મહાભારત · અધ્યાય 1.191

કિન્નિમિત્તમભૂદ્વૈરં વિશ્વામિત્રવસિષ્ઠયોઃ ।
વસતોરાશ્રમે દિવ્યે શંસ નઃ સર્વમેવ તત્ ॥
ગન્ધર્વ ઉવાચ ।

ઇદં વાસિષ્ઠમાખ્યાનં પુરાણં પરિચક્ષતે ।
પાર્થ સર્વેષુ લોકેષુ યથાવત્તન્નિબોધ મે ॥

કાન્યકુબ્જે મહાનાસીત્પાર્થિવો ભરતર્ષભ ।
ગાધીતિ વિશ્રુતો લોકે કુશિકસ્યાત્મસમ્ભવઃ ॥

તસ્ય ધર્માત્મનઃ પુત્રઃ સમૃદ્ધબલવાહનઃ ।
વિશ્વામિત્ર ઇતિ ખ્યતો બભૂવ રિપુમર્દનઃ ॥

સ ચચાર સહામાત્યો મૃગયાં ગહને વને ।
મૃગાન્વિધ્યન્વરાહાંશ્ચ રમ્યેષુ મરુધન્વસુ ॥

વ્યાયામકર્શિતઃ સોઽથ મૃગલિપ્સુઃ પિપાસિતઃ ।
આજગામ નરશ્રેષ્ઠ વસિષ્ઠસ્યાશ્રમં પ્રતિ ॥

તમાગતમભિપ્રેક્ષ્ય વસિષ્ઠઃ શ્રેષ્ઠભાગૃષિઃ ।
વિશ્વામિત્રં નરશ્રેષ્ઠં પ્રતિજગ્રાહ પૂજયા ॥

પાદ્યાર્ઘ્યાચમનીચૈસ્તં સ્વાગતેન ચ ભારત ।
તથૈવ પરિજગ્રાહ વન્યેન હવિષા તદા ॥

તસ્યાથ કામધુગ્ધેનુર્વસિષ્ઠસ્ય મહાત્મનઃ ।
ઉક્તા કામાન્પ્રયચ્છેતિ સા કામાન્દુદુહે તતઃ ॥

બાષ્પાઢ્યસ્યોદનસ્યૈવ રાશયઃ પર્વતોપમાઃ ।
નિષ્ઠાનાનિ ચ સૂપાંશ્ચ દધિકુલ્યાસ્તથૈવ ચ ॥

કૂપાંશ્ચ ઘૃતસમ્પૂર્ણાન્ગૌડ્યાન્નાનિ સહસ્રશઃ । ઇક્ષૂન્મધૂનિ લાજાંશ્ચ મૈરેયાંશ્ચ વરાસવાન્ ॥

ગ્રામ્યારણ્યાશ્ચૌષધીશ્ચ દુદુહે પય એવ ચ ।
ષડ્રસં ચામૃતનિભં રસાયનમનુત્તમમ્ ॥

ભોજનીયાનિ પેયાનિ ભક્ષ્યાણિ વિવિધાનિ ચ ।
લેહ્યાન્યમૃતકલ્પાનિ ચોષ્યાણિ ચ તથાર્જુના ॥

રત્નાનિ ચ મહાર્હાણિ વાસાંસિ વિવિધાનિ ચ ।
તૈઃ કામૈઃ સર્વસમ્પૂર્ણૈઃ પૂજિતશ્ચ મહિપતિઃ ॥

સામાત્યઃ સબલશ્ચૈવ તુતોષ સ ભૃશં તદા ।
ષડુન્નતાં સુપાર્શ્વોરું પૃથુપઞ્ચસમાવૃતામ્ ॥

મણ્ડૂકનેત્રાં સ્વાકારાં પીનોધસમનિન્દિતામ્ ।
સુવાલઘિં શઙ્કુકર્ણાં ચારુશૃઙ્ગાં મનોરમામ્ ॥

