મહાભારત · અધ્યાય 1.141

તતો દ્રુપદમાસાદ્ય ભારદ્વાજઃ પ્રતાપવાન્ ।
અબ્રવીત્પાર્થિવં રાજન્સખાયં વિદ્ધિ મામિહ ॥

ઇત્યેવમુક્તઃ સખ્યા સ પ્રીતિર્પૂર્વં જનેશ્વરઃ ।
ભારદ્વાજેન પાઞ્ચાલ્યો નામૃષ્યત વચોઽસ્ય તત્ ॥

સ ક્રોધામર્ષજિહ્મભ્રૂઃ કષાયીકૃતલોચનઃ ।
ઐશ્વર્યમદસમ્પન્નો દ્રોણં રાજાઽબ્રવીદિદમ્ ॥
દ્રુપદ ઉવાચ ।

અકૃતેયં તવ પ્રજ્ઞા બ્રહ્મન્નાતિસમઞ્જસા ।
યન્માં વ્રવીષિ પ્રસભં સખા તેઽહમિતિ દ્વિજ ॥

ન હિ રાજ્ઞામુદીર્ણાનામેવમ્ભૂતૈર્નરૈઃ ક્વચિત્ ।
સખ્યં ભવતિ મન્દાત્મઞ્શ્રિયા હીનૈર્ધનચ્યુતૈઃ ॥

સૌહૃદાન્યપિ જીર્યન્તે કાલેન પરિજીર્યતઃ ।
સૌહૃદં મે ત્વયા હ્યાસીત્પૂર્વં સામર્થ્યબન્ધનમ્ ॥

ન સખ્યમજરં લોકે હૃદિ તિષ્ઠતિ કસ્યચિત્ ।
કામશ્ચૈતન્નાશયતિ ક્રોધો વૈનં રહત્યુત ॥

મૈવં જીર્ણમુપાસ્સ્વ ત્વં સખ્યં ભવદુપાધિકૃત્ ।
આસીત્સખ્યં દ્વિજશ્રેષ્ઠ ત્વયા મેઽર્થનિબન્ધનમ્ ॥

ન દરિદ્રો વસુમતો નાવિદ્વાન્વિદુષઃ સખા ।
ન શૂરસ્ય સખા ક્લીબઃ સખિપૂર્વં કિમિષ્યતે ॥

યયોરેવ સમં વિત્તં યયોરેવ સમં શ્રુતમ્ ।
તયોર્વિવાહઃ સખ્યં ચ ન તુ પુષ્ટવિપુષ્ટયોઃ ॥

નાશ્રોત્રિયઃ શ્રોત્રિયસ્ય નારથી રથિનઃ સખા ।
નારાજા પાર્થિવસ્યાપિ સખિપૂર્વં કિમિષ્યતે ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

દ્રુપદેનૈવમુક્તસ્તુ ભારદ્વાજઃ પ્રતાપવાન્ ।
મુહૂર્તં ચિન્તયિત્વા તુ મન્યુનાઽભિપરિપ્લુતઃ ॥

સ વિનિશ્ચિત્ય મનસા પાઞ્ચાલ્યં પ્રતિબુદ્ધિમાન્ । શિષ્યૈઃ પરિવૃતઃ શ્રીમાન્પુત્રેણ સહિતસ્તથા ॥

જગામ કુરુમુખ્યાનાં નાગરં નાગસાહ્વયમ્ ।
તાં પ્રતિજ્ઞાં પ્રતિજ્ઞાય યાં કર્તા નચિરાદિવ ॥

સ નાગપુરમાગમ્ય ગૌતમસ્ય નિવેશને ।
ભારદ્વાજોઽવસત્તત્ર પ્રચ્છન્નં દ્વિજસત્તમઃ ॥

તતોઽસ્ય તનુજઃ પાર્થાન્કૃપસ્યાનન્તરં પ્રભુઃ ।
અસ્ત્રાણિ શિક્ષયામાસ નાબુધ્યન્ત ચ તં જનાઃ ॥

