મધ્યમકાલોક · ભાગ 120

આચાર્યકમલશીલવિરચિતો મધ્યમકાલોકઃ
અજ્ઞાનિનો યે ઽત્ર વિપન્નદૃષ્ટ્યા ભાવેષુ ચાસક્તિમહાગ્રહાણાં
વશેન ગ્રસ્તા હિ પ્રણષ્ટપ્રજ્ઞા નાગાર્જુનાદીંશ્ચ મહામહિમ્નઃ ।
ક્ષિપન્તિ તેનાત્મવિનાશ એવ તેષાં મહાભૂતગ્રહોપશાન્ત્યૈ
પ્રારભ્યતે પોષકરો ઽભ્યુપાયઃ કારુણ્યમાશ્રિત્ય મયાધૂનાત્ર ॥
ભાવાભિનિવેશ એવ તાવત્ સમસ્તસઙ્ક્લેશજાલમૂલમ્, અતસ્તત્પરિહૃત્ય નિઃશ્રેયસપદાભિલાષિણાં સર્વધર્મનિઃસ્વભાવતાવ્યુત્પાદનાર્થમિદમારભ્યતે ।
પરમાર્થગમ્ભીરોદધિનયમનવગાહ્ય અત્ર કેચિદાહુઃ - યુક્ત્યાગમાભ્યાં સર્વધર્મનિઃસ્વભાવતા સિધ્યતીતિ ચેત્?
[1] નાગમસ્તાવચ્છક્તઃ, કેનાપિ તથાભ્યુપગમાભાવાદ્, વિવક્ષાધીનત્વાદ્ વચનાનાં તદ્વસ્તુસમ્બન્ધાભાવાચ્ચ ન પ્રામાણ્યમ્ । સ્યાદપિ સમ્બન્ધસ્તથાપ્યર્વાગ્દર્શિભિરવધારયિતું ન શક્યતે
પ્રેક્ષકાસ્તત્પ્રવચનમત - મભ્યુપગમ્યમાનેભ્યો ઽપિ નિઃસંશયં સર્વભાવાનાં નિઃસ્વભાવતાપ્રતિપાદકં કિમપિ વચનમુપદર્શયિતું ન શક્નુવન્તિ ।
[2] સૂત્રેષુ કેષુચિત્ - ઽનિઃસ્વભાવાઃ સર્વધર્માઃ, અનુત્પન્નાઃ, આદિશાન્તાઃ પ્રકૃતિપરિનિર્વૃતા ઇત્યાદીનિ [વચનાનિ] આગચ્છન્તિ, તાન્યપિ નેયાર્થાન્યેવ વેદિતવ્યાનિ, નાનાભિસન્ધિદ્વારેણ ભગવતો દેશનયા અવતારણાત્ । ત્રયાણાં સ્વભાવાનાં પરિકલ્પિતપરતન્ત્રપરિનિષ્પન્નાનાં ક્રમશઃ લક્ષણત ઉત્પત્તિતઃ પરમાર્થતઃ નિઃસ્વભાવતાં સન્ધાય સર્વધર્મા નિઃસ્વભાવા ઉક્તાઃ, તેન નિઃસ્વભાવત્વાદનુત્પન્ના, તત આદિશાન્તાઃ, તેન પ્રકૃતિપરિનિર્વૃતાઃ ।
તથૈવ ભગવતા આર્યસન્ધિનિર્મોચનસૂત્રાદૌ સૂત્રાર્થાભિપ્રાયયોગો દેશિતઃ ।
[3] દ્વૈતાભાસિવિજ્ઞાનમાત્રેણ સર્વધર્માણામુત્પત્ત્યાદયો વિભજ્યન્તે, ન તુ સ્વસંવેદનમાત્રેણ । દ્વૈતાભાસો ઽપિ મિથ્યા, તેન સર્વભાવા અપિ મૃષા એવ વ્યવસ્થાપ્યન્તે । પરિકલ્પિતસ્ય લક્ષણનિઃસ્વભાવત્વાત્ સર્વધર્માનુત્પાદાદયો દેશિતાઃ, ન તુ પરમાર્થતઃ । અતો નાગમદ્વારા [સર્વધર્મનિઃસ્વભાવતા] સાધયિતું શક્યતે ।
[4] નાપિ યુક્તિદ્વારા । ન ખલુ સર્વે ભાવાઃ પ્રત્યક્ષત એવં વિવિક્તાઃ [શૂન્યાઃ] અનુભૂયન્તે । વસ્તુત્વાત્તસ્ય વિષયાણામ્ । અભાવાય તાવદ્ નીરૂપતયા ન કથમપિ સ્વરૂપોપદર્શનેન વિજ્ઞાનજનકત્વં યુજ્યતે, જનકત્વે સતિ વસ્તુત્વપ્રસઙ્ગઃ, અર્થક્રિયાસમર્થ્યત્વાદ્ વસ્તુલક્ષણસ્ય । યત્ પ્રત્યક્ષં તદપિ યદિ સસ્વભાવમ્, તદા સર્વધર્મનિઃસ્વભાવતાપ્રતિજ્ઞાયા હાનિપ્રસઙ્ગઃ । યદિ તન્નિઃસ્વભાવમ્, કથં તેન સર્વધર્માણાં વિવિક્તતાનુભૂયતે । અથ કૈશ્ચિદ્ અર્થાન્તરા વિવિક્તતેતિ પક્ષો ગૃહ્યતે, તદા ઇતરેણ તાવત્ પ્રત્યક્ષેણ શૂન્યતા ગ્રાહ્યા સ્યાત્ ।
સર્વધર્મઃસ્વભાવવાદિષુ યે કેચન [ધર્માઃ] પ્રત્યક્ષેણ ઉપલભ્યન્તે [તે] સર્વે ધર્મા વિવિક્તાઃ પ્રતીયેરન્ । સર્વધર્માણાં સ્વભાવવિવિક્તતા તાવન્નાસ્તિ કિમપિ વસ્તુ, તસ્યા અપિ સર્વધર્માન્તર્ગતત્વાત્ । ન ચેદન્તર્ભાવઃ, સ્વપ્રતિજ્ઞાહાનિઃ ।
[5] અયં તાવદ્ [વિષયઃ] સર્વજ્ઞાદીનાં યોગિનાં પ્રત્યક્ષેણ સુગમ્ય ઇત્યુચ્યમાને ઽપિ ન ખલુ વિદ્વદ્ભ્યસ્તૃપ્તિમાસાદયતિ, યુક્ત્યભાવાત્તત્ર । યદિ તદ્ યોગિજ્ઞાનમપ્યસદિતિ ચેદ્? તદા કથં તસ્ય પ્રામાણ્યમ્ । યદિ તત્ સત્, તદા પ્રતિજ્ઞાહાનિઃ ।
[6] નાપ્યનુમાનેનાપિ ઽસર્વે ભાવાઃ શૂન્યાઃઽ ઇતિ સાધયિતું શક્યતે, કસ્યાપ્યાધારસ્ય ધર્મિણ એવાભાવાત્, હેતુદૃષ્ટાન્તાદીનામપ્યનુપપન્નત્વાત્ । સ્વભાવાશ્રયરહિતૈઃ સર્વહેતુભિઃ કથં સર્વધર્મનિઃસ્વભાવતા સાધયિતું શક્યતે ।
[7] પરૈઃ સિદ્ધત્વાત્ પરાભ્યુપગતહેત્વાદિભિઃ સ્વપક્ષઃ પ્રસિધ્યેદિતિ ચેત્ તદાપિ ન યુજ્યતે,સાધનદૂષણયોરુભયપ્રસિદ્ધત્વેનાભિમતત્વાત્ । ઇથં યદા પરાભ્યુપગતહેત્વાદયો યદિ ન વાસ્તવિકાઃ, મોહેન કલ્પિતમાત્રસત્તાકાઃ, તદા કથં તૈઃ સ્વપક્ષઃ પ્રસિધ્યેત્ । યદિ તે ભાવરુપેણ સન્માત્રાઃ, તદા ન કેવલં તે પરપ્રસિદ્ધમાત્રાઃ, તવાપિ તત્પ્રસિદ્ધત્વાત્ । ભાવાનાં સિદ્ધયસિદ્ધયો ન પુરુષવિવક્ષાધીનાઃ । પરાભ્યુપગતસાધનાદયો યદિ સન્માત્રા એવાભ્યુપેયન્તે તદા ભાવા અપિ સસ્વભાવાઃ કથં નાભ્યુપેયન્તે?
[8] સર્વધર્મશૂન્યતા કુત્રાપિ કેનાપિ હેતુના ન સમ્બદ્ધા, અત્યન્તપરોક્ષત્વાત્ । યદિ [સમ્બન્ધઃ] સિદ્ધઃ સ્યાત્ તદા સર્વે તત્ત્વદર્શિનઃ સ્યુરિતિ પ્રસઙ્ગઃ । પૂર્વત એવ સિદ્ધત્વાદ્ યુક્ત્યનુસરણમપિ નિરર્થકં સ્યાત્ ।
[9] અપિ ચ, ન તાવત્ કાર્યસ્વભાવલિઙ્ગાભ્યાં શક્યતે સાધયિતું સર્વધર્મનિઃસ્વભાવતા । તેષાં ખલુ ભાવસાધનત્વાત્ । ત્વન્મતે તુ એતૌ [કાર્યસ્વભાવૌ] ન સમ્ભવતઃ તથા હિ - સર્વેષાં ધર્માણામનુત્પન્નત્વેન કસ્યાપિ કેનાપિ સહ કાર્યકારણભાવસ્યાનભ્યુપેતત્વાત્ કાર્યહેતુસ્તાવન્ન સમ્ભવતિ ।
સર્વધર્માણાં નિઃસ્વભાવત્વેન કસ્યાપિ આત્મનઃ સ્વભાવસ્યાસત્ત્વાત્ કુતસ્તાવત્ સ્વભાવહેતુઃ ।
[10] અનુપલબ્ધિરપિ તાં સાધયિતું ન શક્તા । સ્વભાવાનુપલબ્ધિર્યા ખલુ અસદ્વ્યવહારં સાધયતિ, સા તદિતરવિવિક્તસ્ય વસ્તુનઃ પ્રત્યક્ષતઃ પ્રતીતૌ સત્યામપિ અસચ્છાસ્ત્રશ્રવણવિમૂઢમનસા કેનચિત્ તદિતરવિવેકવ્યવહારે ઽપ્રવૃત્તાનાં તદ્વ્યવહારપ્રસાધનાય પ્રયુજ્યત ઇતિ । તવ તુ સાધ્યમાનસર્વધર્માભાવવ્યવહારસ્ય પ્રત્યક્ષતઃ જ્ઞાનાર્થં કિઞ્ચિદપિ નાસ્ત્યેવ, સ્વપક્ષહાનિપ્રસઙ્ગાદિત્યુક્તપૂર્વમ્ ।
[11]વિરુદ્ધોપલબ્ધ્યાદયો ઽપિ [તવ મતે અભાવસાધનાર્થં] ન સમ્ભવન્ત્યેવ । અત્યન્તપરોક્ષાત્ સર્વધર્મવિવેકાત્ સહાનવસ્થાનવિરોધેનાપિ ન કિઞ્ચિદપિ સિધ્યતિ । યદિ સિધ્યેત્ તદા તદ્વિરુદ્ધાદયો ભાવત્વેનૈવ સિધ્યેયુરિત્યનભ્યુપેતા ન સ્યુઃ । ભાવાનાં વિરોધો દ્વિધા વ્યવસ્થાપ્યતે, તદ્યથા - સહાનવસ્થાનલક્ષણઃ પરસ્પરપરિહારલક્ષણશ્ચ । યે તત્રાવિકલકારણાનિ તેભ્યો નિયતં યસ્મિન્ન ભવતિ, તયોઃ પ્રથમો વિરોધો વ્યવસ્થાપ્યતે, શીતોષ્ણસ્પર્શવત્ । યદ્ યસ્મિન્ પરિહ્રિયતે યન્ન વિચ્છિદ્યતે તયોરુભયોરભાવયોર્દ્વિતીયો વિરોધો વ્યવસ્થાપ્યતે, એકસ્મિન્ ધર્મિણિ યુગપત્ સદસત્ત્વવત્ । તથાવિધૌ દ્વાવપિ વિરોધૌ સર્વધર્માનિઃસ્વભાવવાદિષુ નૈવ સમ્ભવતઃ । ગગનારવિન્દાદિષુ ન સન્તિ અવિકલકારણાન્યપિ તથા નાસ્તિ અતદ્વ્યાવૃત્ત્યા પરિચ્છેદો ઽપિ ભાવપર્યન્તવાત્ । સત્તાવ્યવચ્છેન યદ્યપિ પરિચ્છેદો વ્યવસ્થાપ્યતે તથાપિ કુત્રચિત્ કાચિત્, સત્તા વ્યવચ્છિન્ના સિધ્યેત્, કિન્તુ ભવન્તસ્તાવત્ કુત્રાપિ કસ્યાપિ વ્યવચ્છેદં કથમપિ નૈવાભ્યુપગચ્છન્તિ ।
યદિ સર્વે ધર્મા નિઃસ્વભાવતાપ્રત્યાસન્નાસ્તદા યુષ્માસુ કિમપ્યવિકલકારણસત્ત્વં ન સિધ્યેત્ । યદિ સિધ્યેત્તદા તાન્યવિકલકારણાન્યેવ ભાવાઃ સિધ્યેયુઃ । યદિ સર્વધર્મનિઃસ્વભાવતાવ્યવચ્છેદન કેચન ભાવાઃ પરિચ્છિદ્યન્તે, તદા ત એવાસ્માસુ વસ્તુસન્તઃ સિધ્યેયુઃ તદ્વિરુદ્ધોપલબ્ધ્યસમ્ભવાત્ ।