પુષ્ટાયતશિરોગ્રીવાં વિસ્મિતઃ સોઽભિવીક્ષ્યતામ્ ।
અભિનન્દ્ય સ તાં રાજા નન્દિનીં ગાધિનન્દનઃ ॥

અબ્રવીચ્ચ ભૃશં તુષ્ટઃ સ રાજા તમૃષિં તદા ।
અર્બુદેન ગવાં બ્રહ્મન્મમ રાજ્યેન વા પુનઃ ॥

નન્દિનીં સમ્પ્રયચ્છસ્વ ભુઙ્ક્ષ્વ રાજ્યં મહામુને ।
વસિષ્ઠ ઉવાચ ।
દેવતાતિથિપિત્રર્થં યાજ્યાર્થં ચ પયસ્વિની ॥

અદેયા નન્દિનીયં વૈ રાજ્યેનાપિ તવાનઘ ।
વિશ્વામિત્ર ઉવાચ ।
રત્નં હિ ભગવન્નેતદ્રત્નહારી ચ પાર્થિવઃ ।
ક્ષત્રિયોઽહં ભવાન્વિપ્રસ્તપઃસ્વાધ્યાયસાધનઃ ॥

બ્રાહ્ણેષુ કુતો વીર્યં પ્રશાન્તેષુ ધૃતાત્મસુ ।
અર્બુદેન ગવાં યસ્ત્વં ન દદાસિ મમેપ્સિતમ્ ॥

સ્વધર્મં ન પ્રહાસ્યામિ નેષ્યામિ ચ બલેન ગામ્ ।
વસિષ્ઠ ઉવાચ ।
બલસ્થશ્ચાસિ રાજા ચ બાહુવીર્યશ્ચ ક્ષત્રિયઃ ॥

યથેચ્છસિ તથા ક્ષિપ્રં કુરુ મા ત્વં વિચારય ।
ગન્ધર્વ ઉવાચ ।
એવમુક્તસ્તથા પાર્થ વિશ્વામિત્રો બલાદિવ ॥

હંસચન્દ્રપ્રતીકાશાં નન્દિનીં તાં જહાર ગામ્ । સા તદા હ્રિયમાણા ચ વિશ્વામિત્રબલૈર્બલાત્ ।
કશાદણ્ડપ્રણુદિતા કાલ્યમાના ઇતસ્તતઃ ॥

હમ્ભાયમાના કલ્યાણી વસિષ્ઠસ્યાથ નન્દિની ।
આગમ્યાભિમુખી પાર્થ તસ્થૌ ભગવદુન્મુખી ॥

ભૃશં ચ તાડ્યમાના વૈ ન જગામાશ્રમાત્તતઃ ।
વસિષ્ઠ ઉવાચ ।
શૃણોમિ તે રવં ભદ્રે વિનદન્ત્યાઃ પુનઃ પુનઃ ॥

હ્રિયસે ત્વં બલાદ્ભદ્રે વિશ્વામિત્રેણ નન્દિનિ । કિં કર્તવ્યં મયા તત્ર ક્ષમાવાન્બ્રાહ્મણો હ્યહમ્ ।
ગન્ધર્વ ઉવાચ ।

સા ભયાન્નન્દિની તેષાં બલાનાં ભરતર્ષભ ।
વિશ્વામિત્રભયોદ્વિગ્ના વસિષ્ઠં સમુપાગમત્ ॥
ગૌરુવાચ ।

કશાગ્રદણ્ડાભિહતાં ક્રોશન્તીં મામનાથવત્ ।
વિશ્વામિત્રબલૈર્ઘોરૈર્ભગવન્ કિમુપેક્ષસે ॥
ગન્ધર્વ ઉવાચ ।

એવં તસ્યાં તદા પાર્થ ધર્ષિતાયાં મહામુનિઃ ।
ન ચુક્ષુભે તદા ધૈર્યાન્ન ચચાલ ધૃતવ્રતઃ ॥
વસિષ્ઠ ઉવાચ ।

