મહાભારત · અધ્યાય 1.177

ઉપપન્નમિદં માતસ્ત્વયા યદ્બુદ્ધિપૂર્વકમ્ ।
આર્તસ્ય બ્રાહ્મણસ્યૈતદનુક્રોશાદિદં કૃતમ્ ॥

ધ્રુવમેષ્યતિ ભીમોઽયં નિહત્ય પુરુષાદકમ્ ।
સર્વથા બ્રાહ્મણસ્યાર્થે યદનુક્રોશવત્યસિ ॥

યથા ત્વિદં ન વિન્દેયુર્નરા નગરવાસિનઃ ।
તથાઽયં બ્રાહ્મણો વાચ્યઃ પરિગ્રાહ્યશ્ચ યત્નતઃ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

યુધિષ્ઠિરેણ સમ્મન્ત્ર્ય બ્રાહ્મણાર્થમરિન્દમ ।
કુન્તી પ્રવિશ્ય તાન્સર્વાન્મન્ત્રયામાસ ભારત ॥

અથ રાત્ર્યાં વ્યતીતાયાં ભીમસેનો મહાબલઃ ।
બ્રાહ્મણં સમુપાગમ્ય વચશ્ચેદમુવાચ હ ॥

આપદસ્ત્વાં વિમોક્ષ્યેઽહં સપુત્રં બ્રાહ્મણ પ્રિયમ્ ।
મા ભૈષી રાક્ષસાત્તસ્માન્માં દદાતુ બલિં ભવાન્ ॥

ઇદ મામશિતં કર્તું પ્રયતસ્વ સકૃદ્ગૃહે ।
આથાત્માનં પ્રાદાસ્યામિ તસ્મૈ ઘોરાય રક્ષસે ॥

ત્વરધ્વં કિં વિલમ્બધ્વે મા ચિરં કુરુતાનઘાઃ ।
વ્યવસ્યેયં મનઃ પ્રાણૈર્યુષ્માન્રક્ષિતુમદ્ય વૈ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

એવમુક્તઃ સ ભીમેન બ્રાહ્મણો ભરતર્ષભ ।
સુહૃદાં તત્સમાખ્યાય દદાવન્નં સુસંસ્કૃતમ્ ॥

પિશિતોદનમાજહ્રુરથાસ્મૈ પુરવાસિનઃ ।
સઘૃતં સોપદંશં ચ સૂપૈર્નાનાવિધૈઃ સહ ॥

તદાઽશિત્વા ભીમસેનો માંસાનિ વિવિધાનિ ચ ।
મોદકાનિ ચ મુખ્યાનિ ચિત્રોદનચયાન્બહૂન્ ॥

તતોઽપિબદ્દધિઘટાન્સુબહૂન્દ્રોણસમ્મિતાન્ ।
તસ્ય ભુક્તવતઃ પૌરા યથાવત્સમુપાર્જિતાન્ ॥

ઉપજહ્રુર્ભૃતં ભાગં સમૃદ્ધમનસસ્તદા ।
તતો રાત્ર્યાં વ્યતીતાયાં સવ્યઞ્જનદધિપ્લુતમ્ ॥

સમારુહ્યાન્નસમ્પૂર્ણં શકટં સ વૃકોદરઃ ।
પ્રયયૌ તૂર્યનિર્ઘોષૈઃ પૌરૈશ્ચ પરિવારિતઃ ॥

આત્માનમેષોઽન્નભૂતો રાક્ષસાય પ્રદાસ્યતિ ।
તરુણોઽપ્રતિરૂપશ્ચ દૃઢ ઔદરિકો યુવા ॥

વાગ્ભિરેવમ્પ્રકારાભિઃ સ્તૂયમાનો વૃકોદરઃ ।
ચુચોદ સ બલીવર્દૌ યુક્તૌ સર્વાઙ્ગકાલકૌ ॥

વાદિત્રાણાં પ્રવાદેન તતસ્તં પુરુષાદકમ્ ।
અભ્યગચ્છત્સુસંહૃષ્ટઃ સર્વત્ર મનુજૈર્વૃતઃ ॥

