મધ્યાન્તવિભાગકારિકા · અધ્યાય 1

આર્યમૈત્રેયપ્રણીતા મધ્યાન્તવિભાગકારિકા (મ્વ્ક્)
લક્ષણપરિચ્છેદઃ પ્રથમઃ
લક્ષણં હ્યાવૃતિસ્તત્ત્વં પ્રતિપક્ષસ્ય ભાવના ।
તત્રાવસ્થા ફલપ્રાપ્તિર્યાનાનુત્તર્યમેવ ચ

અભૂતપરિકલ્પો ઽસ્તિ દ્વયં તત્ર ન વિદ્યતે ।
શૂન્યતા વિદ્યતે ત્વત્ર તસ્યામપિ સ વિદ્યતે

ન શૂન્યં નાપિ ચાશૂન્યં તસ્માત્ સર્વં વિધીયતે ।
સત્ત્વાદસત્ત્વાત્ સત્ત્વાચ્ચ મધ્યમા પ્રતિપચ્ચ સા

અર્થસત્ત્વાત્મવિજ્ઞપ્તિપ્રતિભાસં પ્રજાયતે ।
વિજ્ઞાનં નાસ્તિ ચાસ્યાર્થસ્તદભાવાત્તદપ્યસત્

અભૂતપરિકલ્પત્વં સિદ્ધમસ્ય ભવત્યતઃ ।
ન તથા સર્વથાભાવાત્ તત્ક્ષયાન્મુક્તિરિષ્યતે

કલ્પિતઃ પરતન્ત્રશ્ચ પરિનિષ્પન્ન એવ ચ ।
અર્થાદભૂતકલ્પાચ્ચ દ્વયાભાવાચ્ચ દેશિતઃ

ઉપલબ્ધિં સમાશ્રિત્ય નોપલબ્ધિઃ પ્રજાયતે ।
નોપલબ્ધિં સમાશ્રિત્ય નોપલબ્ધિઃ પ્રજાયતે

ઉપલબ્ધેસ્તતઃ સિદ્ધા નોપલબ્ધિસ્વભાવતા ।
તસ્માચ્ચ સમતા જ્ઞેયા નોપલમ્ભોપલમ્ભયોઃ

અભૂતપરિકલ્પશ્ચ ચિત્તચૈત્તાસ્ત્રિધાતુકાઃ ।
તત્રાર્થદૃષ્ટિર્વિજ્ઞાનં તદ્વિશેષે તુ ચૈતસાઃ

એવં પ્રત્યયવિજ્ઞાનં દ્વિતીયં ચૌપભોગિકમ્ ।
ઉપભોગપરિચ્છેદપ્રેરકાસ્તત્ર ચૈતસાઃ

છાદનાદ્રોપણાચ્ચૈવ નયનાત્સંપરિગ્રહાત્ ।
પૂરણાત્ ત્રિપરિચ્છેદાદુપભોગાચ્ચ કર્ષણાત્

નિબન્ધનાદાભિમખ્યાદ્ દુઃખનાત્ ક્લિશ્યતે જગત્ ।
ત્રેધા દ્વેધા ચ સંક્લેશઃ સપ્તધાભૂતકલ્પનાત્

લક્ષણં ચાથ પર્યાયસ્તદર્થો ભેદ એવ ચ ।
સાધનઞ્ચેતિ વિજ્ઞેયં શૂન્યતાયાઃ સમાસતઃ

દ્વયાભાવો હ્યભાવસ્ય ભાવઃ શૂન્યસ્ય લક્ષણમ્ ।
ન ભાવો નાપિ ચાભાવઓ ન પૃથક્ત્વૈકલક્ષણમ્

તથતા ભૂતકોટિશ્ચાનિમિત્તં પરમાર્થતા ।
ધર્મધાતુશ્ચ પર્યાયાઃ શૂન્યતાયાઃ સમાસતઃ

અનન્યથાવિપર્યાસતન્નિરોધાર્યગોચરૈઃ ।
હેતુત્વાચ્ચાર્યધર્મણાં પર્યાયાર્થો યથાક્રમમ્

સંક્લિષ્ટા ચ વિશુદ્ધા ચ સમલા નિર્મલા ચ સા ।
અબ્ધાતુકનકાકાશશુદ્ધિવચ્છુદ્ધિરિષ્યતે

ભોક્તૃભોજનતદ્ધેહપ્રતિષ્ઠાવસ્તુશૂન્યતા ।
તચ્ચ યેન યથા દૃષ્ટં યદર્થં તસ્ય શૂન્યતા

શુભદ્વયસ્ય પ્રાપ્ત્યર્થ સદા સત્ત્વહિતાય ચ ।
સંસારાત્યજનાર્થં ચ કુશલસ્યાક્ષયાય ચ

ગોત્રસ્ય ચ વિશુદ્ધયર્થં લક્ષણવ્યઞ્જનાપ્તયે ।
શુદ્ધયે બુ[દ્ધ]ધર્માણાં બોધિસત્ત્વઃ પ્રપદ્યતે

પુદ્ગલસ્યાથ ધર્માણામભાવઃ શૂન્યતાત્ર હિ ।
તદભાવસ્ય સદ્ભાવસ્તસ્મિન્ સા શૂન્યતાપરા

સંક્લિષ્ટા ચેદ્ભવેન્નાસૌ મુક્તાસ્સ્યુઃ સર્વદેહિનઃ ।
વિશુદ્ધા ચેદ્ભવેન્નાસૌ વ્યાયામો નિષ્ફલો ભવેત્

ન ક્લિષ્ટા નાપિ વ ઽઆક્લિષ્ટા શુદ્ધાશુદ્ધા ન ચૈવ સા ।
પ્રભાસ્વરત્વાચ્ચિત્તસ્ય ક્લેશસ્યાગન્તુકત્વતઃ