ક્ષત્રિયાણાં બલં તેજો બ્રાહ્મણાનાં ક્ષમા બલમ્ ।
ક્ષમા માં ભજતે યસ્માદ્ગમ્યતાં યદિ રોચતે ॥
નન્દિન્યુવાચ ।

કિં નુ ત્યક્તાઽસ્મિ ભગવન્યદેવં ત્વં પ્રભાષસે ।
અત્યક્તાઽહં ત્વયા બ્રહ્મન્નેતું શક્યા ન વૈ બલાત્ ॥
વસિષ્ઠ ઉવાચ ।

ન ત્વાં ત્યજામિ કલ્યાણિ સ્થીયતાં યદિ શક્યતે ।
દૃઢેન દામ્ના બદ્ધ્વૈષ વત્સસ્તે હિયતે બલાત્ ॥
ગન્ધર્વ ઉવાચ ।

સ્થીયતામિતિ તચ્છ્રુત્વા વસિષ્ઠસ્ય પયસ્વિની ।
ઊર્ધ્વાઞ્ચિતશિરોગ્રીવા પ્રબભૌ રૌદ્રદર્શના ॥

ક્રોધરક્તેક્ષણા સા ગૌર્હમ્ભારવઘનસ્વના ।
વિશ્વામિત્રસ્ય તત્સૈન્યં વ્યદ્રાવયત સર્વશઃ ॥

કશાગ્રદણ્ડાભિહતા કાલ્યમાના તતસ્તતઃ ।
ક્રોધરક્તેક્ષણા ક્રોધં ભૂય એવ સમાદદે ॥

આદિત્ય ઇવ મધ્યાહ્ને ક્રોધદીપ્તવપુર્બભૌ ।
અઙ્ગારવર્ષં મુઞ્ચન્તી મુહુર્વાલધિતો મહત્ ॥

અસૃજત્પહ્લવાન્પુચ્છાત્પ્રસ્રવાદ્દ્રાવિડાઞ્છકાન્ ।
યોનિદેશાચ્ચ યવાનાઞ્શકૃતઃ શબરાન્બહૂન્ ॥

મૂત્રતશ્ચાસૃજત્કાંશ્ચિચ્છબરાંશ્ચૈવ પાર્શ્વતઃ ।
પૌણ્ડ્રાન્કિરાતાન્યવનાન્સિંહલાન્બર્બરાન્ખસાન્ ॥

ચિબુકાંશ્ચ પુલિન્દાંશ્ચ ચીનાન્હૂણાન્સકેરલાન્ ।
સસર્જ ફેનતઃ સા ગૌર્મ્લેચ્છાન્બહુવિધાનપિ ॥

તૈર્વિસૃષ્ટૈર્મહાસૈન્યૈર્નાનામ્લેચ્છગણૈસ્તદા ।
નાનાવરણસઞ્છન્નૈર્નાનાયુધધરૈસ્તથા ॥

અવાકીર્યત સંરબ્ધૈર્વિશ્વામિત્રસ્ય પશ્યતઃ ।
એકૈકશ્ચ તદા યોધઃ પઞ્ચભિઃ સપ્તભિર્વૃતઃ ॥

અસ્ત્રવર્ષેણ મહતા વધ્યમાનં બલં તદા ।
પ્રભગ્નં સર્વતસ્ત્રસ્તં વિશ્વામિત્રસ્ય પશ્યતઃ ॥

તસ્ય તચ્ચતુરઙ્ગં વૈ બલં પરમદુઃસહમ્ । પ્રભગ્નં સર્વતો ઘોરં પયસ્વિન્યા વિનિર્જિતમ્ ॥

ન ચ પ્રાણૈર્વિયુજ્યન્તે કેચિત્તત્રાસ્ય સૈનિકાઃ ।
વિશ્વામિત્રસ્ય સન્ક્રુદ્ધૈર્વાસિષ્ઠૈર્ભરતર્ષભ ॥