[12] યદ્યસમ્ભવસ્તદા વ્યાપકવિરુદ્ધોપલબ્ધ્યાદયો ઽપિ ન સમ્ભવેયુઃ । વિરુદ્ધોપલબ્ધ્યસિદ્ધેસ્તા અપિ ન સમ્ભવન્તિ, વિરુદ્ધોપલબ્ધિપ્રભાવિતત્વાત્તાસામ્ ।

[13] વ્યાપકાનુપલબ્ધિરપિ વ્યાપ્યવ્યાપકભાવસિદ્ધૌ વ્યાપ્યનિષેધાય યદિ પ્રયુજ્યતે તદા સર્વધર્મસ્વભાવશૂન્યત્વં તુ તાવન્ન કસ્યાપિ વ્યાપ્યં સિધ્યતીતિ । યદિ સિધ્યતીતિ ચેત્ તદ્ વ્યાપ્યમેવ હિ વસ્તુતયા સિદ્ધં સ્યાત્ ।
[14] કારણાનુપલબ્ધિરપિ કાર્યકારણભાવસિદ્ધૌ કાર્યત્વનિષેધાય યદિ પ્રયુજ્યતે તદા સર્વધર્મનિઃસ્વભાવતાયાં તુ કાર્યકારણભાવ એવ સિદ્ધો ન ભવતિ । યદિ સિદ્ધસ્તદા યત્ કારણં યચ્ચાપિ વા કાર્યં તદેવ વસ્તુ સ્યાત્ ।
[15] સર્વધર્મેષુ કસ્યાપ્યેકસ્ય નિષેધાદ્ એતેષાં નિઃસ્વભાવતાસિદ્ધયર્થં નાસ્તિ કિમપ્યેકં કારણમ્ ।
[16] કેનાપિ ઈશ્ચરાદ્યેકનિમિત્તાભ્યુપગમનિષેધે ઽપિ નેમે નિઃસ્વભાવત્વે સિધ્યન્તિ, સર્વેષાં સ્વનિમિત્તોત્પન્નત્વાત્ । એતેષાં પ્રતિસ્વં નિમિત્તાન્યપિ નિષેદ્ધું ન શક્યન્તે, તેષાં પ્રસિદ્ધત્વાત્ ।
[17] અપિ ચ, નૈરાત્મ્યં યદિ સર્વધર્મગોચરતાયાં સાધ્યતે, તદા ન દૃષ્ટાન્તઃ પ્રસિદ્ધયતિ । પ્રતિબિમ્બાદયો યે ઽપિ દૃષ્ટાન્તાસ્તેષ્વપિ કેચિત્ બાહ્યવસ્તુસ્વભાવાઃ, અન્યે તાવજ્જ્ઞાનસ્વભાવા અભ્યુપગમ્યન્તે, અતસ્તે વસ્તુસ્વભાવા એવ સ્વીકૃતાઃ ।
[18] યદિ પ્રાદેશિકં નૈરાત્મ્યં સાધયિતુમિષ્યેત, તત્ર યદિ તૈર્થિકપરિકલ્પિતાઃ પ્રધાનાદયઃ નિષિધ્યન્તે, તદા સિદ્ધસાધનમાત્રમેવ ।
[19] યદિ લોકપ્રસિદ્ધા રુપાદયસ્તદા દૃષ્ટાન્ત એવ તાવન્નોપલભ્યતે, પ્રતિજ્ઞાયાશ્ચાપિ પ્રત્યક્ષવિરોધઃ ।
[20] યદ્યનુમાનસ્ય પ્રતિબન્ધસાધનાર્થં પ્રત્યક્ષપ્રમાણમભયુપગમ્યતે, તદા સિદ્ધ એવ તાવદ્ ભાવઃ । તદ્યથા - કલ્પનાપોઢમભ્રાન્તમિતિ પ્રત્યક્ષલક્ષણમ્ । અભ્રાન્તજ્ઞાનેન નિરૂપિતો ઽપિ ભાવસ્વભાવઃ કથમનુમાનેનાપહ્નોતું શક્યતે । યદિ સ નિરાક્રિયતે તદા પ્રત્યક્ષસ્યૈવ બાધપ્રસઙ્ગઃ । યદિ સ બધ્યતે તદા નાનુમાનસ્યાપિ સૌસ્થિત્યમ્ । પ્રત્યક્ષસમ્બન્ધાદનુપ્રાપ્તાનુમાનેનાપિ સ એવ કથં બાધયિતું શક્યતે । યદિ પ્રત્યક્ષસિદ્ધો ઽર્થો ન બાધ્યતે તદા વસ્તુવાદિનામેવ સૌસ્થિત્યમ્, પ્રાપ્યસ્ય પ્રાપ્તત્વાત્ ।
[21] અપિ ચ, સર્વધર્મનિઃસ્વભાવત્વં સાધયિતુ યદિ કશ્ચિદ્ ભાવસ્વભાવો હેતુઃ પ્રદર્શ્યતે, તદા વિપરીતસાધ્યસાધકો હેતુર્વિરોદ્ધો ભવતિ ।
[22] યદિ અભાવસ્વભાવસ્તદા અસદભવયોઃ પરસ્પરસમ્બન્ધાઅભાવાત્ કથં સાધયિષ્યતિ?
[23] યદ્યુભયસ્વભાવઃ, સો ઽપ્યનિયત એવ, વિપક્ષે ઽપિ સત્ત્વાત્ । યતો હિ તત્ સાધયિતું નાન્યત્ કિમપિ પ્રમાણમિતિ ।
[24] શબ્દમાત્રતો ઽપિ ન તત્ સિધ્યતિ, સર્વતઃ સર્વસિદ્ધિપ્રસઙ્ગાત્ । શબ્દો ઽપિ વિરુદ્ધઃ, યતો હિ યદિ નિઃસ્વભાવસ્તદા કથં સ સિદ્ધઃ ।
[25] પ્રસઙ્ગત્વેન સિદ્ધે ઽપિ નેષ્ટાર્થસિદ્ધિઃ,તથાવિધપ્રસઙ્ગસ્યૈવાસિદ્ધત્વાત્ । પ્રસઙ્ગેન તાવત્ પરપક્ષો બાધયિતું શક્યતે, તથાપિ સ્વપક્ષસ્તુ ન સિધ્યતિ, ઉભયસિદ્ધહેત્વન્તરાપેક્ષત્વાત્તસ્ય ।
[26] સ્વતો નોત્પદ્યતે ભાવઃ, યશ્ચાનુત્પન્નસ્તસ્યાસત્ત્વેન કુત્રાપિ હેતુત્વેનાનુપપત્તેઃ । ઉત્પન્નાનાં પુનરુત્પાદે નૈરર્થક્યમ્, વિદ્યમાનત્વાત્ । યદ્યવિશિષ્ટસ્તદા કાર્યકારણભાવો ઽપિ ન યુજ્યતે, વિશિષ્ટસ્યૈવ હેતુત્વાત્ ।
પરતો ઽપિ નોત્પદ્યતે ભાવઃ, પરસ્યૈવાસિદ્ધત્વાત્ । અપિ ચ નિત્યભૂતાદપિ તાવત્ પરાન્નોત્પદ્યતે, નિત્યસ્ય ક્રમયૌગપદ્યાભ્યામર્થક્રિયાવિરોધાત્ । અનિત્યાદપિ તાવદ્ વિનષ્ટાન્ન, તસ્યાવિદ્યમાઅનત્વાત્ । અવિનષ્ટાદપિ ન, કાર્યકારણયોસ્તુત્વપ્રસઙ્ગાત્ । સમકાલિકયોસ્તાવત્ કાર્યકારણભાવો ન યુજ્યતે, નિષ્પન્નવસ્થાયાં દ્વયોર્વિદ્યમાનસ્વભાવત્વેન પરસ્પરોપકારકત્વાભાવાત્ । અનિષ્પન્નવસ્થાયાં તુ દ્વયોરસત્ત્વાદ્ ઉપકારકત્વાત્યન્તાભાવઃ ।
ઉભયતો ઽપિ નોત્પદ્યતે,યથોક્તોભયદોષપ્રસઙ્ગાત્, એકસ્મિન્ દ્વિત્વવિરોધાચ્ચ ।

અહેતુતો ઽપિ નોત્પદ્યતે ભાવઃ કાદાચિત્કત્વાત્, નૈવં કથનં યુજ્યતે । યન્ન સ્વતો નોભયતો નાપિ વિનષ્ટાદ્ધેતોર્નાપ્યહેતુતો નાભીષ્ટાન્નિત્યાદ્ધેતોઃ કાર્યોત્પત્તિર્ભવતીતિ તથાવાદિનસ્તત્ [સર્વં] યુજ્યતે, કિન્ત્વનિત્યત્વેનાભીષ્ટાત્તદિતરાદવિનષ્ટાદ્ધેતોઃ કાર્યોત્પત્તૌ કસ્તાવદ્ વિરોધઃ, કેન હેતુના તતઃ કાર્યોત્પત્તિર્નિષિધ્યતે, નાસ્તિ તદ્બાધકં કિમપિ પ્રમાણમ્ ।
પરભૂતસ્ય ભાવમાત્રસ્યાપ્યસિદ્ધિરિતિ ન, યતો હિ યદનન્તરં કાર્યમુત્પદ્યતે તદેવ ઽપરઽઃ ઇત્યભિધીયતે । કાર્યોત્પાદાત્ પ્રાક્ પરેતિ નામ્રો ઽસિદ્ધત્વે ઽપિ ભાવસ્ય તુ નૈવ હાનિઃ ।
[27]કેચિત્ પરત્વાદિતિ બાધકં પ્રમાણં વદન્તિ, તદપ્યનૈકાન્તિકમેવ, પરાત્વજનકત્વયોરવિરોધાત્ । સ તાવવિરોધનયો ઽપિ નિષેદ્ધું ન શક્યતે, અતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
યદ્યેવમસ્તિ તદા કસ્મિંશ્ચિદપરસ્મિન્ દ્રારિદ્રયમૂઢત્વાદિધર્માણાં દૃશ્યત્વેન પરત્વહેતોઃ સર્વજગદ્દારિદ્રયાદિધર્મોપાદાનં સ્યાત્ ।
[28] અવ્યવહિતાદવિનષ્ટાત્ પરાત્ કાર્યોત્પત્તૌ કાર્યકારણસમકાલિકત્વપ્રસઙ્ગો બાધકપ્રણમિતિ યદિ કશ્ચિદેવં મન્યતે, તદપ્યયુક્તમેવ । અવ્યવહિકાર્યોત્પાદેનાપિ કાર્યકારણસમકાલિકત્વં ન પ્રસજ્યતે, ક્ષણિકત્વેન કાર્યસત્ત્વે કારણસ્યાસત્ત્વાત્ ।
યદા કાર્યમુત્પદ્યતે તદૈવ કારણં નિરુધ્યતે, તુલાદણ્ડોન્નામાવનામવદિતિ કુતઃ સમકાલિકત્વપ્રસઙ્ગઃ । કારણાવસ્થાયામપિ કાર્યસ્ય વિદ્યમાનત્વાદ્ નૈરર્થક્યમેવ । યથા અવ્યવહિતવિનષ્ટો ભાવ ઉત્તરક્ષણભાવિના ભાવેન સહ યુગપદ્ વ્યવસ્થાપ્યો ન ભવતિ, એવમેવ કાર્યસ્યાપિ તત્સદૃશત્વાદવિરુદ્ધતૈવ, છાયાતપવત્ । યથા ચ પૂર્વાપરાવ્યવધાનેન પ્રવહમાનજલધારાયાં વિષયૈકત્વં ન ભવતિ, તથૈવ અસ્યાપિ તત્સદૃશત્વાત્ સમકાલિકત્વં ન ભવિષ્યતિ ।
[29] વિદ્યમાનસ્યાપિ કાર્યસ્ય નૈવોત્પાદઃ, ઉત્પાદવૈયર્થાત્, નાપ્યવિદ્યમાનસ્ય, શશશૃઙ્ગદીનામપ્યુત્પત્તિપ્રસઙ્ગાદ્ ઇત્યપિ કથનં નૈવ યુજ્યતે । યદિ વિદ્યમાનકાર્યસ્યોત્પત્તિનિર્ષિધ્યતે તદા તવ [પક્ષે] ઉભયસિદ્ધો હેતુર્દૃષ્ટાન્તશ્ચ ન સ્યાતામ્ । યદ્યસ્તિ તદા નિઃસ્વભાવત્વપ્રતિજ્ઞાયા હાનિઃ ।
[30] સાંખ્યાદિપરિકલ્પિતસત્કાર્યવાદો યદ્યપ્યયુક્તસ્તથાપ્યસત્કાર્યોત્પાદે કિં નામ વિરુદ્ધત્વમ્, કિમર્થં ચ તન્નિષિધ્યતે । નૈવ ચ સ્યાત્ શશશૃઙ્ગાદ્યુત્પત્તિપ્રસઙ્ગઃ તત્તથાવિધહેતૂનામભાવાદનુત્પત્તેઃ ન ત્વભાવાદ્ધેતોઃ ।
