મહાભારત · અધ્યાય 1.151

ધૃતરાષ્ટ્રસ્તુ રાજન્દ્રે યદા કૌરવનન્દનમ્ ।
યુધિષ્ઠિરં વિજાનન્વૈ સમર્થં રાજ્યરક્ષણે ॥

યૌવરાજ્યાભિષેકાર્થમમન્ત્રયત મન્ત્રિભિઃ ।
તે તુ બુદ્ધ્વાન્વતપ્યન્ત ધૃતરાષ્ટ્રાત્મજાસ્તદા ॥

તતઃ સંવત્સરસ્યાન્તે યૌવરાજ્યાય પાર્થિવ ।
સ્થાપિતો ધૃતરાષ્ટ્રેણ પાણ્ડુપુત્રો યુધિષ્ઠિરઃ ॥

તતોઽદીર્ઘેણ કાલેન કુન્તીપુત્રો યુધિષ્ઠિરઃ ।
પિતુરન્તર્દધે કીર્તિં શીલવૃત્તસમાધિભિઃ ॥

અસિયુદ્ધે ગદાયુદ્ધે રથયુદ્ધે ચ પાણ્ડવઃ ।
સન્કર્ષણાદશિક્ષદ્વૈ શશ્વચ્છિક્ષાં વૃકોદરઃ ॥

સમાપ્તશિક્ષો ભીમસ્તુ દ્યુમત્સેનસમો બલે ।
પરાક્રમેણ સમ્પન્નો ભ્રાતૄણામચરદ્વશે ॥

પ્રગાઢદૃઢમુષ્ટિત્વે લાઘવે વેધને તથા ।
ક્ષુરનારાચભલ્લાનાં વિપાઠાનાં ચ તત્ત્વવિત્ ॥

ઋજુવક્રવિશાલાનાં પ્રયોક્તા ફાલ્ગુનોઽભવત્ ।
લાઘવે સૌષ્ઠવે ચૈવ નાન્યઃ કશ્ચન વિદ્યતે ॥

બીભત્સુસદૃશો લોક ઇતિ દ્રોણો વ્યવસ્થિતઃ ।
તતોઽબ્રવીદ્ગુડાકેશં દ્રોણઃ કૌરવસંસદિ ॥

અગસ્ત્યસ્ય ધનુર્વેદે શિષ્યો મમ ગુરુઃ પુરા ।
અગ્નિવેશ્ય ઇતિ ખ્યાતસ્તસ્ય શિષ્યોઽસ્મિ ભારત ॥

તીર્થાત્તીર્થં ગમયિતુમહમેતત્સમુદ્યતઃ ।
તપસા યન્મયા પ્રાપ્તમમોઘમશનિપ્રભમ્ ॥

અસ્ત્રં બ્રહ્મશિરો નામ યદ્દહેત્પૃથિવીમપિ ।
દદતા ગુરુણા ચોક્તં ન મનુષ્યેષ્વિદન્ત્વયા ॥

ભારદ્વાજ વિમોક્તવ્યમલ્પવીર્યેષુ સંયુગે ।
યદ્યદન્તર્હિતં ભૂતં કિઞ્ચિદ્યુદ્ધ્યેત્ત્વયા સહ ॥

મહાતેજસ્ત્વમેતેન હન્યાઃ શસ્ત્રેણ સંયુગે ।
ત્વયા પ્રાપ્તમિદં વીર દિવ્યં નાન્યોઽર્હતિ ત્વિદમ્ ॥

સમયસ્તુ ત્વયા રક્ષ્યો મુનિસૃષ્ટો વિશામ્પતે ।
આચાર્યદક્ષિણાં દેહિ જ્ઞાતિગ્રામસ્ય પશ્યતઃ ॥

દદાનીતિ પ્રતિજ્ઞાતે ફાલ્ગુનેનાબ્રવીદ્ગુરુઃ ।
યુદ્ધેઽહં પ્રતિયોદ્ધવ્યો યુધ્યમાનસ્ત્વયાઽનઘ ॥

તથેતિ ચ પ્રતિજ્ઞાય દ્રોણાય કુરુપુઙ્ગવઃ ।
ઉપસન્ગૃહ્ય ચરણાવુપતસ્થે વિનીતવત્ ॥

દ્રોણો જગાદ વચનં સમાલિઙ્ગ્ય તુ ફાલ્ગુનમ્ ।
યન્મયોક્તં પુરા પાર્થ તવ લોકે નરં ક્વચિત્ ॥

