મધ્યાન્તવિભાગકારિકા · અધ્યાય 5

ઉત્તરાનુત્તરત્વાચ્ચ ફલમન્યત્ સમાસતઃ ।
॥ ઇતિ પ્રતિપક્ષભાવનાદિપરિચ્છેદશ્ચતુર્થઃ ॥
5 યાનાનુત્તર્યપરિચ્છેદઃ પઞ્ચમઃ
આનુત્તર્યંપ્રપત્તૌ હિ પુનરાલમ્બને મતમ્ ।
સમુદાગમ ઉદ્દિષ્ટં પ્રતિપત્તિસ્તુ ષડ્ વિધા

પરમાથ મનસ્કારે અનુધર્મે ઽન્તવર્જને ।
વિશિષ્ટા ચાવિશિષ્ટા ચ પરમા દ્વાદશાત્મિકા

ઔદાર્યમાયતત્વઞ્ચ અધિકરો ઽક્ષયાત્મતા ।
નૈરન્તર્યમકૃચ્છ્રત્વં વિત્તત્વઞ્ચ પરિગ્રહઃ

આરમ્ભપ્રાપ્તિનિષ્યન્દનિષ્પત્તિઃ પરમા મતા ।
તતશ્ચ પરમાર્થેન દશ પારમિતા મતાઃ

દાનં શીલં ક્ષમા વીર્યં ધ્યાનં પ્રજ્ઞા ઉપાયતા ।
પ્રણિધાનં બલં જ્ઞાનમેતાઃ પારમિતા દશ

અનુગ્રહો ઽવિઘાતશ્ચ કર્મ તસ્ય ચ મર્ષણમ્ ।
ગુણવૃદ્ધિશ્ચ સામર્થ્યમવતારવિમોચને

અક્ષયત્વં સદા વૃત્તિર્નિયતં ભોગપાચને ।
યથાપ્રજ્ઞપ્તિતો ધર્મમહાયાનમનસ્ક્રિયા

બોધિસત્ત્વસ્ય સતતં પ્રજ્ઞયા ત્રિપ્રકારયા ।
ધાતુપુષ્ટયૈપ્રવેશાય ચાર્થસિદ્ધ્યૈ ભવત્યસૌ

સંયુક્તા ધર્મચરિતૈઃ સા જ્ઞેયા દશભિઃ પુનઃ ।
લેખના પૂજના દાનં શ્રવણં વાચનોદ્ ગ્રહઃ

પ્રકાશનાથ સ્વાધ્યાયશ્ચિન્તના ભાવના ચ તત્ ।
અમેયપુણ્યસ્કન્ધં હિ ચરિતં તદ્ દશાત્મકમ્

વિશેષાદક્ષયત્વાચ્ચ પરાનુગ્રહતો ઽશમાત્ ।
અવિક્ષિપ્તાવિપર્યાસપ્રણતા ચાનુધાર્મિકી

વ્યુત્થાનં વિષયે સારસ્તથાસ્વાદલયોદ્ધવઃ ।
સમ્ભાવનાભિસન્ધિશ્ચ મનસ્કારે ઽપ્યહંકૃતિઃ

હીનચિત્તઞ્ચ વિક્ષેપઃ પરિજ્ઞેયો હિ ધીમતા ।
વ્યઞ્જનાર્થમનસ્કારે ઽવિસારે લક્ષણદ્વયે

અશુદ્ધશુદ્ધાવાગન્તુકત્વે ઽત્રાસિતાનુન્નતૌ ।
સંયોગાત્ સંસ્તવાચ્ચૈવ વિયોગાદપ્યસંસ્તવાત્

અર્થસત્ત્વમસત્ત્વઞ્ચ વ્યઞ્જને સો ઽવિપર્યયઃ ।
દ્વયેન પ્રતિભાસત્વં તથા ચાવિદ્યમાનતા

અર્થે સ ચાવિપર્યાસઃ સદસત્ત્વેન વર્જિતઃ ।
તજ્જલ્પભાવિતો જલ્પમનસ્કારસ્તદાશ્રયઃ

મનસ્કારે ઽવિપર્યાસો દ્વયપ્રખ્યાનકારણે ।
માયાદિવદસત્ત્વઞ્ચ સત્ત્વઞ્ચાર્થસ્ય તન્મતમ્

સો ઽવિસારે ઽવિપર્યાસો ભાવાભાવાવિસારતઃ ।
સર્વસ્ય નામમાત્રત્વં સર્વકલ્પાપ્રવૃત્તયે

સ્વલક્ષણે ઽવિપર્યાસઃ પરમાર્થે સ્વલક્ષણે ।
ધર્મધાતુવિનિર્મુક્તો યસ્માદ્ ધર્મો ન વિદ્યતે

સામાન્યલક્ષણન્તસ્માત્ સ ચ તત્રાવિપર્યયઃ ।
વિપર્યસ્તમનસ્કારાવિહાનિપરિહાણિતઃ

તદશુદ્ધિર્વિશુદ્ધિશ્ચ સ ચ તત્રાવિપર્યયઃ ।
ધર્મધાતોર્વિશુદ્ધત્વાત્ પ્રકૃત્યા વ્યોમવત્પુનઃ

દ્વયસ્યાગન્તુકત્વં હિ સ ચ તત્રાવિપર્યયઃ ।
સંક્લેશશ્ચ વિશુદ્ધિશ્ચ ધર્મપુદ્ગલયોર્ન હિ

અસત્ત્વાત્ ત્રાસતામાનૌ નાતઃ સો ઽત્રાવિપર્યયઃ ।
પૃથક્ત્વૈકત્વમન્તશ્ચ તીર્થ્યશ્રાવકયોરપિ

સમારોપાપવાદાન્તો દ્વિધા પુદ્ગલધર્મયોઃ ।
વિપક્ષપ્રતિપક્ષાન્તઃ શાશ્વતોચ્છેદસંજ્ઞિતઃ

ગ્રાહ્યગ્રાહકસંક્લેશવ્યવદાને દ્વિધા ત્રિધા ।
વિકલ્પદ્વયતાન્તશ્ચ સ ચ સપ્તવિધો મતઃ

ભાવાભાવે પ્રશામ્યે ઽથ શમને ત્રાસ્યતદ્ભયે ।
ગ્રાહ્યગ્રાહે ઽથ સમ્યક્ત્વમિથ્યાત્વે વ્યાપૃતૌ ન ચ

અજન્મસમકાલત્વે સ વિકલ્પદ્વયાન્તતા ।
વિશિષ્ટા ચાવિશિષ્ટા ચ જ્ઞેયા દશસુ ભૂમિષુ

વ્યવસ્થાનન્તતો ધાતુઃ સાધ્યસાધનધારણા ।
અવધારપ્રધારા ચ પ્રતિવેધઃ પ્રતાનતા

પ્રગમઃ પ્રશઠત્વઞ્ચ પ્રકર્ષાલમ્બનમ્મતમ્ ।
અવૈકલ્યાપ્રતિક્ષેપો ઽવિક્ષેપશ્ચ પ્રપૂરણા

સમુત્પાદો નિરૂઢિશ્ચ કર્મણ્યત્વાપ્રતિષ્ઠિતા ।
નિરાવરણતા તસ્યાપ્રશ્રબ્ધિસમુદાગમઃ

શાસ્ત્રં મધ્યવિભાગં હિ ગૂઢસારાર્થમેવ ચ ।
મહાર્થઞ્ચૈવ સર્વાર્થં સર્વાનર્થપ્રણોદનમ્