મહાભારત · અધ્યાય 1.101

દુષ્યન્તાદ્ભરતો રાજ્યં યથાન્યાયમવાપ સઃ । તસ્ય તત્પ્રથિતં કર્મ પ્રાવર્તત મહાત્મનઃ ॥

ભાસ્વરં દિવ્યમજિતં લોકસન્નાદનં મહત્ ।
સ વિજિત્ય મહીપાલાંશ્ચકાર વશવર્તિનઃ ॥

ચચાર ચ સતાં ધર્મં પ્રાપ્ય ચાનુત્તમં યશઃ ।
સ રાજા ચક્રવર્ત્યાસીત્સાર્વભૌમઃ પ્રતાપવાન્ ॥

ઈજે ચ બહુભિર્યજ્ઞૈર્યથા શક્રો મરુત્પતિઃ ।
યાજયામાસ તં કણ્વો દક્ષવદ્ભૂરિદક્ષિણમ્ ॥

શ્રીમદ્ગોવિતતં નામ વાજિમેધમવાપ સઃ ।
યસ્મિન્સહસ્રં પદ્માનાં કણ્વાય ભરતો દદૌ ॥

સોઽશ્વમેધશતૈરીજે યમુનામનુ તીરગઃ ।
ત્રિશતૈશ્ચ સરસ્વત્યાં ગઙ્ગામનુ ચતુઃશતૈઃ ॥

દૌષ્યન્તિર્ભરતો યજ્ઞૈરીજે શાકુન્તલો નૃપઃ ।
તસ્માદ્ભરતવંશસ્ય વિપ્રતસ્થે મહદ્યશઃ ॥

ભરતસ્ય વરસ્ત્રીષુ પુત્રાઃ સઞ્જજ્ઞિરે પૃથક્ ।
નાભ્યનન્દત્તદા રાજા નાનુરૂપા મમેતિ તાન્ ॥

તતસ્તાન્માતરઃ ક્રુદ્ધાઃ પુત્રાન્નિન્યુર્યમક્ષયમ્ ।
તતસ્તસ્ય નરેન્દ્રસ્ય વિતથં પુત્રજન્મ તત્ ॥

તતો મહદ્ભિઃ ક્રતુભિરીજાનો ભરતસ્તદા ।
લેભે પુત્રં ભરદ્પાજાદ્ભુમન્યું નામ ભારત ॥

તતઃ પુત્રિણમાત્માનં જ્ઞાત્વા પૌરવનન્દનઃ ।
ભુમન્યું ભરતશ્રેષ્ઠ યૌવરાજ્યેઽભ્યષેચયત્ ॥

તતો દિવિરથો નામ ભુમન્યોરભવત્સુતઃ ।
સુહોત્રશ્ચ સુહોતા ચ સુહવિઃ સુયજુસ્તથા ॥

પુષ્કરિણ્યામૃચીકશ્ચ ભુમન્યોરભવન્સુતાઃ ।
તેષાં જ્યેષ્ઠઃ સુહોત્રસ્તુ રાજ્યમાપ મહીક્ષિતામ્ ॥

રાજસૂયાશ્વમેધાદ્યૈઃ સોઽયજદ્બહુભિઃ સવૈઃ ।
સુહોત્રઃ પૃથિવીં કૃત્સ્નાં બુભુજે સાગરામ્બરામ્ ॥

પૂર્ણાં હસ્તિગવાશ્વૈશ્ચ બહુરત્નસમાકુલામ્ ।
મમજ્જેવ મહી તસ્ય ભૂરિભારાવપીડિતા ॥

હસ્ત્યશ્વરથસમ્પૂર્ણા મનુષ્યકલિલા ભૃશમ્ ।
સુહોત્રે રાજનિ તદા ધર્મતઃ શાસતિ પ્રજાઃ ॥