સમ્પ્રાપ્ય સ ચ તં દેશમેકાકી સમુપાયયૌ ।
પુરુષાદભયાદ્ભીતસ્તત્રૈવાસીજ્જનવ્રજઃ ॥

સ ગત્વા દૂરમધ્વાનં દક્ષિણામભિતો દિશમ્ ।
યતોપદિષ્ટમુદ્દેશે દદર્શ વિપુલં દ્રુમમ્ ॥

કેશમજ્જાસ્થિમેદોભિર્બાહૂરુચરણૈરપિ ।
આર્દ્રૈઃ શુષ્કૈશ્ચ સન્કીર્ણમભિતોઽથ વનસ્પતિમ્ ॥

ગૃધ્રકઙ્કબલચ્છન્નં ગોમાયુગણસેવિતમ્ ।
ઉગ્રગન્ધમચક્ષુષ્યં શ્મશાનમિવ દારુણમ્ ॥

તં પ્રવિશ્ય મહાવૃક્ષં ચિન્તયામાસ વીર્યવાન્ ।
યાવન્ન પશ્યતે રક્ષો બકાભિખ્યં બલોત્તરમ્ ॥

આચિતં વિવિધૈર્ભોજ્યૈરન્નૈરુચ્ચાવચૈરિદમ્ ।
શકટં સૂપસમ્પૂર્ણં યાવદ્દ્રક્ષ્યતિ રાક્ષસઃ ॥

તાવદેવેહ ભોક્ષ્યેઽહં દુર્લભં હિ પુનર્ભવેત્ ।
વિપ્રકીર્યેત સર્વં હિ પ્રયુદ્ધે મયિ રક્ષસા ॥

અભોજ્યં હિ શવસ્પર્શે નિગૃહીતે બકે ભવેત્ ।
સ ત્વેવં ભીમકર્મા તુ ભીમસેનોઽભિલક્ષ્ય ચ ॥

ઉપવિશ્ય વિવિક્તેઽન્નં ભુઙ્ક્તે સ્મ પરમં પરઃ ।
તં તતઃ સર્વતોઽપશ્યન્દ્રુમાનારુહ્ય નાગરાઃ ॥

નારક્ષો બલિમશ્નીયાદેવં બહુ ચ માનવાઃ ।
ભુઙ્ક્તે બ્રાહ્મણરૂપેણ બકોઽયમિતિ ચાબ્રુવન્ ॥

સ તં હસતિ તેજસ્વી તદન્નમુપભુજ્ય ચ । આસાદ્ય તુ વનં તસ્ય રક્ષસઃ પાણ્ડવો બલી ।
આજુહાવ તતો નામ્ના તદન્નમુપપાદયન્ ॥

તતઃ સ રાક્ષસઃ ક્રુદ્ધો ભીમસ્ય વચનાત્તદા ।
આજગામ સુસન્ક્રુદ્ધો યત્ર ભીમો વ્યવસ્થિતઃ ॥

મહાકાયો મહાવેગો દારયન્નિવ મેદિનીમ્ ।
લોહિતાક્ષઃ કરાલશ્ચ લોહિતશ્મશ્રુમૂર્ધજઃ ॥

આકર્ણાદ્ભિન્નવક્ત્રશ્ચ શઙ્કુકર્ણો વિભીષણઃ ।
ત્રિશિખાં ભ્રુકુટિં કૃત્વા સન્દશ્ય દશનચ્છદમ્ ॥

ભુઞ્જાનમન્નં તં દૃષ્ટ્વા ભીમસેનં સ રાક્ષસઃ ।
વિવૃત્ય નયને ક્રુદ્ધ ઇદં વચનમબ્રવીત્ ॥

કોઽયમન્નમિદં ભુઙ્ક્તે મદર્થમુપકલ્પિતમ્ ।
પશ્યતો મમ દુર્બુદ્ધિર્યિયાસુર્યમસાદનમ્ ॥