સર્વતઃ સર્વોત્પત્તિપ્રસઙ્ગો ઽપિ નૈવ; કારણપ્રતિનિયતસામર્થસ્ય વ્યવસ્થિતત્વાત્ । પ્રતિનિયતકારણસામર્થ્યમપ્યશ્યમભ્યુપેયમ્, અન્યથા સાંવૃતિકે ઽપિ કાર્યકારણભાવે કથં ન સર્વતઃ સર્વોત્પત્તિર્ભવતીતિ ।
[31] અપિ ચ, યદિ વિનષ્ટાવિનષ્ટાદયો વિકલ્પાઃ પારમાર્થિકીમુત્પત્તિં બાધન્તે, તદા કથં ન સાંવૃતિકીમપિ બાધન્તે? વસ્તુબલપ્રવૃત્તસ્ય હેતોર્વિષસ્ય પુરુષેચ્છાવશેન વિભાગો ન યુક્તરૂપઃ । યદિ પત્યક્ષબાધિતત્વાશઙ્કયા તસ્મિન્ હેતુત્વં ન પ્રવર્તત ઇત્યુચ્યેત તર્હિ સ હેતુરેવ નાસ્તિ, બાધયોગ્યત્વાત્ ।
[32] ન હ્યેકેન હેતુના અનેકકાર્યોત્પત્તિર્યુજ્યતે, ન ચાનેકેનાપ્યેકોત્પત્તિર્યુજ્યતે, અન્યથા હેતુભેદેન ભેદો ન સ્યાત્ । અત એવ નાનેકેભ્યો ઽપ્યનેકકાર્યોત્પત્તિર્ભવતીતિ । યદ્યેકં કાર્યં સર્વે હેતોવો ઽભિનિર્વર્તયન્તિ, તદા ભિન્નાનાં હેતૂનામભેદઃ સ્યાત્, અનેકેભ્ય એકૈકસ્યોત્પત્તેઃ । યધેકૈકં નાભિનિર્વર્તયન્તિ તદા કથં નામાનેકેભ્યો ઽનેકોત્પત્તિરપિ ।
ન હ્યેકેનાપિ એકસ્યોત્પત્તિઃ, ચક્ષુરાદીન્દ્રિયેભ્યસ્તદ્વિજ્ઞાનસ્યોત્પત્તેઃ । તદનન્તરં યદિ સજાતીયક્ષણોત્પત્તિર્ન ભવેત્તદા સર્વેષામન્ધબધિરત્વાદિપ્રસઙ્ગ ઇત્યપિ કથનં તાવન્નૈવ યુજ્યતે । એવં યસ્તાવદન્ધબધિરત્વાદિપ્રસઙ્ગો ઽભિહિત સ નૈવ સમ્ભવતિ, અનભ્યુપગતત્વાત્, સામગ્ર્યા ઉત્પત્તેઃ, ન હિ કાચિદેકેન એકસ્યોત્પત્તિરિતિ ।
યેનૈકસ્માદનેકોત્પત્તિઃ, અનેકસ્માદ્ વા એકસ્યોત્પત્તિઃ [તતઃ સ] વિરુદ્ધો હેતુસ્વભાવાતિક્રાન્તો જનકત્વેનાનભ્યુપગતો ભવતિ, તથાપિ વિદ્યમાનમાત્રાદનેકસ્વભાવાત્ પ્રદીપાદેઃ અનેકસ્વભાવં કાર્યમુત્પદ્યમાનં દૃશ્યતે ।
હેતુભેદો ભેદકો ન ભવિષ્યતીતિ ન સ્યાત્, હેતુવિશેષેણ કાર્યવિશેષસ્યોત્પત્તેઃ । હેતુવિશેષેણ કાર્યવિશેષોત્પાદ ઇતિ યદેવ કથનં તદેવ હેતુભેદસ્ય ભેદકત્વપ્રતિપાદકમિતિ ।
[33] યઃ પ્રતીત્યસમુત્પન્નઃ સ પ્રકૃત્યા શાન્ત ઇત્યેતદનૈકાન્તિકત્વમ્, પ્રતીત્યસમુત્પન્નસ્ય સસ્વભાવત્વેન વિરોધાભાવાત્, પ્રતીત્યસમુપાદસ્ય સસ્વભાવત્વે પ્રસિદ્ધત્વાદ્ । હેતોર્વિરુદ્ધત્વમપિ, અજાતાનાં ખપુષ્પાદીનાં સસ્વભાવત્વેનાનનુભૂયમાનત્વાત્ ।
[34] યો હિ પરમાર્થતો ઽસન્ સ સંવૃતાવપિ સ્વભાવતો ઽનુત્પન્નો દૃશ્યતે, યથા - વન્ધ્યાપુત્રઃ । તુલ્યે ઽપિ નિઃસ્વભાવત્વે યથા રુપાદયો ઽવભાસન્તે, તથા શશશૃઙ્ગાદયઃ કથં નાવભાસન્તે? અવભાસવિશેષસ્યાસ્ય નાસ્તિ કિમપિ કારણમ્ ।
[35] ઽસર્વે ધર્મા નિઃસ્વભાવાઃ, એકાનેકસ્વભાવરહિતત્વાત્ઽ ઇત્યેવમભિદધાના યે પ્રસઙ્ગં સાધયન્તિ તેષામપિ તથા પરૈરનઙ્ગીકારાદ્ હેતુરસિદ્ધ એવ, એકાનેકસ્વભાવરહિતત્વસ્ય ન કેનાપ્યભ્યુપગતત્વાત્ । અતઃ સ્વતઃ સિદ્ધાવપિ હેતુરયં પરતો ઽસિદ્ધઃ ।
[36] અન્યચ્ચ, સાધ્યસાધને પર્યુદાસાત્મકે પ્રસજ્યાત્મકે વા? યદિ પર્યુદાસાત્મકે તદા એકાનેકસ્વભાવરહિતાત્વસ્ય ભાવસ્વભાવત્વેનાભ્યુપેતત્વાત્તદપ્યનભ્યુપગતં ન ભવેત્ । યદિ પ્રસજ્યાત્મકે તદા નાસ્તિ ગમ્યગમકભાવઃ, તયોર્નિઃસ્વભાવત્વાદ્ અન્યો ઽન્યાસમ્બદ્ધત્વાદ્ અભિન્નત્વાચ્ચ ।
[37] યચ્ચ સર્વાભિલાપવિરહલક્ષણં તન્ન કિઞ્ચિદ્ ગમ્યં ગમકં વા, યથા - અશ્વશૃઙ્ગમ્ । યથોક્તસાધ્યસાધને અપિ સર્વાભિલાપવિરહલક્ષણે ।
[38] યૌ હ્યન્યો ઽન્યાસમ્બદ્ધૌ તયોર્નાસ્તિ ગમ્યગમકભાવઃ, યથા વિન્ધ્યહિમાલયૌ । સાધ્યસાધને ચાપ્યન્યો ઽન્યાસમ્બદ્ધે ।
[39] યદ્યુભે અભાવસ્વભાવત્વેન તાદાત્મ્યલક્ષણાપન્ને એવેતિ મન્યસે ચેત્, તદપ્યુક્તમ્, તદાત્મનો ભાવે વ્યવસ્થિતત્વાત્ ।
[40] યો યસ્માન્ન ભિન્નસ્વભાવસ્તયોર્નાસ્તિ ગમ્યગમકભાવઃ, વૃક્ષદ્રુમવત્ । યથોક્તસાધ્યસાધને અપિ ન ભિન્નસ્વભાવે । નાયં કૃતકત્વાનિત્યત્વાભ્યામનૈકાન્તિકો ઽપિ, વ્યાવૃત્ત્યા ભિન્નત્વાત્તયોઃ ।
[41] અત્રાપિ વ્યાવૃત્ત્યા ભેદ ઇતિ મન્યતે ચેત્? તદપ્યયુક્તમ્ । યદ્યેવં સ્વાદ્ ભાવ એવ તે સ્યાતામ્, નીલપીતવત્ ।
[42] અપિ ચ યથા કેનાપિ એકાનેકસ્વભાવવિયુક્તત્વહેતુના ભાવાનાં નિઃસ્વભાવતા સાધ્યતે, તથા ધર્મિણો ઽપ્યભાવઃ સાધ્યતે તદા ધર્મિવ્યાવૃત્તત્વસિદ્ધેઃ । હેતુર્વિરુદ્ધઃ સ્યાત્, તથા નિઃસ્વભાવત્વસિદ્ધૌ નાસ્તિ કિમપિ પ્રમાણમ્ ।
[43] અપિ ચ, યદિ વિજ્ઞાનમપ્યન્યધર્મવત્ પરમાર્થતો નિઃસ્વભાવં સ્યાત્તદા તદનુપાદેયં સ્યાદ્ વિતથત્વાદન્યધર્મવત્ । યદ્યેવં સ્યાત્તદા ન સ્યુર્યોગિનો ઽપિ, નૈવ યોગિજ્ઞાનમપિ સ્યાન્ન ચ તૈસ્તત્ત્વપ્રતિબોધઃ સ્યાત્ । નૈવ તેષાં ભગવતાં બુદ્ધાનામપ્રતિષ્ઠિતનિર્વાણં સ્યાન્ન ચ સર્વાકારં જ્ઞાનં સ્યાત્ । ફલતઃ સર્વવ્યવસ્થાવિલોપઃ સ્યાદિતિ ।

[44] સંવૃતૌ યોગિજ્ઞાનાદીનામભ્યુપગમાદ્ બુદ્ધા અપિ વિપર્યસ્તા ભવેયુરિતિ પ્રસઙ્ગઃ ।
[45] અપિ ચાસ્તિ ભવતાં સર્વધર્મનિઃસ્વભાવત્વપ્રતિજ્ઞાયાં યુક્ત્યાગમાભ્યાં વિરોધો ઽપિ । યથા રુપાદયસ્તાવત્ સસ્વભાવત્વે એવ નિયતા, દેશકાલાવસ્થાભેદેન સ્ફુટમવભાસમાનત્વાત્ । અત આદૌ તાવત્ પ્રત્યક્ષવિરોધઃ સુસ્પષ્ટઃ ।
[46] અગ્ન્યાદયો યે ભાવાઃ પરોક્ષર્વેનાભ્યુપગતાસ્તે ઽપિ અભ્રાન્તેન નિયતધૂમાદિહેતુના અનુમાનપ્રમાણેન સત્સ્વભાવાત્મકા એવ । ભાવાનામુત્પાદો ઽપિ ખલુ હેતુપ્રત્યયસાપેક્ષ એવ સિદ્ધઃ, કાદાચિત્કત્વાત્ । અહેતુકસ્ય તુ કાદાચિત્કત્વમપિ ન યુજ્યતે, નિરપેક્ષત્વાત્ । અતઃ પ્રતિજ્ઞાયામનુમાનબાધાપિ ।
[47] યાનિ ત્રાયસ્ત્રિંશાનાં નગરાદીન્યત્યન્તપરોક્ષાણિ, તાન્યપિ સમસ્તલોકૈકચક્ષુર્ભૂતેન તાયિના સ્વકીયેનાનાવૃતેન જ્ઞાનચક્ષુષા પ્રત્યક્ષીકૃત્ય અન્યેભ્યો ઽપિ સમ્પ્રકાશિતાનિ, અતો વિશ્ચસ્તાગમેન સત્તાયાઃ સિદ્ધેરાગમવિરોધો ઽપિ, અસતામાકાશપુષ્પાદીનાં તથા દર્શનસમ્પ્રકાશનયોરયુક્ત્વાત્ ।
[48] ભગવતા ખલુ યે આન્તરબહ્યવસ્તૂનામનેકવિધાઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદાઃ સમુપદિષ્ટાસ્તે ઽપિ સ્વભાવવિરહિતાઃ કથં યુજ્યન્તે, અત્યન્તાભાવાનામાકાશપુષ્પાદીનાં નૈવાત્યન્તિકી ઉત્પત્તિરિતિ ।
[49] કુશલાકુશલમર્મણાં ફલભૂતા દેવનરકાદિગતયો ભવન્તીતિ સ્વયમ્ભુવ ઉપદેશાત્ કથં ન વિરોધઃ, નૈવ યુજ્યતે અત્યન્તાસદ્ભૂતકૂર્મરોમાદિભિર્વસ્ત્રનિર્માણોપદેશઃ ।
[50] અતઃ કર્મણામિષ્ટાનિષ્ટફલાપવાદાત્ સંક્લેશપક્ષાપવાદઃ ।
[51] સૂત્રાદિષુ આર્યાણાં માર્ગાભ્યાસબલેન યા ઉત્તરોત્તરલોકોત્તરજ્ઞાનફલવ્યવસ્થા સાપિ ન સ્યાત્, ગતિગમ્યગમકાદ્યભાવાત્ । શશશૃઙ્ગકૃતસોપાનમાર્ગે પાદૌ નિધાય
વન્ધ્યાપુત્રસ્ય અશ્ચઙ્ગસમુચ્છ્રિતોત્તુઙ્ગવિશાલપ્રાસાદારોહણં ન સમ્ભવતીત્યતો વ્યવદાનપક્ષાપવાદો ઽપિ સ્યાત્ ।
[52] ઇત્યેવમુભયપક્ષાપવાદમનુતિષ્ઠન્તશ્ચત્વાર્યાર્યસત્યાન્યપિ નિષેધન્તિ ભવન્તઃ ।
[53] બીજાદિષુ જન્યજનકભાવસ્તાવદ્ આગોપાઙ્ગનાપ્રસિદ્ધઃ, અતઃ પ્રતિજ્ઞાયાઃ પ્રસિદ્ધિવિરાધો ઽપિ ।