એવં સ તત્ર ગૂઢાત્મા કઞ્ચિત્કાલમુવાસ હ ।
કુમારાસ્ત્વથ નિષ્ક્રમ્ય સમેતા ગજસાહ્વયાત્ ॥

ક્રીડન્તો વીટયા તત્ર વીરાઃ પર્યચરન્મુદા ।
તેષાં સન્ક્રીડમાનાનામુદપાનેઽઙ્ગુલીયકમ્ ॥

પપાત ધર્મપુત્રસ્ય વીટા તત્રૈવ ચાપતત્ ।
ગર્તાન્બુના પ્રતિચ્છન્નં તારારૂપમિવામ્બરે ॥

દૃષ્ટ્વા ચૈતે કુમારાશ્ચ તં યત્નાત્પર્યવારયન્ । તતસ્તે યત્નમાતિષ્ઠન્વીટામુદ્ધર્તુમાદૃતાઃ ।
ન ચ તે પ્રત્યયદ્યન્ત કર્મ વીટોપલબ્ધયે ॥

તતોઽન્યોન્યમવૈક્ષન્ત વ્રીડયાવનતાનનાઃ ।
તસ્યા યોગમવિદન્તો ભૃશં ચોત્કણ્ઠિતાભવન્ ॥

તેઽપશ્યન્બ્રાહ્મણં શ્યામમાપન્નં પલિતં કૃશમ્ ।
કૃત્યવન્તમદૂરસ્થમગ્નિહોત્રપુરસ્કૃતમ્ ॥

તે તં દૃષ્ટ્વા મહાતમાનમુપગમ્ય કુમારકાઃ ।
ભગ્નોત્સાહક્રિયાત્માનો બ્રાહ્મણં પર્યવારયન્ ॥

અથ દ્રોણઃ કુમારાંસ્તાન્દૃષ્ટ્વા કત્યવશસ્તદા ।
પ્રહસ્ય મન્દં પૈશલ્યાદભ્યભાષત વીર્યવાન્ ॥

અહો વો ધિગ્બલં ક્ષાત્રં ધિગેતાં વઃ કૃતાસ્ત્રતામ્ ।
ભરતસ્યાન્વયે જાતા યે વીટાં નાધિગચ્છત ॥

વીટાં ચ મુદ્રિકાં ચૈવ હ્યહમેતદપિ દ્વયમ્ ।
ઉદ્ધરેયમિષીકાભિર્ભોજનં મે પ્રદીયતામ્ ॥

તતોઽબ્રવીત્તદા દ્રોણં કુન્તીપુત્રો યુધિષ્ઠિરઃ ।
કૃપસ્યાનુમતે બ્રહ્મન્ભિક્ષામાપ્નુહિ શાશ્વતીમ્ ॥

એવમુક્તઃ પ્રત્યુવાચ પ્રહસ્ય ભરતાનિદમ્ ।
દ્રોણ ઉવાચ ।
એષા મુષ્ટિરિષીકાણાં મયાઽસ્ત્રેણાભિમન્ત્રિતા ॥

અસ્યા વીર્યં નિરીક્ષધ્વં યદન્યેષુ ન વિદ્યતે ।
વેત્સ્યામીષિકયા વીટાં તામિષીકાં તથાઽન્યયા ॥

તામન્યયા સમાયોગે વીટાયા ગ્રહણં મમ ।
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।
તતો યથોક્તં દ્રોણેન તત્સર્વં કૃતમઞ્જસા ॥

તદવેક્ષ્ય કુમારાસ્તે વિસ્મયોત્ફુલ્લલોચનાઃ ।
આશ્ચર્યમિદમત્યન્તમિતિ મત્વા વચોઽબ્રુવન્ ॥

મુદ્રિકામણિ વિપ્રર્ષે શીધ્રમેતાં સમુદ્ધરથ
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।
તતઃ શરં સમાદાય ધનુશ્ચાપિ મહાયશાઃ ॥

