈસ્તેષામન્યૈસ્તૈસ્તસ્ય ભૂપતેઃ । રાજ્ઞા સર્વેષા ધર્મેષુ દેયઃ પન્થા દ્વિજાતયે ॥

એવં પરસ્પરં તૌ તુ પથોઽર્થં વાક્યમૂચતુઃ ।
અપસર્પાપસર્પેતિ વાગુત્તરમકુર્વતામ્ ॥

ઋષિસ્તુ નાપચક્રામ તસ્મિન્ધર્મપથે સ્થિતઃ । અપિ રાજા મુનેર્માર્ગાત્ક્રોધાન્નાપજગામ હ ॥

અમુઞ્ચન્તં તુ પન્થાનં તમૃષિં નૃપસત્તમઃ ।
જગામ કશયા મોહાત્તદા રાક્ષસન્મુનિમ્ ॥

કશાપ્રહારાભિહતસ્તતઃ સ મુનિસત્તમઃ ।
તં શશાપ નૃપશ્રેષ્ઠં વાસિષ્ઠઃ ક્રોધમૂર્ચ્છિતઃ ॥

હંસિ રાક્ષસવદ્યસ્માદ્રાજાપશદ તાપસમ્ ।
તસ્માત્ત્વમદ્યપ્રભૃતિ પુરુષાદો ભવિષ્યસિ ॥

મનુષ્યપિશિતે સક્તશ્ચરિષ્યસિ મહીમિમામ્ ।
ગચ્છ રાજાધમેત્યુક્તઃ શક્તિના વીર્યશક્તિના ॥

તતો યાજ્યનિમિત્તં તુ વિશ્વામિત્રવસિષ્ઠયોઃ ।
વૈરમાસીત્તદા તં તુ વિશ્વામિત્રોઽન્વપદ્યત ॥

તયોર્વિવદતોરેવં સમીપમુપચક્રમે ।
ઋષિરુગ્રતપાઃ પાર્થ વિશ્વામિત્રઃ પ્રતાપવાન્ ॥

તતઃ સ બુબુધે પશ્ચાત્તમૃષિં નૃપસત્તમઃ ।
ઋષેઃ પુત્રં વસિષ્ઠસ્ય વસિષ્ઠમિવ તેજસા ॥

અન્તર્ધાય તતોઽત્માનં વિશ્વામિત્રોઽપિ ભારત ।
તાવુભાવતિચક્રામ ચિકીર્ષન્નાત્મનઃ પ્રિયમ્ ॥

સ તુ શપ્તસ્તદા તેન શક્તિના વૈ નૃપોત્તમઃ ।
જગામ શરણં શક્તિં પ્રસાદયિતુમર્હયન્ ॥

તસ્ય ભાવં વિદિત્વા સ નૃપતેઃ કુરુસત્તમ ।
વિશ્વામિત્રસ્તતો રક્ષ આદિદેશ નૃપં પ્રતિ ॥

શાપાત્તસ્ય તુ વિપ્રર્ષેર્વિશ્વામિત્રસ્ય ચાજ્ઞયા ।
રાક્ષસઃ કિઙ્કરો નામ વિવેશ નૃપતિં તદા ॥

રક્ષસા તં ગૃહીતં તુ વિદિત્વા મુનિસત્તમઃ ।
વિશ્વામિત્રોઽપ્યપાક્રામત્તસ્માદ્દેશાદરિન્દમ ॥

તતઃ સ નૃપતિર્વિદ્વાન્રક્ષન્નાત્માનમાત્મના ।
બલવત્પીડ્યમાનોઽપિ રક્ષસાન્તર્ગતેન હ ॥

દદર્શાથ દ્વિજઃ કશ્ચિદ્રાજાનં પ્રસ્થિતં વનમ્ ।
અયાચત ક્ષુધાપન્નઃ સમાંસં ભોજનં તદા ॥

તમુવાચાથ રાજર્ષિર્દ્વિજં મિત્રસહસ્તદા ।
આસ્સ્વ બ્રહ્મંસ્ત્વમત્રૈવ મુહૂર્તં પ્રતિપાલયન્ ॥

નિવૃત્તઃ પ્રતિદાસ્યામિ ભોજનં તે યથેપ્સિતમ્ ।
ઇત્યુક્ત્વા પ્રયયૌ રાજા તસ્થૌ ચ દ્વિજસત્તમઃ ॥

તતો રાજા પરિક્રમ્ય યથાકામં યથાસુખમ્ ।
નિવૃત્તોઽન્તઃપુરં પાર્થ પ્રવિવેશ મહામનાઃ ॥

અન્તર્ગતસ્તદા રાજા શ્રુત્વા બ્રાહ્મણભાષિતમ્ । સોઽન્તઃપુરં પ્રવિશ્યાથ ન સસ્માર નરાધિપઃ ॥

તતોઽર્ધરાત્ર ઉત્થાય સૂદમાનાય્ય સત્વરમ્ ।
ઉવાચ રાજા સંસ્મૃત્ય બ્રાહ્મણસ્ય પ્રતિશ્રુતમ્ ॥