[54] હેતુપ્રયોગેણ પરેષુ નિશ્ચયોત્પાદાભ્યુપગમાત્ સ્વવચનવિરોધો ઽપિ ।
[55] યશ્ચ ભગવતા પ્રત્યક્ષાદિપ્રમાણૈર્ભાવાનાં સત્તાનિર્દેશઃ કૃતઃ, તસ્યાપિ બાધા સ્યાત્ । યતો હિઃ
"ચક્ષુર્વિજ્ઞાનસમઙ્ગી નીલં વિજાનાતિ, નો તુ નીલમ્" ઇત્યાદિના તાવન્નીલાદયો ભાવાઃ કલ્પાનાપોઢલક્ષણેન પ્રત્યક્ષપ્રમાણેન જ્ઞાયન્ત ઇતિ પ્રતિપાદિતમ્, નૈવ હિ ગગનોત્પલવર્તીનિ નીલાદીનિ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનેનાનુભૂયન્ત ઇતિ ।
[56] "યત્કિઞ્ચિત્ સમુદયધર્મકમ્, તત્ સર્વત્ર નિરોધધર્મકમ્" અનેન સાધ્યવ્યાપ્તહેતુનાનુમાનપ્રમાણેનોપદર્શિતાઃ ક્ષણસ્થિતધર્મિણો ભાવાઃ પ્રસિદ્ધા ઇતિ સ્પષ્ટમુપદર્શિતમ્ । અનેન તાવદુપદર્શનેન તે [ભાવા] સસ્વભાવતાયાં નિરુચ્યન્તે, અત્યન્તાસદ્ભૂતાકાશપુષ્પાદીનામુત્પાદાવ્યયધર્માયોગાત્ ।

[57] "ધૂમેન જ્ઞાયતે વહ્નિઃ સલિલં ચ બલાકયા" ઇતિ । અગ્ન્યાદયો ભાવાઃ કાર્યલિઙ્ગેન નિયતં જ્ઞાયમાનત્વાન્નિયતં સ્વભાવમવધારયન્તીતિ સુસ્પષ્ટં નિર્દિશ્યતે । બલાકાદિહેતૂનાં દર્શનાન્મરીચિકાદ્યભાવાનુમાનસ્યોત્પત્તેરભાવાત્ ।
[58] અભિધર્માદૌ યે ષડ્ હેતવશ્ચત્વારશ્ચ પ્રત્યયા અભિહિતાસ્તે ઽપિ સર્વધર્માનુત્પાદવાદે તાવત્કથં યુજ્યન્તે, ઉત્પાદ્યસ્ય કસ્યચિદભાવેન હેત્વાદીનામયુક્તત્વાત્ ।
[59] સૂત્રેષુ સર્વે ધર્માઃ સ્કન્ધધાત્વાયતનેષુ સઙ્ગૃહીતાઃ સમુપદિષ્ટાઃ । સ્કન્ધાદીનાં ભગવતા કાર્યકારણસ્વભાવત્વસમ્પ્રકાશનાત્ કથં તે સર્વેધર્માનુત્પાદતાયાં સઙ્ગૃહીતાઃ સ્યુઃ ।
[60] યદિ સ્કન્ધદિવ્યતિરિક્તસ્ય કસ્યચિદ્ ધર્મસ્ય અનુત્પાદઃ સાધ્યતે તદા નાસ્તિ [કશ્ચિત્] વિવાદઃ, વયમપિ તદ્વ્યતિરિક્તં ધર્મં નાઙ્ગીકુર્મહે ।
[61] યદ્યેવં મન્યતે યત્સંવૃતૌ પ્રમાણાદીનામભ્યુપગમાન્નૈવ એષાં સર્વેષાં દૂષણાનામવકાશો યુજ્યત ઇતિ ચેત્? તદા [સંવૃતૌ] ભાવાભ્યુગમ એવાઙ્ગીકૃતઃ સ્યાત્, યતો હિ યાનિ પ્રમાણાદીનિ સંવૃતાવભ્યુપેતાનિ તાનિ નિશ્ચયેન સર્વાભિલાપવિધુરલક્ષણશશશૃઙ્ગાદિભ્યો વ્યાવૃત્તસ્વભાવાન્યેવ વ્યાહતાનિ સ્યુઃ । યદ્યેવં ન સ્યાત્તતદા લોકવિરોધ આગમવિરોધશ્ચ કથં પરિહતઃ સ્યાત્ । વયં તુ યત્ સર્વસામર્થ્યવિરહલક્ષણશશશૃઙ્ગાદિવિપરીતં તદેવ ઽવસ્તુઽ ઇત્યભિદધ્મહે । યદિ ભવન્તસ્તાનપિ સંવૃતિસદિતિ નામમાત્રમુપચારમાત્રં વ્યવહારમાત્રમિતિ પ્રવ્યાહરન્તિ, તદા કામં તથાભિલપન્ત્વિતિ । ન હિ નામમાત્રેણ ભાવસ્તથાવિધં સ્વભાવમનુસરતીત્યતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
[62] અપિ ચ, કા નામ સંવૃતિરિત્યપિ વક્તવ્યમ્ । યદિ સર્વમસદિતિ કથ્યતે, તદપિ ન યુક્તમ્, પરસ્પરવિરોધાત્ । તથાવિધા સંવૃતિસ્તાવદસમર્થૈવોચ્યેત । યદિ ઉત્પાદયતીતિ તદા સામર્થ્યમેવૈતત્ । તદા કથમેકસ્મિન્ પરસ્પરવિરુદ્ધયોઃ સામર્થ્યાસામથ્યયોર્યોગ ઇતિ । કથમસતા સન્નિષ્પાદયિતું શક્યતે ।
[63] ન હિ સર્વમસદિતિ । તત્કથમિતિ ચેત્? ભાવસ્વભાવૈવ સંવૃતિરિતિ । તદા નાસ્તિ વિવાદઃ, ભવતઃ પ્રતિજ્ઞાયા એવ હાનિઃ ભવો ઽપ્યુત્પદ્યત એવ, અતઃ સંવૃત્યા તદુત્પદ્યત ઇતિ કથમેવમુચ્યેત? તદા ત્વનુત્પન્ન ઉત્પદ્યત ઇત્યુક્તં સ્યાત્ । સંવૃતિવિપરીતસ્યાનુત્પાદસ્ય પરમાર્થત્વાત્ તદા પરમાર્થતો ઽનુત્પાદ એવ સ્યાદિત્યસમ્બદ્ધભિધાનં સ્યાત્ । ઉપયતો ઽનુભયત ઇત્યેષાપિ કલ્પના નૈવ સમ્ભવતિ, પરસ્પરવિરુદ્ધત્વાત્ ।
[64] યદ્યનિત્યાર્થઃ સંવૃત્યર્થ ઇત્યેવં ચેત્? તદા કિં તાવદનિત્યમ્? યદિ નિત્યાભાવમાત્રમ્? તદા કથં તલ્લોકે પ્રતીતં સ્યાત્ । યદિ નિત્યદિતરં કિમપ્યનિત્યમિતિ નિગદ્યેત? તદા નિત્યસ્ય વિકલ્પાત્મકત્વાત્તત્ [ઇતરં] તાવત્ સામર્થ્યાન્નિર્વિકલ્પં જ્ઞાનમિત્યતસ્યદવસ્થાયાં ઽસંવૃતિસત્ઽ - ઇતિ કથનં તુ નિર્વિકલ્પકજ્ઞાનેન તત્પ્રતીયત ઇત્યભિહિતં સ્યાત્ ।
યદ્યેવં સ્યાત્તદા કિમિવ ભાવસ્વભાવો નાભ્યુપેયતે । [તથાત્વે ચ] અનુમાનકલ્પનાયા અપિ તાવત્ પરિહારઃ સ્યાત્ સવિકલ્પકત્વાત્તસ્યાઃ ।
[65] અથ લોકપ્રતીત્યર્થઃ સંવૃત્યર્થ ઇત્યેવં ચેત્? કસ્તાવલ્લોક ઇતિ? શાસ્ત્રકારા વા પ્રાકૃતા વા જનાઃ પ્રથમે વિકલ્પે ભાવો હ્યનેકપરસ્પરવિરુદ્ધસ્વભાવઃ સ્યાત્, શાસ્ત્રકારૈકસ્યાપિ ભાવસ્ય નાનાકારેણાધ્યારોપણાત્ । દ્વિતીયે વિકલ્પે નૈરાત્મ્યકર્મફલાદીનિ નાભ્યુપેતાનિ સ્યુઃ, પ્રાકૃતકૈરપ્રતીતત્વાત્ ।
[66] અથ માયાર્થઃ સંવૃત્યર્થ ઇતિ ચેત્ તદા કો હિ નામ માયાર્થ ઇતિ વક્તવ્યમ્ । યદિ સર્વમસદિતિ, તદા પૂર્વદોષ એવ સમાપદ્યેત, સંક્લેશવ્યવદાનાનિ ચ કથં સ્યુરિતિ ચ । અથ ભ્રાન્તિજ્ઞાનેન માયેતિ ચેત્ તદા આભ્યન્તરિકજ્ઞેયનયેન કો હિ વિશેષઃ સ્યાત્ ।
[67] અથ સંવૃતિર્નામમાત્રમિતિ તદા સુભાષિતદુર્ભાષિતયોર્ભેદો ઽશક્યઃ સ્યાત્, અસત્યભિધેયે શબ્દમાત્રે ભેદાભાવાત્ ।
[68] અથ શબ્દાર્થ ઇતિ ચેત્તદા કથભેદઃ સ્યાત્, પ્રત્યાત્માધિગમ્યા યે સુખાદયસ્તે કુત્ર સંગૃહીતાઃ સ્યુઃ? ન હિ તાવત્ સંવૃતૌ, તેષામનિર્વચનીયત્વાત્, સંવૃતિસતાં વ્યવહારપ્રજ્ઞપ્યમાનત્વાચ્ચ । સૂત્રે ઽપ્યેવમુક્તમ્ઃ "કિં નામ સંવૃતિસત્યમ્? યાવન્તો લોકવ્યવહારાઃ યે ઽક્ષરપદનિરુક્તિભિર્નિદિશ્યન્ત ઇતિ" । અનેન હિ સંક્ષેપતઃ સંવૃતિશબ્દાર્થો ઽભિહિતઃ ।
અથૈવં મન્યતે યદાભાસપરિકલ્પ્યૌ વ્યામિશ્ર્ય સામાન્યાકારેન ગૃહ્યન્ત ઇતિ? તદા પરમાર્થે ઽપ્યેષ પ્રસઙ્ગઃ સ્યાત્, તસ્યાપિ વચનીયસ્વાભાવ્યે વ્યવસ્થિતત્વેન અભિધેયત્વાત્ । ન ચ પરમાર્થસત્યે ઽપિ સઙ્ગૃહ્યન્તે, તદ્વસ્તુસત્તયાઃ સત્ત્વાત્ । સત્યાન્તરવિશેષપૂરકાકારા અપિ તે ન ભવન્તિ । યદિ પ્રતીત્યોત્પન્ના રુપાદયઃ, પ્રત્યામાધિગમ્યાઃ સુખાદયશ્ચાપિ ઽસંવૃતિસત્યમ્ઽ ઇત્ નામ્રા પ્રજ્ઞપ્યન્તે, તદા મુદા તથા કુર્યુરિતિ, કુલ્માષમપિ દાતવ્યમિતિ, કતિપયેનાવિર્પયયેણાવિવાદશ્ચેતિ ।
[69] અથ ક્ષણમાત્રાનન્તરાનવસ્થાનેન અસ્થિરાર્થઃ સંવૃત્યર્થસ્તદ્વિપરીતશ્ચ નિત્યાર્થઃ પરમાર્થ ઇતિ સિદ્ધસાધનમેવૈતત્, ભવદ્ભિરેવં વસ્તુનઃ ક્ષણિકત્વસ્વીકરાત્, વયમપ્યેવમભ્યુપગચ્છમઃ । અતો નાસ્તિ વિવાદઃ તથા સાંવૃતિકાનાં વસ્તુસામાન્યલક્ષણામાં યા નૈરાત્મ્યરુપા ધર્મતા સાસ્તિ પરમાર્થતઃ । સાપિ ઉત્પાદાદ્ વા તથાગનામનુત્પદાદ્ વા સર્વકાલમવિકારતયા નિત્યાભ્યુપેયતે ।
[70] અથ અસત્યાર્થઃ સંવૃત્યર્થ ઇતિ તદા કથં સા સત્યમિતિ પરસ્પરવિરુદ્ધયોઃ સત્યાસત્યયોરૈકાત્મ્યાનુપપત્તેઃ ભાવસ્વભાવૈવ કાચન સંવૃતિરભ્યુપગન્તવ્યા, અન્યથા કથં જગત્ તથા સત્યં સિધ્યેત્, યદિ તદભ્યુપગમ્યતે, તદા [ભવતઃ] પ્રતિજ્ઞાતાર્થહાનિઃ સ્યાત્ ।
[71] અન્યચ્ચ સંવૃતિઃ પ્રમાણમપ્રમાણં વા? યદિ પ્રમાણં કથં સા સંવૃતિઃ? અથાપ્રમાણં તદા કથં નૈરાત્મ્યં સાધયિતું શક્યેત?