ચૈત્યયૂપાઙ્કિતા ચાસીદ્ભૂમિઃ શતસહસ્રશઃ ।
પ્રવૃદ્ધજનસસ્યા ચ સર્વદૈવ વ્યરોચત ॥

ઐક્ષ્વાકી જનયામાસ સુહોત્રાત્પૃથિવીપતેઃ ।
અજમીઢં સુમીઢં ચ પુરુમીઢં ચ ભારત ॥

અજમીઢો વરસ્તેષાં તસ્મિન્વંશઃ પ્રતિષ્ઠિતઃ ।
ષટ્ પુત્રાન્સોપ્યજનયત્તિસૃષુ સ્ત્રીષુ ભારત ॥

ઋક્ષં ધૂમિન્યથો નીલી દુષ્યન્તપરમેષ્ઠૈનૌ ।
કેશિન્યજનયજ્જહ્નું સુતૌ ચ જનરૂષિણૌ ॥

વિદુઃ સંવરણં વીરમૃક્ષાદ્રાથન્તરીસુતમ્ । તથેમે સર્વપઞ્ચાલા દુષ્યન્તપરમેષ્ઠિનોઃ ।
અન્વયાઃ કુશિકા રાજઞ્જન્હોરમિતતેજસઃ ॥

જનરૂષણયોર્જ્યેષ્ઠમૃક્ષમાહુર્જનાધિપમ્ ।
ઋક્ષાત્સંવરણો જજ્ઞે રાજન્વંશકરસ્તવ ॥

આર્ક્ષે સંવરણે રાજન્પ્રશાસતિ વસુન્ધરામ્ ।
સન્ક્ષયઃ સુમહાનાસીત્પ્રજાનામિતિ નઃ શ્રુતમ્ ॥

વ્યશીર્યત તતો રાષ્ટ્રં ક્ષયૈર્નાનાવિધૈસ્તદા ।
ક્ષુન્મૃત્યુભ્યામનાવૃષ્ટ્યા વ્યાધિભિશ્ચ સમાહતમ્ ॥

અભ્યઘ્નન્ભારતાંશ્ચૈવ સપત્નાનાં બલાનિ ચ ।
ચાલયન્વસુધાં ચેમાં બલેન ચતુરઙ્ગિણા ॥

અભ્યયાત્તં ચ પાઞ્ચલ્યો વિજિત્ય તરસા મહીમ્ ।
અક્ષૌહિણીભિર્દશભિઃ સ એનં સમરેઽજયત્ ॥

તતઃ સદારઃ સામાત્યઃ સપુત્રઃ સસુહૃજ્જનઃ ।
રાજા સંવરણસ્તસ્માત્પલાયત મહાભયાત્ ॥

તે પ્રતીચીં પરાભૂતાઃ પ્રપન્ના ભારતા દિશમ્ । સિન્ધોર્નદસ્ય મહતો નિકુઞ્જે ન્યવસંસ્તદા ।
નદીવિપયપર્યન્તે પર્વતસ્ય સમીપતઃ ॥

તત્રાવસન્બહૂન્કાલાન્ભારતા દુર્ગમાશ્રિતાઃ ।
તેષાં નિવસતાં તત્ર સહસ્રં પરિવત્સરાન્ ॥

અથાભ્યગચ્છદ્ભરતાન્વસિષ્ઠો ભગવાનૃષિઃ ।
તમાગતં પ્રયત્નેન પ્રત્યુદ્ગમ્યાભિવાદ્ય ચ ॥

અર્ઘ્યમભ્યાહરંસ્તસ્મૈ તે સર્વે ભારતાસ્તદા ।
નિવેદ્ય સર્વમૃષયે સત્કારેણ સુવર્ચસે ॥

તમાસને ચોપવિષ્ટં રાજા વવ્રે સ્વયં તદા ।
પુરોહિતો ભવાન્નોઽસ્તુ રાજ્યાય પ્રયતેમહિ ॥