સદૃશં કારયે નૈવ સર્વપ્રહરણે યુધિ ।
તત્કૃતં ચ મયા સમ્યક્તવ તુલ્યો ન વર્તતે ॥

દેવા યુધિ ન શક્તાસ્ત્વાં યોદ્ધું દૈત્યા ન દાનવાઃ ।
નાહં ત્વત્તો વિશિષ્ટોઽસ્મિ કિં પુનર્માનવા રણે ॥

એકસ્તવાધિકો લોકે યો હિ વૃષ્ણિકુલોદ્ભવઃ ।
કૃષ્ણઃ કમલપત્રાક્ષઃ કંસકાલિયસૂદનઃ ॥

સ જેતા સર્વલોકાનાં સર્વપ્રહરણાયુધઃ ।
નૈતાવતા તે પાર્થાહં ભવામ્યનૃતવાગિહ ॥

તદધીનં જગત્સર્વં તત્પ્રલીનં તદુદ્ભવમ્ ।
તત્પદં ન વિજાનન્તિ બ્રહ્મેશાનાદયોઽપિ વા ॥

તન્નાભિપ્રભવો બ્રહ્મા સર્વભૂતાનિ નિર્મમે ।
સ એવ કર્તા ભોક્તા ચ સંહર્તા ચ જગન્મયમ્ ॥

સ એવ ભૂતં ભવ્યં ચ ભવચ્ચ પુરુષઃ પરઃ ।
નિત્યઃ સર્વગતઃ સ્થાણુરચલોઽયં સનાતનઃ ॥

પ્રાદુર્ભવતિ યોગાત્મા પાલનાર્થં સ લીલયા ।
તત્તુલ્યો હિ ન જાયેત ન જાતો ન જનિષ્યતે ॥

સ હિ માતુલજોઽભૂત્તે ચરાચરગુરુઃ પિતા ।
કો હિ તં જેતુમીહેત જાનન્નાત્મહિતં નરઃ ॥

શ્યાલશ્ચ તે સખા ચાસૌ તસ્ય ત્વં પ્રાણવલ્લભઃ ।
સ્નેહમભ્યધિકં તસ્ય તવ સખ્યમવસ્થિતમ્ ॥

ન તેન ભવતો યુદ્ધં ભવિતા નર્મતોઽપિ વા ।
અપિચાર્થે તવ પુરા શક્રેણ કિલ ચોદિતઃ ॥

ગોકુલે વર્ધમાનસ્તુ નન્દગોપસ્ય કારણાત્ ।
મમાંશઃ પાણ્ડવો લોકે પૃથિવ્યાં પુરુષોત્તમઃ ॥

કૌન્તેયાવરજઃ શ્રીમાનર્જુનો નામ વીર્યવાન્ ।
ભુવો ભારાપહરણે સાહાય્યં તે કરિષ્યતિ ॥

તદર્થમભયં દેહિ પાહિ ચાસ્મત્કૃતે પ્રભો ।
ઇત્યુક્તઃ પુણ્ડરીકાક્ષસ્તદા શક્રેણ ફલ્ગુન ॥

તમુવાચ તતઃ શ્રીમાઞ્શઙ્ખચક્રગદાધરઃ ।
જાનામિ પાણ્ડવે વંશે જાતં પાર્થં પિતૃષ્વસુઃ ॥

પુત્રં પરમધર્મિષ્ઠં સર્વશસ્ત્રભૃતાં વરમ્ ।
પાલયામિ ત્વદંશં તં સર્વલોકમહાભુજમ્ ॥

આવયોઃ સખ્યસદૃશં ન ચ લોકે ભવિષ્યતિ ।
યસ્તદ્ભક્તઃ સમદ્ભક્તો યસ્તં દ્વેષ્ટિ સ મામપિ ॥

યન્મે વિત્તં તુ તત્તસ્ય તં વિનાહં ન જીવયે ।
ઇતિ પાર્થ પુરા શક્રમાહ સર્વેશ્વરો હરિઃ ॥