[72] અવશ્યમતઃ સંવૃતિબીજાનિ વિજ્ઞાનાદીનિ પરમાર્થતઃ સન્તીત્યઙ્ગીકર્તવ્યાનિ, ઋતે બીજં સંવૃત્યનુત્પત્તેઃ, યદ્ બિજં તદેવ વસ્તુતઃ સદિતિ ।
[73] અપિ ચ, યદિ ભાવસ્વભાવા અબ્ભ્યુપગમ્યન્તે તદા તેષ્વારોપિતો મિથ્યાસ્વભાવઃ સંવૃતિસત્યમ્, અનારોપિતસ્તુ ભાવસ્વભાવઃ પરમાર્થસત્યમ્ । પરમાર્થસત્યમ્ । તતશ્ચ સત્યદ્વયવિભાજનં તાવદ્ યુજ્યતે । યદિ નાભ્યુપગમ્યન્તે, તદા સંવૃતિરપિ વિતથા સ્યાત્ પરમાર્થો ઽપ્યશક્યવ્યવસ્થાનઃ સ્યાત્, વ્યવસ્થાકારાણાનામસત્ત્વાત્ ।
[74] યદિ યથાકથઞ્ચન કઞ્ચિદેકઃ પરમાર્થઃ સ્યાત્તદા કિમર્થં સ સાધયતે? સ નૈવ પરમાર્થઃ કથં સ જ્ઞાનેનાવધારયિતું શક્યતે, ન ચ પરમાર્થશબ્દેનાપ્યભિધાતુમર્હઃ એવં તાવન્નાયં પરમાર્થઃ, ન ચાર્થો ઽપિ પરમઃ, નાપિ પરમસ્ય જ્ઞાનસ્યાયમર્થઃ, સાધારણત્વાત્ । યદિ યથાકથઞ્ચન કિશ્ચિદેકઃ પરમાર્થઃ સ્યાત્ તદા પરમાર્થતો ઽસદ્ભાવસ્યૈકસ્ય યથાકથઞ્ચન નિરાકરણાદ્ ભાવસત્તાયા એવાભ્યુપગમઃ સ્યાત્ ।

[75] અપિ ચ, યદિ સંવૃતિપરમાર્થાવભિન્નાવિતિ મન્યતે, તદા સત્યદ્વયવ્યવસ્થાનાં કથં સ્યાત્, દ્વયોરેકતરસ્ય પરિત્યાગાત્ । અથ ભિન્નૌ તદોભયોઃ પૃથક્સિદ્ધત્વાદ્ ભાવપ્રસઙ્ગઃ । અથ ભિન્નભિન્નૌ, તદા કથમેકસ્મિન્ પરસ્પરવિરુદ્ધત્વમ્ । અતઃ પક્ષો ઽયમ્ ઽન ભિન્નો નાપ્યભિન્નઃઽ ઇતિ ન યુજ્યતે, વિરુદ્ધત્વાત્ । એવં ભિન્નાભિન્નત્વસ્ય અન્યો ઽન્યપરિહારસ્થિતલક્ષણત્વેન એકસ્ય પ્રતિષેધે ઽપરસ્ય વિધાનં ન ભવેત્તદા અસત્ત્વમેવ । સ તદા પ્રતિષેદ્ધુમપિ કથં શક્તઃ એકસ્મિન્ યુગપત્પર્યુદાસપ્રસજ્યયોર્વિરોધાત્ ।
[76] અન્યચ્ચ, ભવતામનુસારેણ તુ પુણ્યજ્ઞાનસમ્ભારૌ દુષ્પરિપૂરણૌ સ્યાતામ્, તદભાવે ચ બુદ્ધત્વમપિ દુષ્પ્રાપં સ્યાત્ । પૂજાનુગ્રહકામ્યયા યદ્ દીયતે તદ્ દાનં ત્વત્યન્તં પ્રસાદમભિનિર્વર્તયતિ, તચ્ચ નાસ્તિ દેયદાયકપ્રતિગ્રાહકાનુપલમ્ભાશ્રિતત્વાત્ । સ ચાનુપલમ્ભઃ કિં દેયાભાવાદ્ વા વિષયાભાવાદ્ વા ભવતિ? પ્રથમે તાવત્ પક્ષે ન કો ઽપિ કિમપિ દદાતીતિ પુણ્યસ્યૈવાભાવઃ પ્રસજ્યતે, સત્ત્વાભાવાચ્ચ યો હિ બોધિસત્ત્વાનાં સત્ત્વાર્થપરિશ્રમઃ સ નિરર્થક એવ સ્યાત્, અતો ઽસત્ત્વં તુ નાસ્ત્યેવ । વિષયાભવો ઽપિ તાવન્નાસ્તિ, ભગવતા દેયાદિવસ્તૂનાં પરિદૃટત્વાત્ । યદ્યેવં ન સ્યાઉત્તદા ભગવતા બોધિસત્ત્વાવસ્થાયાં કથમર્થિભ્યઃ પુત્રાદિદાનં કૃતમ્? ભવન્તસ્ત્વાલમ્બનાશ્રિતં દાનાદિકં ઽવિશુદ્ધમ્ઽ ઇતિ નાભ્યુપગચ્છન્તિ, અતઃ સમ્ભારપારિપૂરિસ્તાવદસમ્ભવૈવ । તદભાવે હેત્વભાવાદ્ બુદ્ધાત્વમપિ દૂરે ઽપાસ્તં સ્યાત્ ।
[77] અપિ ચ, ઽસર્વે ધર્મા નિઃસ્વભાવાઃઽ ઇત્યેત્તસ્ય તાવત્ કો હ્યર્થઃ? યદિ સ્વયમ્ભાવસ્ય અભાવાન્નિઃસ્વભાવા ઇત્યભિધીયન્તે તદા સિદ્ધસાધનમેવ, હેતુપ્રત્યયાધીનવૃત્તિત્વાત્ સર્વવસ્તૂનામ્, ન તાન્યહેતુકાનીતિ વયમપ્યભ્યુપગચ્છામઃ । યદ્યેવં ન સ્યાત્તદા નિરપેક્ષત્વાન્નિત્યં સત્ત્વમસત્ત્વં વા સ્યાત્ । યદ્યુચ્યેત - વિનષ્ટા ભાવાઃ સ્વસ્વભાવેનાનુત્પન્નત્વાત્ સ્વસ્વભાવેન ન સન્તીતિ નિઃસ્વભાવાઃ? ઇત્યેતદપિ સિદ્ધસાધનમેવ, અસ્માકમપિ વિનષ્ટોત્પત્તેરનભ્યુપેતત્વાત્ । યદિ ચાભિધીયેત - તત્સ્વભાવેનૈવ સર્વકાલાનવસ્થાનાન્નિઃસ્વભાવા મન્યન્તે, તદપિ સિદ્ધસાધનમેવ, યસ્માદુત્પત્તિસમનન્તરવિનાશસદ્ભાવાત્ ક્ષણિકા એવ । ક્ષણિકસ્ય ખલુ વસ્તુનો દ્વિતીયે ક્ષણે ઽવસ્થાનં નાભ્યુપેયતે ।
યદ્યુચ્યેત યથા બાલપૃથગ્જનૈઃ પરિકલ્પિતસ્ય ગ્રાહ્યગ્રાહકભાવસ્ય પરમાર્થેન સ્વભવતો ઽસત્ત્વાદ્ સસત્ત્વં તથા નિઃસ્વભાવત્વમિતિ તદપિ સિદ્ધસાધનમ્, અસ્માભિરપિ પરિકલ્પિતાત્મનો નિઃસ્વભાવત્વસ્યાભ્યુપગમાત્ । યદ્યેવં ન સ્યાત્તદા સર્વે ઽપિ તત્ત્વદર્શિનઃ સ્યુઃ ।
પરમાર્થતઃ સર્વે ભાવા બાલપૃથગ્જનૈઃ પરિકલ્પિતેન ગ્રાહ્યગ્રહકારેણ વિરાહિતા અપિ આર્યજ્ઞાનસ્ય અદ્વૈતાત્મના ગોચરત્વેન સ્થિતા એવ । યદ્યેવં ન સ્થિતાઃ, તથાપ્યસત્ત્વેન નિઃસ્વભાવાસ્તદા સઙ્ક્લેશવ્યવદાનૌ ન સ્યાતામ્ ।
[78] તથૈવ સર્વધર્માનુત્પાદો ઽપ્યભિહિતઃ । કિં તદનુત્પદતાયાસ્તાવદર્થં મન્યસે? યદ્યુચ્યેત આદિતો ઽનુત્પન્નત્વાત્ સર્વે ભાવા અનુત્પન્ના ઇતિ તદપિ સિદ્ધસાધનમેવ, વયમપિ સંસારમનાદિં મન્યામહે । અથ પૂર્વમુત્પન્નસ્ય વસ્તુનઃ પુનરનુપત્ત્યા સર્વે ધર્મા અનુત્પન્ના ઇતિ તદપિ સિદ્ધસાધનમેવ, વયમપિ પૂર્વમત્પન્નસ્ય પુનરુત્પત્તિં નાભ્યુપગચ્છામઃ, તસ્ય વિનષ્ટત્વાત્ । અથ અપૂર્વોત્પાદાભાવાદનુત્પાદો ઽભિધીયતે, તસ્ય વિનષ્ટત્વાત્ । અથ અપૂર્વોત્પાદાભાવાદનુત્પાદો ઽભિધીયતે, તદપિ નાનિષ્ટસાધકમ્, સંસારે ઽપૂર્વસત્ત્વાનભ્યુપગમાત્, સર્વદા ચ પૂર્વવિનષ્ટાનાં સજાતીયોત્પત્તેઃ અથ બાલપૃથગ્જનપરિકલ્પિતસ્ય સ્વલક્ષણતો ઽનુત્પાદાદનુત્પાદ ઉચ્યતે, તદાપિ નાસ્તિ વિરોધઃ, કલ્પિતસ્ય સ્વભાવત ઉત્પેત્તરનભ્યુપગમાત્ ।
અથ સ્વતો ઽનુત્પાદાદ્ અનુત્પાદ ઇત્યુચ્યેત તદાપિ નાસ્તિ વિરોધઃ, હેતુપ્રત્યયાધીનત્વાત્ સર્વવસ્તૂનામ્, યથા પૂર્વમુક્તમ્ । યદિ સર્વશઃ સર્વાનુત્પાદાદ્ અનુત્પાદ ઉચ્યતે તદા દર્શનાદિવિરોધો દુર્નિવારઃ સ્યાત્ । યદિ પરસ્પરવિશેષાનુત્પાદાદ્ અનુત્પાદો ઽભિધીયતે તદા [યદિ] તથતાસ્વભવતામુપાદાયોચ્યતે તદા નાસ્તિ દોષઃ,[કિન્તુ] યદિ લોકપ્રસિદ્ધસ્વભાવતામુપાદાયોચ્યતે તદા કેન દર્શનાદિવિરોધો નિવારયિતું શક્યતે । યદિ સ્વભાવેતરક્રિયાલક્ષણવિયોગાદ્ અનુપાદ ઇતિ? તદાપિ નાસ્તિ દોષઃ, સર્વભાવેષુ ક્રિયાયા અભાવાત્ । અથેશ્ચરાદિભિરિતરૈરનુત્પાદાદ્ [અનુત્પાદ] ઉચ્યતે, તદાપિ નાનિષ્ટમ્, [અસ્માભિરપિ] ઈશ્વરાદેરનભ્યુપગમાત્ । એવમાદિભિરાકારૈઃ ઽઆદિશાન્તાઃ, પ્રકૃતિપરિનિર્વૃત્તાઃઽ ઇત્યાદિશબ્દાનામપ્યર્થા વિચારણીયાઃ । અપિ ચ, અન્યૈરનેકસૂત્રૈશ્ચાપિ વિરોધઃ સંલ્લક્ષ્યતે, તથા હિ આર્યસન્ધિનિર્મોચનસૂત્રે હ્યુક્તં
"અતો લક્ષણનિઃસ્વભાવતામભિસન્ધાય મયા સર્વધર્મણામનુત્પાદ્ઃપરિકીર્તિતઃ ।"
પરિકલ્પિતસ્વભાવે હિ લક્ષણનિઃસ્વભાવતા વ્યવસ્થાપ્યતે ।
મહાયાનપ્રસાદપ્રભાવને [નામ મહાયાનસૂત્રે] ચોક્તમ્ઃ
"કુલપુત્ર, બોધિસત્ત્વઃ ધર્મમયોનિશઃ શબ્દશઃ પ્રવિચય્ય મહાયાનપ્રસદાયતનો ન ભવતિ । શબ્દશો ઽનભિપ્રેત્ય યોનિશો મનસિ કૃત્વા મહાયાનપ્રસાદાયતનો ભવતિ । એવં કુલપુત્ર, બોધિસત્ત્વો ઽયોનિશઃ શબ્દશો ધર્માન્ પ્રવિચય્ય અષ્ટાવિંશતિમસદ્દૃષ્ટીરુત્પાદયતિ, તદયથા - નિમિત્તદૃષ્ટિઃ, અદૃષ્ટિદર્શનદૃષ્ટિઃ, વ્યવહારાપવાદદૃટિઃ, સંક્લેશાપવાદદૃષ્ટિઃ, તત્ત્વાપવાદદૃષ્ટિશ્ચેતિ" ઇત્યેવમાદિકં વિસ્તરેણાભિધાય ઃ
"કુલપુત્રં, કા હિ તાવન્નિમિત્તદૃટિઃ? સાંયોગિકસ્ય સ્વભાવમભિસન્ધાય મયા સર્વધર્માણાં યદસત્ત્વં સમ્પ્રકાશિતં તચ્છબ્દશો ઽભિનિવિશ્ય [યે] સાંક્લેશિકધર્માણાં વૈયવદાનીકધર્માણાં ચાપ્યસત્ત્વે ઽભિનિવિશન્તે, અસન્નિમિત્તોપાદાનેન [તેષુ] અસદ્દૃષ્ટિરુપજાયતે, અતઃ [સૈવ] નિમિત્તદૃષ્ટિરુક્તા । [અતઃ] બોધિસત્ત્વસ્ય શબ્દશો ઽભિનિવિષ્ટાયામસદ્દૃષ્ટિ સૈવ તસ્ય મહતી દૃષ્ટિરિતિ, અત એવ સા અદૃષ્ટિદર્શનદૃષ્ટિરિત્યુચ્યતે । તતો વ્યવહારાપવાદદૃષ્ટિસંક્લેશાપવાદદૃટિતત્ત્વાપવાદદૃષ્ટ યસ્તાવજ્જાયન્તે । તતો વ્યવહારાપવાદદૃષ્ટિસંક્લેશાપવાદદૃષ્ટિતત્ત્વાપવાદદૃષ્તયસ્તાવજ્જાયન્તે યદા નિમિત્તદૃષ્ટ્યા સર્વાપવાદઃ [યદા] ક્રિયતે તદા વ્યવહારાપવાદદૃષ્ટેરપ્યભિનિવેશો જાયતે, સંક્લેશાપવાદદૃષ્ટેરપ્યભિનિવેશો જાયતે તત્ત્વાપવાદદૃષ્ટેરપ્યભિનિવેશો જાયતે" ઇત્યેવમુક્તમ્ ।
લઙ્કાવતારસૂત્રે ઽઉપુક્તમ્ઃ
નાસ્તિ વૈકલ્પિતો ભાવઃ પરતન્ત્રશ્ચ વિદ્યતે ।
સમારોપાપવાદં હિ વિકલ્પન્તો વિનશ્યતિ ॥
પરિકલ્પિતં સ્વભાવેન સર્વધર્મા અજાનકાઃ ।
પરતન્ત્રં સમાશ્રિત્ય વિકલ્પો ભ્રમતે નૃણામ્ ॥
અતઃ પ્રતીત્યસમુત્પન્નઃ પરતન્ત્રસ્વભાવઃ પરમાર્થતઃ સન્, તત્ર પરિકલ્પિતસ્વભાવો ઽનુત્પાદિનાભિહિતં ઇત્યેવ તાવન્નિર્દેક્ષ્યતે । પુનસ્તત્રોક્તમ્ઃ
ન હ્યાત્મા વિદ્યતે સ્કન્ધે સ્કન્ધાશ્ચૈવ હિ નાત્મનિ ।
ન તે યથા વિકલ્પ્યન્તે ન ચ વૈ ન સન્તિ ચ ॥

આભ્યાં દ્વાભ્યાં પ્રતિષેધાભ્યાં સ્કન્ધાનાં સત્તૈવ તાવન્નિર્દિષ્ટા । મહાશૂન્યતાસૂત્રે ઽપિ યદુક્તમ્ઃ