સા ગૌસ્તત્સકલં સૈન્યં કાલયામાસ દૂરતઃ ।
વિશ્વામિત્રસ્ય તત્સૈન્યં કાલ્યમાનં ત્રિયોજનમ્ ॥

ક્રોશમાનં ભયોદ્વિગ્નં ત્રાતારં નાધ્યગચ્છત ।
વિશ્વામિત્રસ્તતો દૃષ્ટ્વા ક્રોધાવિષ્ટઃ સ રોદસી ॥

વવર્ષ શરવર્ષાણિ વસિષ્ઠે મુનિસત્તમે ।
ઘોરરૂપાંશ્ચ નારાચાન્ક્ષુરાન્ભલ્લાન્મહામુનિઃ ॥

વિશ્વામિત્રપ્રયુક્તાંસ્તાન્વૈણવેન વ્યમોચયત્ ।
વસિષ્ઠસ્ય તદા દૃષ્ટ્વા કર્મકૌશલમાહવે ॥

વિશ્વામિત્રોઽપિ કોપેન ભૂયઃ શત્રુનિપાતનઃ ।
દિવ્યાસ્ત્રવર્ષં તસ્મૈ સ પ્રાહિણોન્મુનયે રુષા ॥

આગ્નેયં વારુણં ચૈન્દ્રં યામ્યં વાયવ્યમેવ ચ ।
વિસસર્જ મહાભાગે વસિષ્ઠે બ્રહ્મણઃ સુતે ॥

અસ્ત્રાણિ સર્વતો જ્વાલાં વિસૃજન્તિ પ્રપેદિરે ।
યુગાન્તસમયે ઘોરાઃ પતઙ્ગસ્યેવ રશ્મયઃ ॥

વસિષ્ઠોઽપિ મહાતેજા બ્રહ્મશક્તિપ્રયુક્તયા ।
યષ્ટ્યા નિવારયામાસ સર્વાણ્યસ્ત્રાણિ સ સ્મયન્ ॥

તતસ્તે ભસ્મસાદ્ભૂતાઃ પતન્તિ સ્મ મહીતલે ।
અપોહ્ય દિવ્યાન્યસ્ત્રાણિ વસિષ્ઠો વાક્યમબ્રવીત્ ॥

નિર્જિતોઽસિ મહારાજ દુરાત્મન્ગાધિનન્દન ।
યદિ તેઽસ્તિ પરં શૌર્યં તદ્દર્શય મયિ સ્થિતે ॥
ગન્ધર્વ ઉવાચ ।

વિશ્વામિત્રસ્તથા ચોક્તો વસિષ્ઠેન નરાધિપઃ ।
નોવાચ કિઞ્ચિદ્વ્રીડાઢ્યો વિદ્રાવિતમહાબલઃ ॥

દૃષ્ટ્વા તન્મહદાશ્ચર્યં બ્રહ્મતેજોભવં તદા । વિશ્વામિત્રઃ ક્ષત્રભાવાન્નિર્વિણ્ણો વાક્યમબ્રવીત્ ।
ધિગ્બલં ક્ષત્રિયબલં બ્રહ્મતેજોબલં બલમ્ ॥

બલાબલે વિનિશ્ચિત્ય તપ એવ પરં બલમ્ ।
ગન્ધર્વ ઉવાચ ।
સ રાજ્યં સ્ફીતમુત્સૃજ્ય તાં ચ દીપ્તાં નૃપશ્રિયમ્ ॥

ભોગાંશ્ચ પૃષ્ઠતઃ કૃત્વા તપસ્યેવ મનો દધે ।
સ ગત્વા તપસા સિદ્ધિં લોકાન્વિષ્ટભ્ય તેજસા ॥

તતાપ સર્વાન્દીપ્તૌજા બ્રાહ્મણત્વમવાપ્તવાન્ ।
અપિબચ્ચ તતઃ સોમમિન્દ્રેણ સહ કૌશિકઃ ॥

એવંવીર્યસ્તુ રાજર્ષિર્વિપ્રર્ષિઃ સમ્બભૂવ હ ॥