શરેણ વિદ્ધ્વા મુદ્રાં તામૂર્ધ્વમાવાહયત્પ્રભુઃ ।
સ શરં સમુપાદાય કૂપાદઙ્ગુલિવેષ્ટનમ્ ॥

દદૌ તતઃ કુમારાણાં વિસ્મિતાનામવિસ્મિતઃ ।
મુદ્રિકામુદ્ધૃતાં દૃષ્ટ્વા તમાહુસ્તે કુમારકાઃ ॥

અભિવન્દામહે બ્રહ્મન્નૈતદન્યેષુ વિદ્યતે ।
કોઽસિ કસ્યાસિ જાનીમો વયં કિં કરવામહે ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

એવમુક્તસ્તતો દ્રોણઃ પ્રત્યુવાચ કુમારકાન્ ।
આચક્ષધ્વં ચ ભીષ્માય રૂપેણ ચ ગુણૈશ્ચ મામ્ ॥

સ એવ સુમહાતેજાઃ સામ્પ્રતં પ્રતિપત્સ્યતે ।
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।
તથેત્યુક્ત્વા ચ ગત્વા ચ ભીષ્મમૂચુઃ કુમારકાઃ ॥

બ્રાહ્મણસ્ય વચઃ કૃત્સ્નં તચ્ચ કર્મ તથાવિધમ્ ।
ભીષ્મઃ શ્રુત્વા કુમારાણાં દ્રોણં તં પ્રત્યજાનત ॥

યુક્તરૂપઃ સ હિ ગુરુરિત્યેવમનુચિન્ત્ય ચ ।
અથૈનમાનીય તદા સ્વયમેવ સુસત્કૃતમ્ ॥

પરિપપ્રચ્છ નિપુણં ભીષ્મઃ શસ્ત્રભૃતાં વરઃ ।
હેતુમાગમને તચ્ચ દ્રોણઃ સર્વં ન્યવેદયત્ ॥
દ્રોણ ઉવાચ ।

મહર્ષેરગ્નિવેશ્યસ્ય સકાશમહમચ્યુત ।
અસ્ત્રાર્થમગમં પૂર્વં ધનુર્વેદજિઘૃક્ષયા ॥

બ્રહ્મચારી વિનીતાત્મા જટિલો બહુલાઃ સમાઃ ।
અવસં સુચિરં તત્ર ગુરુશુશ્રૂષણે રતઃ ॥

પાઞ્ચાલ્યો રાજપુત્રશ્ચ યજ્ઞસેનો મહાબલઃ ।
ઇષ્વસ્ત્રહેતોર્ન્યવસત્તસ્મિન્નેવ ગુરૌ પ્રભુઃ ॥

સ મે તત્ર સખા ચાસીદુપકારી પ્રિયશ્ચ મે ।
તેનાહં સહ સન્ગમ્ય વર્તયન્સુચિરં પ્રભો ॥

બાલ્યાત્પ્રભૃતિ કૌરવ્ય સહાધ્યયનમેવ ચ ।
સ મે સખા સદા તત્ર પ્રિયવાદી પ્રિયન્કરઃ ॥

અબ્રવીદિતિ માં ભીષ્મ વચનં પ્રીતિવર્ધનમ્ ।
અહં પ્રિયતમઃ પુત્રઃ પિતુર્દ્રોણ મહાત્મનઃ ॥

અભિષેક્ષ્યતિ માં રાજ્યે સ પાઞ્ચાલ્યો યદા તદા ।
તદ્ભોજ્યં ભવતા રાજ્યમર્ધં સત્યેન તે શપે ॥

મમ ભોગાશ્ચ વિત્તં ચ ત્વદધીનં સુખાનિ ચ ।
એવમુક્ત્વાઽથ વવ્રાજ કૃતાસ્ત્રઃ પૂજિતો મયા ॥