"અસ્તિ કર્મ અસ્તિ વિપાકઃ કારકસ્તુ નોપલભ્યતે" અનેન તાવદ્ વચનેન વિરોધો ઽપિ સમુપજાયતે । એવં યદિ પરમાર્થતઃ કર્માપ્યસ્તિ વિપાકો ઽપ્યસ્તિ તદા સર્વે ધર્મા નિઃસ્વભાવા ભવિતું નાર્હન્તિ । યદિ સંવૃતૌ સન્તીતિ ચેત્ તદા કર્તુરપિ સંવૃતૌ સદ્ભાવાત્ "કારકસ્તુ નોપલભ્યતે" ઇત્યેવં ન વક્તવ્યમ્ । આર્યલઙ્કાવતારસૂત્રે ચોક્તમ્ઃ
અસ્તિત્વં સર્વભાવાનાં યથા બાલૈવિર્કલ્પ્યતે ।
યદિ તે ભવેદ્ યથા દૃષ્ટાઃ સર્વે સ્યુસ્તત્ત્વદર્શિનઃ ॥
અભાવાત્સર્વધર્માણાં સંશ્લેષો નાસ્તિ બુદ્ધિતઃ ।
ન તે તથા યથા દૃષ્ટા ન ચ તે વૈ ન સન્તિ ચ ॥
અનેન યદિ સર્વધર્માણામસત્ત્વં તદા સંક્લેશવ્યદાનયોરપવાદદોષઃ પ્રસજ્યત ઇતિ નિર્દિષ્ટમ્ । પુનસ્તત્રૈવોક્તમ્ઃ
બાહ્યર્થદર્શનં મિથ્યા નાસ્ત્યર્થં ચિત્તમેવ તુ ।
યુક્તા વિપશ્યમાનાનાં ગ્રાહગ્રાહ્યં નિરુધ્યતે ॥
બાહ્યો ન વિદ્યતે હ્યર્થો યથા બાલૈર્વિકલ્પ્યતે ।
વાસનૈર્લુલિતં ચિત્તમર્થાભાસં પ્રવવર્તે ॥
આર્યદશભૂમકસૂત્રે ઽપ્યુક્તમ્ "ચિત્તમાત્રં યદુત ત્રૈધાતુકમ્" ઇતિ । તથૈવ આર્યસન્ધિનિર્મોચનલઙ્કાવતારઘનવ્યૂહાદિષ્વપિ સર્વધર્માણાં ચિત્તમાત્રશરીરત્વં નિર્દેષ્ટું ઽચિત્તમાત્રમેવ પરમાર્થસત્, નેતરથાઽ ઇતિ સમ્પ્રદર્શિતમ્ । અતઃ સર્વે ધર્મા નિઃસ્વભાવત્વેન ન સિધ્યન્તિ । આર્યાતકૂટે ઽપ્યુલ્લિખિતમ્ઃ
"અસ્તીતિ કાશ્યપ, અયમેકો ઽન્ત, નાસ્તીતિ કાશ્યપ, અયમેકો ઽન્તઃ, યદેનયોરન્તયોર્મધ્યમ્, તદરુપ્યનિદર્શનમપ્રષ્ઠિમનાભાસમનિકેતમવિજ્ઞપ્તિકમ્, ઇયમુચ્યતે કાશ્યપ, મધ્યતા પ્રતિપદ્ ભૂતપ્રત્યવેક્ષા" ઇતિ ।
અનેન તાવદ્ વિજ્ઞાનમેવ પરમાર્થસત્ત્વાનિદર્શનત્વાદિગુણોપેતં શાશ્ચતોચ્છેદાન્તદ્વયવિનિર્મુક્તમિતિ નિર્દિષ્ટમ્ । એતદધિકૃત્યૈવાર્યરત્નમેધે ઽપ્યુક્તમ્ઃ
"કુલપુત્ર, યદિ [વિજ્ઞાનં] પરમાર્થતો નાસ્તિ, તદા બ્રહ્મચર્યાદીનિ નિરર્થકાનિ સ્યુઃ" ઇતિ । આર્યરત્નકૂટે હ્યુક્તમ્ઃ
"યે પરમાર્થસતો ઽપિ વિજ્ઞાનસ્યાપવાદં કૃત્વા સર્વધર્મશૂન્યતાયામભિનિવિશ્ય શૂન્યતાદૃષ્ટિકાસ્તે ઽચિકિત્સ્યાઃ" ઇતિ ।
તથા ચોક્તમ્ઃ
"વરં ખલુ કાશ્યપ, સુમેરુમાત્રા પુદ્ગલદૃષ્ટિર્ન ત્વેવાભિમાનિકસ્ય શૂન્યતાદૃષ્ટિરિતિ" ।
આર્યસન્ધિનિર્મોચને ચાપિ શૂન્યતાલક્ષણમુદ્ભાવિતમ્ઃ
"પરતન્ત્રલક્ષણં મૈત્રેય, પરિનિષ્પન્નલક્ષણં ચ સંક્લેશો વ્યવદાનં ચ । સર્વથાત્યન્તવિયુક્તં પરિકલ્પિતલક્ષણં યત્તન્ન તેનોપલભ્યત ઇદં શૂન્યતાલક્ષનમુક્તં ભવતિ" ।
આર્યાણાં પ્રત્યાત્મવેદ્યમવશ્યમેવ પરમાર્થતો વસ્તુસત્, અન્યથા આર્યસન્ધિનિર્મોચનોક્તાનિ વચનાનિ તાવાદસદર્થકાનીતી નૈવ । યદ્યુચ્યેત કિં ખલુ વસ્તુ? યદાર્યજ્ઞાનેન આર્યદર્શનેન વાનિર્વચનીયત્વેન પરિજ્ઞાતમ્ । અનિર્વચનીયધર્મતાવબોધેન સંસ્કારાસંસ્કારાભ્યાં પ્રજ્ઞપ્તમિતિ યદુક્તં તેન વિરોધઃ સ્યાદિતિ ।
એકમેવ યાનં પરમાર્થતો મહાયાનલક્ષણં, નાવશિષ્ટમિતિ યદ્ ભવતાભિહિતં તદપિ યુક્ત્યાગમાભ્યાં વિરુદ્ધમ્, વિપ્રતિપત્તિનાં સન્દર્શનાત્ । સત્ત્વેષુ તાવદ્ વિવિધાધિમુક્તિકા ઉપલભ્યન્તે । તથા હિ કેચન પરહિતાશયા એવ પ્રવર્તન્તે । અથાપરે નિષ્કારણં પરદુઃખેષુ સ્પૃહન્તે । કેચિત્ત્વલ્પમાત્ર એવાત્મનો હિતસુખે આસજ્યાયેષુ દ્રહ્યન્તિ । તથૈવાન્યે સ્વસુખસમ્પત્તિસાધનતત્પરા અન્યવ્યાઘાતં કૃત્વા તદ્દુઃખવિનિવૃત્તિતો વિરજ્યતે । કેચન સંસારસુખમાત્રસ્યૈવાભિલાષેણ પુણ્યાદીનિ સમ્પાદયન્તિ । તથૈવેતરે તાવદ્ ભવાન્તરખેચ્છતો વિરમ્ય સ્વમુક્ત્યર્થં પ્રયતન્તે । અયે તુ કેવલં પરવિમુક્તિમેવાનુચિન્તયન્તિ સંબોધિનિદાનાં ચ દાનાદિપારમિતાપ્રવૃત્તિમાલમ્બન્તે । ઇત્યેવમપ્રમેયપ્રતિપત્ત્યાલમ્બનાત્ સત્ત્વાનાં છન્દલક્ષણો હેતુવિશેષો ઽનુમીયતે, ફલવિશેષો ઽપિહેતુવિશેષાક્ષિપ્તવાત્તસ્ય । સ્વાભિલાષદ્વારેણૈવ પ્રવૃત્તિદર્શનાદ્ શ્રદ્ધૈવ હિ પ્રવૃત્તિહેતુરિતિ નિશ્ચિતમ્ । સત્ત્વાનામયં શ્રદ્ધાવિશેષો ઽપિ ગોત્રવિશેષેણાવિનાભૂતઃ, અતો નાનાગોત્રત્વાત્ સત્ત્વાનાં તુલ્યજાતીયગોત્રકૈર્વિધીયમાનપ્રતિપત્તિવિશેષાનુરૂપં ફલલક્ષણયાનમપિ નાના ભવતીતિ યુક્તિભિર્નાનાયાનતૈવ નિશ્ચીયતે ।
બહુધાતુકસૂત્રે ઽપિ બહુધાતુકાઃ સત્ત્વા વિનિર્દિષ્ટાઃ । ભગવાતા યત્ખલુ ધાતુજ્ઞાનબલાનાં નાનાત્વમભિહિતમ્, તદપિ નાનાધાતુત્વં કિમિવ અસત્ સ્યાત્ । આર્યકઙ્કવતારસૂત્રે ઽપિ પઞ્ચ અભિસમયોત્રાણ્યભિહિતાનિ । આર્યાક્ષયમતિનિર્દેશસૂત્રે ઽપ્યુક્તમ્ - ત્રીણિ તાવત્રૈર્યાણિકયાનાનિ, યદુત - શ્રાવકયાનં પ્રત્યેકબુદ્ધયાનં મહાયાનં ચેતિ । એવમેવાનેકેષુ સૂત્રેષ્વપિ શ્રાવકાદિયાનત્રયનિર્દેશાદ્ આગમતો ઽપિ તાવન્નાના યાનાનિ સિધ્યન્તીતિ ।
આર્યસદ્ધર્મપુણ્ડરીકાદિષુ યદ્ધિ એકં હિ યાનમિતિ વ્યપદિષ્ટમ્, તદાભિપ્રાયિકમિતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ સમતાભિપ્રાયાદિપ્રદર્શનાત્ । ધર્મધાતુલક્ષણતયા યાનાનાં ભેદાભાવાદ્ એકમેવ યાનમિતિ તદભિપ્રાયઃ । અથવા યાનીકૃતં યાનમિતિ યાનિકુર્વતાં શ્રાવકાદિપુદ્ગલાનાં નૈરાત્મ્યે ઽતુલ્યત્વાભાવાદ્ એકમેવ યાનમ્ । અથવા યે વિમુક્તાસ્તેષામભિન્નત્વાદ્ એકમેવ યાનમ્ । અથવા અનિયતગોત્રકાણાં શ્રાવકાણાં મહાયાનેનૈવ નિર્યાણાદ્ એકમેવ યાનં દેશિતમ્ । અથવા સર્વસત્ત્વેષ્વાત્માધ્યાશયેન મહાકરણામયા ભગવન્તઃ, પૂર્વં સમુદાનીતબોધિસમ્ભારાઃ શ્રાવકગોત્રીયાશ્ચાપિ બુદ્ધત્વપ્રાપ્ત્યધ્યાશયાઃ, અતો ઽભિન્નાધ્યાશયાદ્ એકમેવ યાનમ્ । અથવા ભગવતા સ્વયમનેકધા શ્રાવકયાનાદિભિર્નિર્યાણદ્વારૈઃ પરિનિર્વાણસન્દર્શનાદ્ એકમેવ યાનમ્ । અથવા નાસ્તિ મહાયાનાદ્ વિશિષ્ટતરં યાનાન્તરમિતિ તદધિકારાદ્ એકમેવ યાનમિતિ, તદેવંવિધાભિપ્રાયેણ એકમેવ યાનમિતિ દેશિતમ્ । અથવા અનિયતાનાં શ્રાવકગોત્રીયાણામાકર્ષણાર્થં બોધિસત્ત્વગોત્રીયાણાં ચ
સન્ધારણાર્થમિત્યભિપ્રાયો ભગવતૈવ આર્યદશધર્મકસન્ધિનિર્મોચનલઙ્કાવતારાદિષુ સૂત્રેષુ સ્પષ્ટીકૃતઃ ।
અન્યચ્ચ, નૈકભવપરમ્પરાયાં સમ્ભારાન્ પરિપૂર્ય બોધિસત્ત્વા બુદ્ધત્વપદમધિગમિષ્યન્તિ । શ્રાવકા અશેષભવસંયોજનં પ્રજહન્તીતિ તેષાં નૈકજન્મસાધ્યં બુદ્ધાત્વધિગન્તું કો ઽપિ ભવપ્રતીસન્ધિર્નૈવ સમ્ભવતિ, તથા હિ - મૂલં ભવસ્યાનુશયાઃ યદુક્તં સો ઽપ્યાત્મગ્રહપ્રભવ એવેતિ નિયતમ્ અભીષ્ટં ચ । આર્યૈરાત્મદૃષ્ટિવિપરીતયા નૈરાત્મ્યમાર્ગભાવનયા સર્વાનુશયાઃ સમૂલમુચ્છિનાઃ, તત્સમુચ્છેદેન તેષાં જન્મનો ઽપ્યાધારરસ્યાભાવાત્ તદ્ [જન્મ] અપિ સમુચ્છિદ્યતે । ફલતઃ કુતસ્તેષામનેકભવપરમ્પરાસાધ્યો બુદ્ધાત્વલાભો ભવિષ્યતીતિ । આર્યાસદ્ધર્મપુણ્ડરીકે ભગવતા યચ્છ્રાવકેભ્યો બુદ્ધાત્વાધિગતેર્વ્યાકરણં કૃતં તત્તુ નિર્મિતશ્રાવકાણાં નિર્માણસ્ય, યૈર્બોધૌ પરિણામના કૃતા, તેષાં વાભિપ્રાયેણ કૃતમિતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ । ઇદં તાવદ્ ભગવતા આર્યલઙ્કવતારસૂત્રાદિષુ નિર્દિષ્ટમેવ । આર્યસમાધિરાજસૂત્રે યત્તાવદુક્તમ્ઃ
અત્ર નાસ્તિ કો ઽપિ સત્ત્વો ઽભવ્યઃ ।
સમ્પૂર્ણો ઽયં સત્ત્વલોકો બુદ્ધો ભવિષ્યતિ ॥

તદપ્યુચ્યમાનમુપગતાનભિપ્રેત્યાભિહિતમિતિ જ્ઞાતવ્યમ્ । કતિપયેષુ [સૂત્રેષુ] - "તથાગતગર્ભાઃ સર્વે સત્ત્વાઃ" ઇતિ યદુક્તં તદપિ તથતાલક્ષણાયાસ્તથતાયા અભિપ્રાયેણ વ્યપદિષ્ટમ્ । અતઃ પરમાર્થતસ્ત્રીણ્યેવ યાનાનિ, સર્વે ધર્માશ્ચ સસ્વભાવા ઇત્યભિધીયતે । ઇત્યયં પૂર્વપક્ષઃ ।
[1] તતશ્ચાયં પ્રત્યવસ્થીયતે । તત્ર તાવદ્ ઽનાગમતઃ સર્વે ધર્મા નિઃસ્વભાવત્વેન સાધયિતું શક્યાઃ, કેનાપિ તથાભ્યુપગમાભાવાદ્ઽ ઇત્યાદ્યુક્તં તન્નિરુચ્યતે । કિં કેનાપ્યનભ્યુપેતત્વાદાગમ એકાન્તેનાનુપાદેય એવ ભવત્યુત ઉતદેયો ઽપીતિ? પ્રથમસ્તાવત્ પક્ષો ન યુક્તઃ । તથા સતિ ન કો ઽપિ કમપ્યાગમમાશ્રયિષ્યતિ, કેનચિદપિ તદનભ્તુપેતત્વાત્ । તત્ર કશ્ચિદ્ અભિમાનિતયા વા, અનર્થિતયા વા, પાપમિત્રસંસર્ગેણ વા, વિમૂઢચિત્તતયા વા, સુકલ્યામિત્રાનુપલમ્ભેન વા, પરપ્રત્યનેયતયા વા, શ્રદ્ધેન્દ્રિયાદિવૈકલ્યેન વા? તદ્વિદાં સુધિયાં વિરહેણ ભગવત આદિમધ્યપર્યવસાનકલ્યાણં પ્રવચનરત્નમનાશ્રિતા અપિ કિં તાવદધિગતસ્વપરહિતસમ્પાદનોનોપાયં તર્કનિપુણં વિદ્વાંસમપિ નાશ્રયિષ્યન્તે?