ઓમિત્યેવં વસિષ્ઠોઽપિ ભારતાન્પ્રત્યપદ્યત ।
અથાભ્યષિઞ્ચત્સામ્રાજ્યે સર્વક્ષત્રસ્ય પૌરવમ્ ॥

વિષાણભૂતં સર્વસ્યાં પૃથિવ્યામિતિ નઃ શ્રુતમ્ ।
ભરતાધ્યુષિતં પૂર્વં સોઽધ્યતિષ્ઠત્પુરોતોતમમ્ ॥

પુનર્બલિભૃતશ્ચૈવ ચક્રે સર્વમહીક્ષિતઃ ।
તતઃ સ પૃથિવીં પ્રાપ્ય પુનરીજે મહાબલઃ ॥

આજમીઢો મહાયજ્ઞૈર્બહુભિર્ભૂરિદક્ષિણૈઃ ।
તતઃ સંવરણાત્સૌરી તપતી સુષુવે કુરુમ્ ॥

રાજત્વે તં પ્રજાઃ સર્વા ધર્મજ્ઞ ઇતિ વવ્રિરે । મહિમ્ના તસ્ય કુરવો લેભિરે પ્રત્યયં ભૃશમ્ ।
તસ્ય નામ્નાઽભિવિખ્યાતં પૃથિવ્યાં કુરુજાઙ્ગલં ॥

કુરુક્ષેત્રં સ તપસા પુણ્યં ચક્રે મહાતપાઃ ।
અશ્વવન્તમભિષ્યન્તં તથા ચૈત્રરથં મુનિમ્ ॥

જનમેજયં ચ વિખ્યાતં પુત્રાંશ્ચાસ્યાનુશુશ્રુમ ।
પઞ્ચૈતાન્વાહિની પુત્રાન્વ્યજાયત મનસ્વિની ॥

અવિક્ષિતઃ પરિક્ષિત્તુ શબલાશ્વસ્તુ વીર્યવાન્ ।
આદિરાજો વિરાજશ્ચ શાલ્મલિશ્ચ મહાબલઃ ॥

ઉચ્ચૈઃશ્રવા ભઙ્ગકારો જિતારિશ્ચાષ્ટમઃ સ્મૃતઃ । એતેષામન્વવાયે તુ ખ્યાતાસ્તે કર્મજૈર્ગુણૈઃ ।
જનમેજયાદયઃ સપ્ત તથૈવાન્યે મહારથાઃ ॥

પરીક્ષિતોઽભવન્પુત્રાઃ સર્વે ધર્માર્થકોવિદાઃ ।
કક્ષસેનોગ્રસેનૌ તુ ચિત્રસેનશ્ચ વીર્યવાન્ ॥

ઇન્દ્રસેનઃ સુષેણશ્ચ ભીમસેનશ્ચ નામતઃ ।
જનમેજયસ્ય તનયા ભુવિ ખ્યાતા મહાબલાઃ ॥

ધૃતરાષ્ટ્રઃ પ્રથમજઃ પાણ્ડુર્બાહ્લીક એવ ચ ।
નિષધશ્ચ મહાતેજાસ્તથા જામ્બૂનદો બલી ॥

કુણ્ડોદરઃ પદાતિશ્ચ વસાતિશ્ચાષ્ટમઃ સ્મૃતઃ ।
સર્વે ધર્માર્થકુશલાઃ સર્વભૂતહિતે રતાઃ ॥

ધૃતરાષ્ટ્રોઽથ રાજાસીત્તસ્ય પુત્રોઽથ કુણ્ડિકઃ ।
હસ્તી વિતર્કઃ ક્રાથશ્ચ કુણ્ડિનશ્ચાપિ પઞ્ચમઃ ॥

હવિશ્રવાસ્તથેન્દ્રાભો ભુમન્યુશ્ચાપરાજિતઃ ।
ધૃતરાષ્ટ્રસુતાનાં તુ ત્રીનેતાન્પ્રથિતાન્ભુવિ ॥