તચ્ચ વાક્યમહં નિત્યં મનસા ધારયંસ્તદા ।
સોઽહં પિતૃનિયોગેન પુત્રલોભાદ્યશસ્વિનીમ્ ॥

શારદ્વતીં મહાપ્રજ્ઞામુપયેમે મહાવ્રતામ્ ।
અગ્નિહોત્રે ચ સત્રે ચ દમે ચ સતતં રતામ્ ॥

લેભે ચ ગૌતમી પુત્રમશ્વત્થામાનમૌરસમ્ ।
ભીમવિક્રમકર્માણમાદિત્યસમતેજસમ્ ॥

પુત્રેણ તેન પ્રીતોઽહં ભરદ્વાજો મયા યથા । ગોક્ષીરં પિબતો દૃષ્ટ્વા ધનિનસ્તત્ર પુત્રકાન્ ।
અશ્વત્થામારુદદ્બાલસ્તન્મે સન્દેહયદ્દિશઃ ॥

ન સ્નાતકોઽવસીદેત વર્તમાનઃ સ્વકર્મસુ ।
ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય મનસા તં દેશં બહુશો ભ્રમન્ ॥

વિશુદ્ધણિચ્છન્ગાઙ્ગેય ધર્મોપેતં પ્રતિગ્રહમ્ ।
અન્તાદન્તં પરિક્રમ્ય નાધ્યગચ્છં પયસ્વિનીમ્ ॥

યવપિષ્ટોદકેનૈનં લોભયેયં કુમારકમ્ ।
પીત્વા પિષ્ટરસં બાલઃ ક્ષીરં પીતં મયાઽપિ ચ ॥

નનર્તોત્થાય કૌરવ્ય હૃષ્ટો બાલ્યાદ્વિમોહિતઃ ।
તં દૃષ્ટ્વા નૃત્યમાનં તુ બાલૈઃ પરિવૃતં સુતમ્ ॥

હાસ્યતામુપસમ્પ્રાપ્તં કશ્મલં તત્ર મેઽભવત્ ।
દ્રોણં ધિગસ્ત્વધનિનં યો ધનં નાધિગચ્છતિ ॥

પિષ્ટોદકં સુતો યસ્ય પીત્વા ક્ષીરસ્ય તૃષ્ણયા ।
નૃત્યતિસ્મ મુદાવિષ્ટઃ ક્ષીરં પીતં મયાઽપ્યુત ॥

ઇતિ સમ્ભાષતાં વાચં શ્રુત્વા મે બુદ્ધિરચ્યવત્ ।
આત્માનં ચાત્મના ગર્હન્મનસેદં વ્યચિન્તયમ્ ॥

અપિ ચાહં પુરા વિપ્રૈર્વર્જિતો ગર્હિતો વસે ।
પરોપસેવાં પાપિષ્ઠાં ન ચ કુર્યાં ધનેપ્સયા ॥

ઇતિ મત્વા પ્રિયં પુત્રં ભીષ્માદાય તતો હ્યહમ્ ।
પૂર્વસ્નેહાનુરાગિત્વાત્સદારઃ સૌમકિં ગતઃ ॥

અભિષિક્તં તુ શ્રુત્વૈવ કૃતાર્થોઽસ્મીતિ ચિન્તયન્ ।
પ્રિયં સખાયં સુપ્રીતો રાજ્યસ્થં સમુપાગમમ્ ॥

સંસ્મરન્સઙ્ગમં ચૈવ વચનં ચૈવ તસ્ય તત્ ।
તતો દ્રુપદમાગમ્ય સખૈપૂર્વમહં પ્રભો ॥

અબ્રુવં પુરુષવ્યાઘ્ર સખાયં વિદ્ધિ મામિતિ ।
ઉપસ્થિતસ્તુ દ્રુપદં સખિવચ્ચાસ્મિ સઙ્ગતઃ ॥