અથવા, અજ્ઞા વણિજો યથા વિમુગ્ધતયાનર્ઘં રત્નમપિ પરિત્યજન્તિ તથા સુવિજ્ઞાસ્તર્કનિપુણા અપિ વણિજસ્તન્ન પરિગૃહ્ણન્તીતિ ન । તાપાચ્ચેદાચ્ચ નિકષાત્ સુવર્ણમિવ પ્રત્યક્ષાનુમાનપૂર્વપરાવિરુદ્ધાગમૈરવિરુદ્ધાત્વાત્ પરેષાઞ્ચાગમાનાં તદ્વિપરીતત્વાદ્ આભ્યુદયિકનૈઃશ્રેયસિકનૈઃશ્રેયસિકફલમાપ્તુકામા અશેષસમ્પદમધિગન્તુકામા વિપશ્ચિતસ્તં [વિપરીતાગમં] પરિત્યજ્ય યદેકાન્તકુશલં તત્પ્રવચનરત્નમેવાશ્રયન્તીતિ યઃ પક્ષઃ, સ ચેત્ સમ્યગિતિ તદા ભવન્તો ઽપિ યદિ ભગવત્પ્રવચનં સુપરીક્ષ્યૈવાભ્યુપયન્તીત્યતો ભગવતા પ્રજ્ઞાપારામિતાદિષુ યો હિ મધ્યમો માર્ગઃ સુસ્પષ્ટમાદિષ્ટસ્તં કિન્નાશ્રયિષ્યન્તીતિ?
યદિ સ્વયં તમાશ્રયિતું ન શક્તાસ્તથાપ્યાર્યનાગાત્જુનપાદૈર્યો હ્યનેકયુક્તિપ્રદીપપ્રકારૈઃ સુસ્પષ્ટં નિર્દિષ્ટસ્તદ્બલેનાપિ કિમિવ નાભ્યુપગચ્છન્તિ? યતો હિ સ આચાર્યસ્તાવદ્ ભગદ્વચનનિર્દિષ્ટત્વેન પ્રથમાં ભૂમિમાસાદિતત્વેન ચાર્યલઙ્કાવતારાદૌ વ્યાકૃતઃ । તસ્યાપિ યદિ નિર્દેશો વિપર્યસ્તઃ સ્યાત્તદા નૈવ તાવદ્ ભગવતા તથા વ્યાકૃતઃ સ્યાત્ । અતો યદયાચાર્યવચાનં ત્યજ્યતે ભગવદ્વચનમપિ નૂનં પરિત્યક્તં ભવેત્ । ફલત આર્યનાગાર્જુનપાદપ્રતિપદીતં માર્ગં પરિત્યજ્ય અનાર્યપુદ્ગલપ્રદર્શિતપથાશ્રયણં તાવાન્નૈવ યુજ્યતે ।
ન વયં શબ્દાનાં ભાવિકઃ કશ્ચન સમ્બન્ધ ઇતિ મન્યામહે । અતસ્તન્નિષેધતો ન [તે] અનભ્યુપગતા ભવિષ્યન્તીતિ । તે તાવત્ [શબ્દાઃ] સઙ્કેતાભિજ્ઞાનેન વ્યવહારે વક્તુરિચ્છાં દ્યોતયન્તે અર્થાવસ્થાદિભિરભ્રાન્તપુરુષૈરભિહિતાઃ શબ્દાઃ વિવક્ષિતાર્થાસમ્બદ્ધા ઇતિ ન સર્વથા નિશ્ચેતું શક્યતે, અન્યથા સર્વવ્યવહારોચ્છેદ એવ સ્યાદિતિ ।
ક્ષીણરાગદ્વેષમોહાનાં શબ્દા અવિપરીતાર્થા ઇતિ પ્રતિપાદનેન સર્વેષાં શબ્દા વિપરીતાર્થા એવતિ ન, સ્વસન્તતૌ વિનિયતત્વાત્તેષામ્ । અતસ્ત્રિરુપપલિઙ્ગાનિ પરિક્ષણપરિશુદ્ધાનિ આદિમધ્યાન્તકલ્યાણનિયતાનિ તાવદ્ વચનાનિ અવિસંવાદકત્વાદ્ વિદ્વદ્ભિઃ સમાશ્રયણીયાન્યેવ ।
[2] ન વયં તથાગતવચનપ્રતિહતેભ્યસ્તીર્થિકેભ્યસ્તાત્સિદ્ધયે ભગવદ્વચનપ્રામાણ્યં પ્રતિપાદયામાસ્તથાપિ યદા આગમાર્થં વિનિન્તયામસ્તદા વ્યાકરણપ્રમાણત્વેન સમ્પ્રદર્શયામઃ । તત્પ્રતિપાદકં ભગવદ્વચનં નાસ્તીત્યેતદપિ કથનં નોચિતમ્ । ભગવતાપ્યેવમેવ નીતાર્થસૂત્રસમાશ્રયણમેવાભિહિતમ્, ન નેયાર્થસૂત્રસમાશ્રયણમિતિ ।
યદ્યુચ્યેત કો ઽયં પરમાર્થો નામેતિ ચેત્? પ્રમાણોપપત્રઃ પરમાર્થાધિકૃતશ્ચેતિ । અથવા યદર્થો નાન્યત્ર નેતું શક્યત ઇતિ । સર્વધર્માનુત્પાદાસ્તાવત્ પ્રમાણોપન્નાર્થઃ,અતો યુક્ત્યન્વિતત્વાત્ સ પરમાર્થ ઇત્યુચ્યતે । આર્યધર્મસંગીતાવુક્તમ્ - અનુત્પાદઃ સત્યમ્, ઉત્પાદાદયો ઽન્યે ધર્મા અસત્યાઃ, મૃષા મોષધર્મકત્વાત્ । આર્યસત્યદ્વયનિર્દેશે ઽપ્યુક્તમ્ "દેવપુત્ર, અર્થો હિ પરમાર્થતો ઽનુત્પાદઃ, અયં તાવત્ સર્વસંક્લેશવ્યવદાનધર્મેષુ વ્યવસ્થાપ્યતે, ન કતિપયેષુ" અવમેવ પુનસ્તત્રૈવોક્તમ્ - "તદ્યથાપિ નામ દેવપુત્ર, યચ્ચ મૃદ્ભાજનસ્યાભ્યન્તરમાકાશમ્, યચ્ચ રત્નભાજનસ્યાકાશમ્ આકાશધાતુરેવ એષઃ । તત્ર પરમાર્થનો ન કિઞ્ચિન્નાનાકરણમ્ । એવમેવ દેવપુત્ર, યઃ સંક્લેશઃ, સ પરમાર્થતો ઽત્યન્તાનુત્પાદતા । યદપિ વ્યવદાનં તદપિ પરમાર્થતો ઽત્યન્તાનુત્પાદતા । સંસારો ઽપિ પરમાર્થ ઽત્યન્તાનુત્પાદતા । યાવન્નિર્વાણમપિ પરમાર્થતો ઽત્યન્તાનુત્પાદતા । નાત્ર કિઞ્ચિત્ પરમાર્થતો નાનાકરણમ્ । તત્ કસ્માદ્ધેતોઃ? પરમાર્થતો ઽત્યન્તાનુત્પાદત્વાત્ સર્વધર્માણામિતિ" । એવમયમનુત્પાદો ઽપિ પરમાર્થાનુકુલત્વાત્ પરમાર્થ ઉચ્યતે, ન વસ્તુતઃ, સર્વપ્રપઞ્ચિતીતત્વાદ્ધિ વસ્તુતઃ પરમાર્થસ્ય । અતો યાનિ ચ યાવન્તિ ચ પરમાર્થમધિકૃત્ય અનુત્પાદીનિ લક્ષણાનિ નિર્દિષ્ટાનિ તાનિ સર્વાણિ નીતાર્થત્વેન ગ્રહીતવ્યાનિ, અતો વિપરીતાનિ નેયાર્થાનિતિ । આર્યાક્ષયમતિનિર્દિશસૂત્રે તાવન્નેયનીતાર્થલક્ષણં નિર્દિષ્ટમ્, તથાહિ -
કે સૂત્રાન્તા નેયાર્થાઃ?
યાવદ્ યે સૂત્રાન્તા સંવૃતિપ્રતિપત્તયે નિર્દિષ્ટાસ્ત ઉચ્યન્તે નેયાર્થાઃ યાવદ્ યે સૂત્રાન્તાઃ પરમાર્થપ્રતિપત્તયે નિર્દિષ્ટાસ્ત ઉચ્યન્તે નીતાર્થાઃ ।
યાવદ્ યે સૂત્રાન્તા નાનાપદવ્યઞ્ચનાનિ નિર્દિશન્તિ, ત ઉચ્યન્તે નેયાર્થાઃ, યાવદ્ યે સુત્રાન્તા ગમ્ભીરદુર્દર્શદુર્જ્ઞેયાનિ નિર્દિશન્તિ, ત ઉચ્યન્તે નીતાર્થાઃ ।
યાવદ્ યે સૂત્રાન્તા આત્મસત્ત્વજીવપુરુષપુદ્ગલમનુજમાનવકારવેદકાન્ અનેકરુતૈરસ્વામિકાન્ સ્વામિન ઇવ નિર્દિશન્તિ, ત ઉચ્યન્તે નેયાર્થાઃ । યાવદ્ યે સૂત્રાન્તાઃ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાનભિસંસ્કારાજાનુત્પાદાભાવનિરાત્મનિઃસત્ત્વનિર્જીવનિઃપુદ્ગલાસ્વામિકવિમોક્ષમુખા નિર્દિષ્ટાસ્ત ઉચ્યતે નીતાર્થાઃ - ઇતિ વિસ્તરઃ ।

સુત્રાન્તરેષુ ઽતાવદનુત્પાદાદિનિર્દેશા અભિપ્રાયાન્તરેણ નીતાર્થ ઇત્યભિહિતાઃઽ - ઇતિ યદુક્તમ્, તદપિ ન સમ્યક્ । એકં હિ સ્થિતૌ આત્માદિનિર્દેશા અપિ નીતાર્થાઃ સ્યુઃ । અતઃ પરમાર્થાભિધાયકો નીતાર્થસ્તદ્વિપરીતો નેયાર્થ ઇત્યવબોદ્ધવ્યમ્ । આર્યસર્વબુદ્ધવિષયાવતારજ્ઞાનાલોકાલઙ્કારે ઽપ્યુક્તમ્ - ઽયો હિ નીતાર્થાઃ, સ પરમાર્થ ઇતિ" । આર્યાક્ષયમતિનિર્દેશસૂત્રે ચ અનુત્પાદાદયો નીતાર્થા ઉક્તાઃ । અતશ્ચૈવમનુત્પાદાદય એવ પરમાર્થા ઇતિ નિયતમ્ ।
યદ્યેવં તદા કથં ભગવતા આર્યસન્ધિનિર્મોચનસૂત્રે ત્રિવિધસ્ય સ્વભાવસ્ય ત્રિવિધાં નિઃસ્વભગવતામભિપ્રેત્ય સર્વે ધર્મા નિઃસ્વભાવાઃ, પ્રોક્તા ઇતિ ચેદ્?