ભીમસેનસ્તતઃ શ્રુત્વા પ્રહસન્નિવ ભારત ।
રાક્ષસં તમનાદૃત્ય ભુઙ્ક્ત એવ પરાઙ્મુખઃ ॥

રવં સ ભૈરવં કૃત્વા સમુદ્યમ્ય કરાવુભૌ ।
અભ્યદ્રવદ્ભીમસેનં જિઙાંસુઃ પુરુષાદકઃ ॥

તથાપિ પરિભૂયૈનં પ્રેક્ષમાણો વૃકોદરઃ ।
રાક્ષસં ભુઙ્ક્ત એવાન્નં પાણ્ડવઃ પરવીરહા ॥

અમર્ષેણ તુ સમ્પૂર્ણઃ કુન્તીપુત્રં વૃકોદરમ્ ।
જઘાન પૃષ્ઠે પાણિભ્યામુભાભ્યાં પૃષ્ઠતઃ સ્થિતઃ ॥

તથા બલવતા ભીમઃ પાણિભ્યાં ભૃશમાહતઃ ।
નૈવાવલોકયામાસ રાક્ષસં ભુઙ્ક્ત એવ સઃ ॥

તતઃ સ ભૂયઃ સન્ક્રુદ્ધો વૃક્ષમાદાય રાક્ષસઃ ।
તાડયિષ્યંસ્તદા ભીમં પુનરભ્યદ્રવદ્બલી ॥

ક્ષિપ્તં ક્રુદ્ધેન તં વૃક્ષં પ્રતિજગ્રાહ વીર્યવાન્ ।
સવ્યેન પાણિના ભીમો દક્ષિણેનાપ્યભુઙ્ક્ત હ ॥

શકટાન્નં તતો ભુક્ત્વા રક્ષસઃ પાણિના સહ ।
ગૃહ્ણન્નેવ તદા વૃક્ષં નિઃશેષં પર્વતોપમમ્ ॥

ભીમસેનો હસન્નેવ ભુક્ત્વા ત્યક્ત્વા ચ રાક્ષસમ્ ।
પીત્વા દધિઘટાન્પૂર્ણાન્ઘૃતકુમ્ભાઞ્શતં શતમ્ ॥

વાર્યુપસ્પૃશ્ય સંહૃષ્ટસ્તસ્થૌ ગિરિરિવાપરઃ ।
ભ્રામયન્તં મહાવૃક્ષમાયાન્તં ભીમદર્શનમ્ ॥

દૃષ્ટ્વોત્થાયાહવે વીરઃ સિંહનાદં વ્યનાદયત્ ।
ભુજવેગં તથાઽસ્ફોટં ક્ષ્વેલિતં ચ મહાસ્વનમ્ ॥

કૃત્વાઽહ્વયત સન્ક્રુદ્ધો ભીમસેનોઽથ રાક્ષસમ્ ।
ઉવાચાશનિશબ્દેન ધ્વનિના ભીષયન્નિવ ॥
ભીમ ઉવાચ ।

બહુકાલં સુપુષ્ટં તે શરીરં રાક્ષસાધમ ।
દ્વિપચ્ચતુષ્પન્માંસૈશ્ચ બહુભિશ્ચૌદનૈરપિ ॥

મદ્બાહુબલમાશ્રિત્ય ન ત્વં ભૂયસ્ત્વશિષ્યસિ ।
અદ્ય મદ્બાહુનિષ્પિષ્ટો ગમિષ્યસિ યમાલયમ્ ॥

અદ્યપ્રભૃતિ સ્વપ્સ્યન્તિ વેત્રકીયનિવાસિનઃ ।
નિરુદ્વિગ્નાઃ પુરસ્યાસ્ય કણ્ટકે સૂદ્ધૃતે મયા ॥

અદ્ય યુદ્ધે શરીરં તે કઙ્કગોમાયુવાયસાઃ ।
મયા હતસ્ય ખાદન્તુ વિકર્ષન્તુ ચ ભૂતલે ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

એવમુક્ત્વા સુસન્ક્રુદ્ધઃ પાર્થો બકજિઘાંસયા ।
ઉપાધાવદ્બકશ્ચાપિ પાર્થં પાર્થિવસત્તમ ॥