ગચ્છામુષ્મિન્વનોદ્દેશે બ્રાહ્મણો માં પ્રતીક્ષતે ।
અન્નાર્થી તં ત્વમન્નેન સમાંસેનોપપાદય ॥
ગન્ધર્વ ઉવાચ ।

એવમુક્તસ્તતઃ સૂદઃ સોઽનાસાદ્યામિષં ક્વચિત્ ।
નિવેદયામાસ તદા તસ્મૈ રાજ્ઞે વ્યથાન્વિતઃ ॥

રાજા તુ રક્ષસાવિષ્ટઃ સૂદમાહ ગતવ્યથઃ ।
અપ્યેનં નરમાંસેન ભોજયેતિ પુનઃ પુનઃ ॥

તથેત્યુક્ત્વા તતઃ સૂદઃ સંસ્થાનં વધ્યઘાતિનામ્ ।
ગત્વાઽજહાર ત્વરિતો નરમાંસમપેતભીઃ ॥

એતત્સંસ્કૃત્ય વિધિવદન્નોપહિતમાશુ વૈ ।
તસ્મૈ પ્રાદાદ્બ્રાહ્મણાય ક્ષુધિતાય તપસ્વિને ॥

સ સિદ્ધચક્ષુષા દૃષ્ટ્વા તદન્નં દ્વિજસત્તમઃ ।
અભોજ્યમિદમિત્યાહ ક્રોધપર્યાકુલેક્ષણઃ ॥
બ્રાહ્મણ ઉવાચ ।

યસ્માદભોજ્યમન્નં મે દદાતિ સ નૃપાધમઃ ॥

સક્તો માનુષમાંસેષુ યથોક્તઃ શક્તિના પુરા ।
ઉદ્વેજનીયો ભૂતાનાં ચરિષ્યતિ મહીમિમામ્ ॥
ગન્ધર્વ ઉવાચ ।

દ્વિરનુવ્યાહૃતે રાજ્ઞઃ સ શાપો બલવાનભૂત્ ।
રક્ષોબલસમાવિષ્ટો વિસઞ્જ્ઞશ્ચાભવન્નૃપઃ ॥

તતઃ સ નૃપતિશ્રેષ્ઠો રક્ષસાપહૃતેન્દ્રિયઃ ।
ઉવાચ શખ્તિં તં દૃષ્ટ્વા ન ચિરાદિવ ભારત ॥

યસ્માદસદૃશઃ શાપઃ પ્રયુક્તોઽયં મયિ ત્વયા ।
તસ્માત્ત્વત્તઃ પ્રવર્તિષ્યે ખાદિતું પુરુષાનહમ્ ॥

એવમુક્ત્વા તતઃ સદ્યસ્તં પ્રાણૈર્વિપ્રયોજ્ય ચ ।
શક્તિં તં ભક્ષયામાસ વ્યાઘ્રઃ પશુમિવેપ્સિતમ્ ॥

શક્તિનં તુ મૃતં દૃષ્ટ્વા વિશ્વામિત્રઃ પુનઃપુનઃ ।
વસિષ્ઠસ્યૈવ પુત્રેષુ તદ્રક્ષઃ સન્દિદેશ હ ॥

સ તાઞ્શક્ત્યવરાન્પુત્રાન્વસિષ્ઠસ્ય મહાત્મનઃ ।
ભક્ષયામાસ સન્ક્રુદ્ધઃ સિંહઃ ક્ષુદ્રમૃગાનિવ ॥

વસિષ્ઠો ઘાતિતાઞ્શ્રુત્વા વિશ્વામિત્રેણ તાન્સુતાન્ ।
ધારયામાસ તં શોકં મહાદ્રિરિવ મેદિનીમ્ ॥

ચક્રે ચાત્મવિનાશાય બુદ્ધિં સ મુનિસત્તમઃ ।
ન ત્વેવ કૌશિકોચ્છેદં મેને મતિમતાં વરઃ ॥

સ મેરુકૂટાદાત્માનં મુમોચ ભગવાનૃષિઃ ।
ગિરેસ્તસ્ય શિલાયાં તુ તૂલરાશાવિવાપતત્ ॥

ન મમાર ચ પાતેન સ યદા તેન પાણ્ડવ ।
તદાગ્નિમિદ્ધં ભગવાન્સંવિવેશ મહાવને ॥

તં તદા સુસમિદ્ધોઽપિ ન દદાહ હુતાશનઃ ।
દીપ્યમાનોઽપ્યમિત્રઘ્ન શીતોઽગ્નિરભવત્તતઃ ॥

સ સમુદ્રમભિપ્રેક્ષ્ય શોકાવિષ્ટો મહામુનિઃ ।
બદ્ધ્વા કણ્ઠે શિલાં ગુર્વીં નિપપાત તદામ્ભસિ ॥

સ સમુદ્રોર્મિવેગેન સ્થલે ન્યસ્તો મહામુનિઃ । ન મમાર યદા વિપ્રઃ કથઞ્ચિત્સંશિતવ્રતઃ ।
જગામ સ તતઃ ખિન્નઃ પુનરેવાશ્રમં પ્રતિ ॥