તસ્માત્તવાપિ સદૃશસ્તં વિનાભ્યધિકઃ પુમાન્ ।
ન ચેહ ભવિતા લોકે તમેવ શરણં વ્રજ ॥

શરણ્યઃ સર્વભૂતાનાં દેવદેવો જનાર્દનઃ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

તથેતિ ચ પ્રતિજ્ઞાય દ્રોણાય કુરુપુઙ્ગવઃ ।
ઉપસન્ગૃહ્ય ચરણૌ યુધિષ્ઠિરવશોઽભવત્ ॥

સ્વભાવાદગમચ્છબ્દો મહીં સાગરમેખલામ્ ।
અર્જુનસ્ય સમો લોકે નાસ્તિ કશ્ચિદ્ધનુર્ધરઃ ॥

ગદાયુદ્ધેઽસિયુદ્ધે ચ રથયુદ્ધે ચ પાણ્ડવઃ ।
પારગશ્ચ ધનુર્યુદ્ધે બભૂવાથ ધનઞ્જયઃ ॥

નીતિમાન્સકલાં નીતિં વિબુધાધિપતેસ્તદા । અસ્ત્રે શસ્ત્રે ચ શાસ્ત્રે ચ રથનાગાશ્વકર્મણિ ।
અવાપ્ય સહદેવોઽપિ ભ્રાતૄણાં વવૃતે વશે ॥

દ્રોણેનૈવં વિનીતશ્ચ ભ્રાતૄણાં નકુલઃ પ્રિયઃ ।
ચિત્રયોધી સમાખ્યાતો બભૂવાતિરથોદિતઃ ॥

ત્રિવર્ષકૃતયજ્ઞસ્તુ ગન્ધર્વાણામુપપ્લવે ।
અર્જુનપ્રમુખૈઃ પાર્થૈઃ સૌવીરઃ સમરે હતઃ ॥

ન શશાક વશે કર્તું યં પાણ્ડુરપિ વીર્યવાન્ ।
સોઽર્જુનેન વશં નીતો રાજાસીદ્યવનાધિપઃ ॥

અતીવ બલસમ્પન્નઃ સદા માનિ કુરૂન્પ્રતિ ।
વિપુલો નામ સૌવીરઃ શસ્તઃ પાર્થેન ધીમતા ॥

દત્તામિત્ર ઇતિ ખ્યાતં સઙ્ગ્રામે કૃતનિશ્ચયમ્ ।
સુમિત્રં નામ સૌવીરમર્જુનોઽદમયચ્છરૈઃ ॥

ભીમસેનસહાયશ્ચ રથાનામયુતં ચ સઃ ।
અર્જુનઃ સમરે પ્રાચ્યાન્સર્વાનેકરથોઽજયત્ ॥

તથૈવૈકરથો ગત્વા દક્ષિણામજયદ્દિશમ્ ।
ધનૌઘં પ્રાપયામાસ કુરુરાષ્ટ્રં ધનઞ્જયઃ ॥

યતઃ પઞ્ચદશે વર્ષે સર્વમેતચ્ચકાર સઃ ।
તં દૃષ્ટ્વા ધાર્તરાષ્ટ્રાણાં તતો ભયમજાયત ॥

યઃ સર્વાન્ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય પુત્રાન્વિપ્રચકાર હ ।
ભીમસેનો મહાબાહુર્બલાદ્બલવતાં વરઃ ॥

અદુષ્ટભાવં તં દોષૈર્જગૃહુર્દોષબુદ્ધયઃ ।
ધાર્તરાષ્ટ્રાસ્તથા સર્વે ભયાદ્ભીમસ્ય કર્મણા ॥

તં દૃષ્ટ્વા કર્મભિઃ પાર્થાન્સર્વાનાગતલક્ષણાન્ । બલાદ્બહુગુણાંસ્તેભ્યો બિભિયુર્દોષબુદ્ધયઃ ॥

એવં સર્વે મહાત્માનઃ પાણ્ડવા મનુજોત્તમાઃ ।
પરરાષ્ટ્રાણિ નિર્જિત્ય સ્વરાષ્ટ્રં વવૃધુઃ પુરા ॥

તતો બલમતિખ્યાતં વિજ્ઞાય દૃઢધન્વિનામ્ । દૂષિતઃ સહસા ભાવો ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય પાણ્ડુષુ ।
સ ચિન્તાપરમો રાજા ન નિદ્રામલભન્નિશિ ॥