મહાકાયો મહાવેગો દારયન્નિવ મેદિનીમ્ ।
પિશઙ્ગરૂપઃ પિઙ્ગાક્ષો ભીમસેનમભિદ્રવત્ ॥

ત્રિશિખાં ભ્રુકુટીં કૃત્વા સન્દશ્ય દશનચ્છદમ્ ।
ભૃશં સ ભૂયઃ સન્ક્રુદ્ધો વૃક્ષમાદાય રાક્ષસઃ ॥

તાડયિષ્યંસ્તદા ભીમં તરસાઽભ્યદ્રવદ્બલી ।
ક્રુદ્ધેનાભિહતં વૃક્ષં પ્રતિજગ્રાહ લીલયા ॥

સવ્યેન પાણિના ભીમઃ પ્રહસન્નિવ ભારત ।
તતઃ સ પુનરુદ્યમ્ય વૃક્ષાન્બહુવિધાન્બલી ॥

પ્રાહિણોદ્ભીમસેનાય બકોઽપિ બલવાન્રણે ।
સર્વાનપોહયદ્વૃક્ષાન્સ્વસ્ય હસ્તસ્ય શાખયા ॥

તદ્વૃક્ષયુદ્ધમભવદ્વૃક્ષષણ્ડવિનાશનમ્ ॥
મહત્સુઘોરં રાજેન્દ્ર બકપાણ્ડવયોસ્તદા ॥

નામ વિશ્રાવ્ય સ બકઃ સમભિદ્રુત્ય પાણ્ડવમ્ ।
સમયુધ્યત તીવ્રેણ વેગેન પુરુષાદકઃ ॥

તયોર્વેગેન મહતા પૃથિવી સમકમ્પત ।
પાદપાંશ્ચ મહામાત્રાંશ્ચૂર્ણયામાસતુઃ ક્ષણાત્ ॥

દ્રુતમાગત્ય પાણિભ્યાં ગૃહીત્વા ચૈનમાક્ષિપત્ ।
આક્ષિપ્તો ભીમસેનશ્ચ પુનરેવોત્થિતો હસન્ ॥

આલિઙ્ગ્યાપિ બકં ભીમો ન્યહનદ્વસુધાતલે ।
ભીમો વિસર્જયિત્વૈનં સમાશ્વસિહિ રાક્ષસ ॥

ઇત્યુક્ત્વા પુનરાસ્ફોટ્ય ઉત્તિષ્ઠેતિ ચ સોઽબ્રવીત્ ।
સમુત્પત્ય તતઃ ક્રુદ્ધો રૂપં કૃત્વા મહત્તરમ્ ॥

વિરૂપઃ સહસા તસ્થૌ2 તર્જયિત્વા વૃકોદરમ્ ।
અહસદ્ભીમસેનોઽપિ રાક્ષસં ભીમદર્શનમ્ ॥

અસૌ ગૃહીત્વા પાણિભ્યાં પૃષ્ઠતશ્ચ વ્યવસ્થિતઃ ।
જાનુભ્યાં પીડયિત્વાથ પાતયામાસ ભૂતલે ॥

પુનઃ ક્રુદ્ધો વિસૃજ્યૈનં રાક્ષસં ક્રોધજીવિતમ્ ।
સ્વાં કટીમીષદુન્નમ્ય બાહૂ તસ્ય પરામૃશત્ ॥

તસ્ય બાહૂ સમાદાય ત્વરમાણો વૃકોદરઃ ।
ઉત્ક્ષિપ્ય ચાવધૂયૈનં પાતયન્બલવાન્ભુવિ ॥

તં તુ વામેન પાદેન ક્રુદ્ધો ભીમપરાક્રમઃ ।
ઉરસ્યેનં સમાજઘ્ને ભીમસ્તુ પતિતં ભુવિ ॥

વ્યાત્તાનનેન ઘોરેણ લમ્બજિહ્વેન રક્ષસા ।
તેનાભિદ્રુત્ય ભીમેન ભીમો મૂર્ધ્નિ સમાહતઃ ॥