પ્રતીપં ધર્મનેત્રં ચ સુનેત્રં ચાપિ ભારત ।
પ્રતીપઃ પ્રથિતસ્તેષાં બભૂવાપ્રતિમો ભુવિ ॥

પ્રતીપસ્ય ત્રયઃ પુત્રા જજ્ઞિરે ભરતર્ષભ ।
દેવાપિઃ શન્તનુશ્ચૈવ બાહ્લીકશ્ચ મહારથઃ ॥

દેવાપિસ્તુ પ્રવવ્રાજ તેષાં ધર્મહિતેપ્સયા ।
શન્તનુશ્ચ મહીં લેભે બાહ્લીકશ્ચ મહારથઃ ॥

ભરતસ્યાન્વયાસ્ત્વેતે દેવકલ્પા મહારથાઃ ।
બભૂવુર્બ્રહ્મકલ્પાશ્ચ બહવો રાજસત્તમાઃ ॥

એવંવિધા મહાભાગા દેવરૂપાઃ પ્રહારિણઃ ।
અન્વવાયે મહારાજ ઐલવંશવિવર્ધનાઃ ॥

ગઙ્ગાતીરં સમાગમ્ય દીક્ષિતો જનમેજય ।
અશ્વમેધસહસ્રાણિ વાજપેયશતાનિ ચ ॥

પુનરીજે મહાયજ્ઞૈઃ સમાપ્તવરદક્ષિણૈઃ ।
અગ્નિષ્ટોમાતિરાત્રાણામુક્થાનાં સોમવત્પુનઃ ॥

વાજપેયેષ્ટિસત્રાણાં સહસ્રૈશ્ચ સુસમ્ભૃતૈઃ ।
દૃષ્ટ્વા શાકુન્તલો રાજા તર્પયિત્વા દ્વિજાન્ધનૈઃ ॥

પુનઃ સહસ્રં પદ્માનાં કણ્વાય ભરતો દદૌ ।
જમ્બૂનદસ્ય શુદ્ધસ્ય કનકસ્ય મહાયશાઃ ॥

યસ્ય યૂપાઃ શતવ્યામાઃ પરિણાહેઽથ કાઞ્ચનાઃ ।
સહસ્રવ્યામમુદ્વૃદ્ધાઃ સેન્દ્રૈર્દેવૈઃ સમુચ્છ્રિતાઃ ॥

સ્વલઙ્કૃતા ભ્રાજમાનાઃ સર્વરત્નૈર્મનોરમૈઃ ।
હિરણ્યં દ્વિરદાનશ્વાન્મહિષોષ્ટ્રગજાવિકમ્ ॥

દાસીદાસં ધનં ધાન્યં ગાઃ સુશીલાઃ સવત્સકાઃ ।
ભૂમિં યૂપસહસ્રાઙ્કાં કણ્વાય બહુદક્ષિણામ્ ॥

બહૂનાં બ્રહ્મકલ્પાનાં ધનં દત્ત્વા ક્રતૂન્બહૂન્ ।
ગ્રામાન્ગૃહાણિ શુભ્રાણિ કોટિશોથાદદત્તદા ॥

ભરતાદ્ભારતી કીર્તિર્યેનેદં ભારતં કુલમ્ । ભરતસ્યાન્વયે જાતા દેવકલ્પા મહારથાઃ ॥

બહવો બ્રહ્મકલ્પાશ્ચ બભૂવુઃ ક્ષત્રસત્તમાઃ ।
તેષામપરિમેયાનિ નામધેયાનિ સન્ત્યુત ॥

તેષાં કુલે યથા મુખ્યાન્કીર્તયિષ્યામિ ભારત ।
મહાભાગાન્દેવકલ્પાન્સત્યાર્જવપરાયણાન્ ॥