સ માં નિરાકારમિવ પ્રહસન્નિદમબ્રવીત્ ।
અકૃતેયં તવ પ્રજ્ઞા બ્રહ્મન્નાતિસમઞ્જસા ॥

યદાત્થ માં ત્વં પ્રસભં સખા તેઽહમિતિ દ્વિજ ।
સન્ગતનીહ જીર્યન્તિ કાલેન પરિજીર્યતઃ ॥

સૌહૃદં મે ત્વયા હ્યાસીત્પૂર્વં સામર્થ્યબન્ધનમ્ ।
નાશ્રોત્રિયઃ શ્રોત્રિયસ્ય નારથી રથિનઃ સખા ॥

સામ્યાદ્ધિ સખ્યં ભવતિ વૈષમ્યાન્નોપપદ્યતે ।
ન સખ્યમજરં લોકે વિદ્યતે જાતુ કસ્યચિત્ ॥

કામો વૈનં વિહરતિ ક્રોધો વૈનં રહત્યુત ।
મૈવં જીર્ણમુપાસ્સ્વ ત્વં સખ્યં ભવદુપાધિકૃત્ ॥

આસીત્સખ્યં દ્વિજશ્રેષ્ઠ ત્વયા મેઽર્થનિબન્ધનમ્ ।
નહ્યનાઢ્યઃ સખાઽઢ્યસ્ય નાવિદ્વાન્વિદુષઃ સખા ॥

ન શૂરસ્ય સખા ક્લીબઃ સખિપૂર્વં કિમિષ્યતે ।
ન હિ રાજ્ઞામુદીર્ણાનામેવં ભૂતૈર્નરૈઃ ક્વચિત્ ॥

સખ્યં ભવતિ મન્દાત્મઞ્છ્રિયા હીનૈર્ધનચ્યુતૈઃ ।
નાશ્રોત્રિયઃ શ્રોત્રિયસ્ય નારથી રથિનઃ સખા ॥

નારાજા પાર્થિવસ્યાપિ સખિપૂર્વં કિમિષ્યતે ।
અહં ત્વયા ન જાનામિ રાજ્યાર્થે સંવિદં કૃતામ્ ॥

એકરાત્રં તુ તે બ્રહ્મન્કામં દાસ્યામિ ભોજનમ્ ।
એવમુક્તસ્ત્વહં તેન સદારઃ પ્રસ્થિતસ્તદા ॥

તાં પ્રતિજ્ઞાં પ્રતિજ્ઞાય યાં કર્તાઽસ્મ્યચિરાદિવ ।
દ્રુપદેનૈવમુક્તોઽહં મન્યુનાઽભિપરિપ્લુતઃ ॥

અભ્યાગચ્છં કુરૂન્ભીષ્મ શિષ્યૈરર્થી ગુણાન્વિતૈઃ ।
તતોઽહં ભવતઃ કામં સંવર્ધયિતુમાગતઃ ॥

ઇદં નાગપુરં રમ્યં બ્રૂહિ કિં કરવાણિ તે ।
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।
એવમુક્તસ્તદા ભીષ્મો ભારદ્વાજમભાષત ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

અપજ્યં ક્રિયતાં ચાપં સાધ્વસ્ત્રં પ્રતિપાદય ।
ભુઙ્ક્ષ ભોગાન્ભૃશં પ્રીતઃ પૂજ્યમાનઃ કુરુક્ષયે ॥

કુરૂણામસ્તિ યદ્વિત્તં રાજ્યં ચેદં સરાષ્ટ્રકમ્ ।
ત્વમેવ પરમો રાજા સર્વે વાક્યકરાસ્તવ ॥

યચ્ચ તે પ્રાર્થિતં બ્રહ્મન્કૃતં તદિતિ ચિન્ત્યતામ્ ।
દિષ્ટ્યા પ્રાપ્તોઽસિ વિપ્રર્ષે મહાન્મેઽનુગ્રહઃ કૃતઃ ॥