એવં નિહન્યમાનઃ સ રાક્ષસેન બલીયસા ।
રોષેણ મહતાઽવિષ્ટો ભીમો ભીમપરાક્રમઃ ॥

ગૃહીત્વા મધ્યમુત્ક્ષિપ્ય બલી જગ્રાહ રાક્ષસમ્ ।
તાવન્યોન્યં પીડયન્તૌ પુરુષાદવૃકોદરૌ ॥

મત્તાવિવ મહાનાગાવન્યોન્યં વિચકર્ષતુઃ ॥

બાહુવિક્ષેપશબ્દૈશ્ચ ભીમરાક્ષસયોસ્તદા । વેત્રકીયપુરી સર્વા વિત્રસ્તા સમપદ્યત ॥

તયોર્વેગેન મહતા તત્ર ભૂમિરકમ્પત ।
પાદપાન્વીરુધશ્ચૈવ ચૂર્ણયામાસતૂ રયાત્ ॥

સમાગતૌ ચ તૌ વીરાવન્યોન્યવધકાઙ્ક્ષિણૌ ।
ગિરિભિર્ગિરિશૃહ્ગૈશ્ચ પાષાણૈઃ પર્વતચ્યુતૈઃ ॥

અન્યોન્યં તાડયન્તૌ તૌ ચૂર્ણયામાસતુસ્તદા ।
આયામવિસ્તરાભ્યાં ચ પરિતો યોજનદ્વયમ્ ॥

નિર્મહીરુહપાષાણતૃણકુઞ્જલતાવલિમ્ ।
ચક્રતુર્યુદ્ધદુર્મત્તૌ કૂર્મપૃષ્ઠોપમાં મહીમ્ ॥

મુહૂર્તમેવં સંયુધ્ય સમં રક્ષઃકુરૂદ્વહૌ ।
તતો રક્ષોવિનાશાય મતિં કૃત્વા કુરૂત્તમઃ ॥

દન્તાન્કટકટીકૃત્ય દષ્ટ્વા ચ દશનચ્છદમ્ ।
નેત્રે સંવૃત્ય વિકટં તિર્યક્પ્રૈક્ષત રાક્ષસમ્ ॥

અથ તં લોલયિત્વા તુ ભીમસેનો મહાબલઃ ।
અગૃહ્ણાત્પરિરભ્યૈનં બાહુભ્યાં પરિરભ્ય ચ ॥

જાનુભ્યાં પાર્શ્વયોઃ કુક્ષૌ પૃષ્ઠે વક્ષસિ જઘ્નિવાન્ ।
ભગ્નોરુબાહુહૃચ્ચૈવ વિસ્રંસદ્દેહબન્ધનઃ ॥

પ્રસ્વેદદીર્ઘનિશ્વાસો નિર્યઞ્જીવાક્ષિતારકઃ ।
અજાણ્ડાસ્ફોટનં કુર્વન્નાક્રોશંશ્ચ શ્વસઞ્છનૈઃ ॥

ભૂમૌ નિપત્ય વિલુઠન્દણ્ડાહત ઇવોરગઃ ।
વિસ્ફુરન્તં મહાકાયં પરિતો વિચકર્ષ હ ॥

વિકૃષ્યમાણો વેગેન પાણ્ડવેન બલીયસા । સમયુજ્યત તીવ્રેણ શ્રમેણ પુરુષાદકઃ ॥

હીયમાનબલં રક્ષઃ સમીક્ષ્ય પુરુષર્ષભઃ ।
નિષ્પિષ્ય ભૂમૌ જાનુભ્યાં સમાજઘ્ને વૃકોદરઃ ॥

તતો.ઞસ્ય જાનુના પૃષ્ઠમવપીડ્ય બલાદિવ ।
બાહુના પરિજગ્રાહ દક્ષિણેન શિરોધરામ્ ॥

સવ્યેન ચ કટીદેશે ગૃહ્ય વાસસિ પાણ્ડવઃ ।
જાનુન્યારોપ્ય તત્પૃષ્ઠં મહાશબ્દં બભઞ્જ હ ॥

તતોઽસ્ય રુધિરં વક્ત્રાત્પ્રાદુરાસીદ્વિશામ્પતે ।
ભજ્યમાનસ્ય ભીમેન તસ્ય ઘોરસ્ય રક્ષસઃ ॥