નાસ્તિ દોષઃ । યે તાવત્ કેચિત્ સંવૃતિસ્વભાવમપ્યપવદન્તિ, અથ ચાસચ્છસ્ત્રશ્રવણાભિનિશવશાદ્ વિપર્યસ્તમતયઃ સંવૃતૌ અસન્તમનૃતમપિ નિત્યાદિવસ્તુરુપતયા સમારોપ્ય યથા રૂપપ્રતિભાસં તથૈવ પરિગૃહ્ણન્તિ, તે આરોપાપવાદાન્તદ્વયપતિતતમતિતયા અન્તદ્વયરહિતે પરમગમ્ભીરે પરમાર્થનયસાગરે નાનુપ્રવિશન્તિ । અતએવ તાવદ્ ભગવાન્ ઽઅનુત્પાદાદિનિર્દેશઃ પરમાર્થાધિકૃતઃઽ ઇતિ નિરુચ્ય ત્રિવિધનિઃસ્વભાવતાભિપ્રાયપ્રતિપાદકમન્તદ્વયરહિતં0 મધ્યમપથં મધય્મપથં પ્રકાશયિતું નીતાર્થમેવ મતં પ્રતિષ્ઠાપિતવાન્ । ન ચ માધ્યમિકાસ્ત્રિવિધનિઃસ્વભાવતાવ્યવસ્થાનં નાભ્યુગચ્છન્તીતિ, અન્યથા દર્શનાદિવિપરીતં કથં પરિહરેયુરિતિ ।
તત્રવિચારિતં તાવદ્ વસ્તુ યથાપ્રતિભાસં માયાવત્ પ્રતીત્યસમુત્પન્નમ્, તચ્ચ પરતન્ત્રસ્વભાવમ્ । તત્રાપિ સંવૃતૌ માયાવત્ પરપ્રત્યયેન તસ્યોત્પાદઃ, ન તુ સ્વયંભાવઃ । અત એવ ઉત્પત્તિનિઃસ્વભાવતાયાં તદ્ વ્યવસ્થાપ્યતે । ઽયઃ પ્રત્ત્યસમુત્પન્નઃ સ સ્વભાવતઃ શૂન્ય ઇતિ વિદ્વાંસો નિર્ધારયન્તિ । ન હિ સ્વભાવો નામ કૃત્રિમઃ । અભૂત્વા ભાવઃ ભૂત્વા ચાભાવો ઽપિ તાવન્નસ્તિ, ક્રમેણાપ્યેકસ્ય સદસત્ત્વામ્યાં વિરુદ્ધત્વાત્ ।
યદુત -
ન સમ્ભવઃ સ્વભાવસ્ય યુક્તઃ પ્રત્યયહેતુભિઃ ।
હેતુપ્રત્યયસમ્ભૂતઃ સ્વભાવઃ કૃતકો ભવેત્ ।
સ્વભાવઃ કૃતકો નામ ભવિષ્યતિ પુનઃ કથમ્ ॥
અકૃત્રિમઃ સ્વભાવો હિ નિરપેક્ષઃ પરત્ર ચ ।
કુતઃ સ્વભાવસ્યાભાવે પરભાવો ભવિષ્યતિ ।
ભગવતાપિ આર્યાનવતપ્તનાગરાજપરિપૃચ્છાસૂત્રે નિર્દિષ્ટમ્ -
યઃપ્રત્યયૈર્જાયતિ સ હ્યજાતો ન તસ્ય ઉત્પાદુ સ્વભાવતો ઽસ્તિ ।
યઃપ્રત્યયાધીનુ સ શૂન્ય ઉક્તો યઃશૂન્યતાં જાનતિ સો ઽપ્રમત્તઃ ॥
આર્યસાગરરાજપરિપૃચ્છસૂત્રે ઽપ્યુક્તમ્ -
યત્ પ્રતીત્યસમુત્પન્નં તચ્ચ શૂન્યં સ્વભાવતઃ ।
યચ્ચ શૂન્યં સ્વભાવેન ન હિ તચ્ચસ્તિ કુત્રચિત્ ॥
એતદર્થમેવ આર્યપિતાપુત્રસમાગમસૂત્રે ઽપિ પ્રતીત્યસમુત્પાદપ્રવૃત્ત્યા ધર્મધાતુપ્રવૃત્તિર્નિદિષ્ટા, યદુત - "તત્ર ભગવન્, અવિદ્યા તુ અવિદ્યાત્વેનૈવાસતી । તત્કથમિત્યુચ્યેત તર્હ્યેવમવિદ્યા તુ સ્વભાવેન વિરહિતા । યસ્મિન્ ધર્મે નાસ્તિ સ્વભાવઃ સ ન તાવદ્ વસ્તુ । યચ્ચ નાસ્તિ વસ્તુ તદપરિનિષ્પન્નમ્, યદપરિનિષ્પન્નં તદનુત્પન્નમનિરુદ્ધં ચ । યદનુત્પન્નમનિરુદ્ધં તદ્ ઽઅતીતમ્ઽ ઇતિ પ્રજ્ઞપ્તું નૈવ શક્યતે, ન ચ તદનાગતં પ્રત્યત્પન્નમિત્યપિ વા પ્રજ્ઞપ્તું શક્યતે । યચ્ચ કાલત્રયે ઽપ્યનુપપન્નં તન્નામ લક્ષણં નિમિત્તં પ્રજ્ઞપ્તમિતિ વા ન ભવતિ, યતો હિ તત્ સત્ત્વાનાં ગ્રહણાર્થં નામમાત્રસંકેતમાત્રવ્યવહારમાત્રસંવૃતિમાત્રાભિધેયમાત્રપ્રજ્ઞપ્તિમાત્રેભ્યો ઽતિરિક્તં નાસ્તિ । અવિદ્યા તાવત્ પરમાર્થતો ઽનુપલબ્ધા । યશ્ચ ધર્મઃ પરમાર્થતો ઽનુપલબ્ધઃ, ન તત્ પ્રજ્ઞપ્તઃ, ન વ્યવહાર્યઃ, નાભિધેયશ્ચ । અતો હિ ભગવન્ યચ્ચ નામમાત્રં સંકેતમાત્રં ન તત્તથ્યમિતિ" વિસ્તરેણાભિહિતમ્ । અત એવ પરતન્ત્રસ્વભાવો ન તથ્યત્વે યુજ્યતે, અન્યથા માયાદીનામપિ વસ્તુત્વપ્રસઙ્ગઃ, તાન્યપિ પ્રત્યયસાપેક્ષતાયાં ન સન્તિ ભિન્નાનિ । અત એવ માયાભિન્નત્વેન પરતન્ત્રસ્વભાવસ્તાવદુત્પત્તિનિઃસ્વભાવતાયાં વ્યવસ્થાપ્યતે ।
આર્યસન્ધિનિર્મોચનસૂત્રે ચાભિહિતમ્ - યથા માયાકૃતં તથૈવોત્પત્તિનિઃસ્વભાવતાયામુપલક્ષણીયમ્ । માયાદિતો ઽભિન્નો યો હિ પરતન્ત્રસ્વભાવઃ સ એવ નિત્યાનિત્યાદિભિઃ પરમાર્થત ઉપચરિતઃ સ એવ ચ પરિકલ્પિતસ્વભાવઃ સો ઽપિ યથા પરિકલ્પ્યતે તથા લક્ષણેનાસિદ્ધત્વાલ્લક્ષણનિઃસ્વભાવતાયાં વ્યવસ્થાપ્યતે । સાપિ નિઃસ્વભાવતા વસ્તુતઃ પરતન્ત્રસ્વભાવે એવ સ્થિતા । યતો હિ તસ્મિન્નેવ [પરિકલ્પિતઃ] સ લક્ષણૈરુપચર્યતે । અત એવ યથા અનિત્યાદિભિઃ પરિકલ્પિતાઃ સર્વે ધર્માઃ પરમાર્થતો લક્ષણશૂન્યત્વેન અનુત્પન્નાઃ, અત એવ ચાનિરુદ્ધાઃ, અત એવ આદિશાન્તાઃ, અત એવ હિ પ્રકૃતિપરિનિર્વૃતાઃ આર્યસન્ધિનિર્મોચને ઽપિ યથોક્તમ્ -
યે તાવત્ સ્વલક્ષણેનાસન્તસ્તે ઽનુત્પન્નાઃ, યે હ્યનુત્પન્નાસ્તે ઽનિરુદ્ધાઃ, યે ચાનિરુદ્ધાસ્ત આદિશાન્તા, આદિશાન્તા, યે હ્યાદિશાન્તાસ્તે પ્રકૃતિપરિનિર્વૃતા ઇતિ ।
અત એવાહં લક્ષણનિઃસ્વભવાતાભિસન્ધાય ઽસર્વે ધર્મા અનુત્પન્નાઃઽ ઇતિ યદુપદિશામિ, તદપિ યથાશબ્દમર્થપરિકલ્પનં નિરાકરોતિ । પરતન્ત્રસ્વભાવશ્ચ યથા સંવૃતૌ હ્યુક્તસ્તથા પરિકલ્પિતાત્મના વિરહિતત્વેન પ્રસિધ્ય સંવૃતિસ્વભાવસ્યાનપવાદમપિ નિર્દિશતિ, ન તુ પરમાર્થત્વેન । અલક્ષણસ્વભાવસ્તુ ન કશ્ચન યુજ્યતે । યથોક્તમ્ઃ
અલક્ષણો ન કશ્ચિચ્ચ ભાવઃ સંવિદ્યતે ક્વચિત્ ।
સર્વે ધર્માઃ પરમાર્થતઃ સદા ભાવનિઃસ્વભાવતાયામેવ પ્રતિષ્ઠિતા ભવન્તિ । અયમેવ તાવત્ પરિનિષ્પત્રઃ સ્વભાવઃ, નિત્યં તસ્યાનારોપિતત્વેન સ્થિતત્વાત્ । સ હિ પ્રમાણૈઃ સમ્યુગુપપત્રન્નસ્વભાવતયા પરમાર્થ ઇત્યુચ્યતે, નિઃસ્વભાવતાપ્રભાવિતાત્વાચ્ચ નિઃસ્વભાવો ઽપિ । અતો ઽયં [પરિનિષ્પન્નઃ] પરમાર્થનિઃસ્વાભાવ ઇતિ ।
આર્યસન્ધિનિર્મોચને ઽપ્યુક્તમ્ -
"સ ચ પરમાર્થો ઽપિ ધર્મનિઃસ્વભાવતાપ્રભાવિતો ઽપીત્યતઃ પરમાર્થનિઃસ્વભાવઃ" ઇતિ ।
યન્નિદાનમનેન નિઃસ્વભાવેન સર્વે નિઃસ્વભાવાઃ, તન્નિદાનમનુત્પાદાદિદેશના નીતર્થા । પરમાર્થાભિપ્રાયનિર્દેશાત્ સ ન તાવદ્ દર્શનાદિવિરુદ્ધઃ, ન ચ યથાશબ્દં પરિકલ્પિતશ્ચ । અત એવ નાભિપ્રાયનિર્દેશો ઽપિ નીતાર્થવિરુદ્ધઃ, પરિગ્રહીતવ્યઃ ।
અતશ્ચ અભિપ્રાયનિર્દેશો ઽપિ ન નીતાર્થવિરુદ્ધો ભવતીતિ । ફલતઃ અનુત્પાદિદેશનાં નીતાર્થાં સાધયિતું દર્શનાદિવિરોધં પરિહર્તું યથાશબ્દપરિકલ્પનં ચ નિરાકર્તુમ્ આર્યસન્ધિનિર્મોચને તાવદભિહિતમ્ -
અપિ ચ, પરમાર્થસમુદ્ગત્, પરમાર્થનિઃસ્વભાવં ધર્મનૈરાત્મપ્રભાવિતમિત્યભિપ્રેત્ય મયા સર્વે ધર્મા અનુત્પન્નાઃ સર્વે ધર્મા અનિરુદ્ધાઃ, આદિશાન્તાઃ, પ્રકૃતિપરિનિવૃત્તાશ્વ દેશિતાઃ ।

યદ્યેવં મહાશ્રદ્દધાસૂત્રે "પ્રયોગજં સ્વભાવમભિપ્રેત્ય યન્મયા ઽસર્વે ધર્મા અસન્તઃઽ ઇતિ યદુક્તં તત્ર યથાશબ્દમભિનિવિશ્ચ સંક્લેશવ્યવદાનધર્માણામપ્યભાવમાત્રમભિનિવિશ્ચ અસન્નિમિત્તગ્રહણાદ્ અસદ્દર્શનં તદ્ ભવેદિત્યતો નિમિત્તદર્શનં તદુચ્યતે । એવં વિસ્તરેણ યદભિહિતં તત્કથં ગ્રાહ્યમિતિ?
અયમપિ યથોક્તઃ પરતન્ત્રસ્વભાવ એવ, યો હિ સંવૃતૌ હેતુપ્રત્યયબલસમ્ભૂતત્વેન માયાવન્નિસ્વભાવત્વેન ચ ઽપ્રયોગજઃઽ ઇત્યુક્તઃ ।
પ્રજ્ઞાપારમિતાયામપ્યુક્તમ્ -
"પ્રયોગજઃ સ્વભાવસ્તાવદસત્ પ્રતીત્યસમુન્પન્નત્વાદ્" ઇતિ ।
એતદર્શં યો હિ પરિકલ્પિતસ્વભાવ ઉક્તઃ સો ઽપ્યાગન્તુક એવ કલ્પનાભિનિર્હતત્વાત્ । અત એવ સઃ [પરતન્ત્રઃ] પ્રયોગજ ઇત્યુક્તઃ । સ્વભાવો ઽયં દ્વિધાપિ પરમાર્થતો નૈવ યુજ્યતે । અતઃ સર્વે ધર્માઃ સ્વભાવેનાનેન પરમાર્થતો નિઃ સ્વભાવાઃ । ન હ્યભાવાત્ સંવૃતિસ્વભવો ભવતિ । યદિ સ તાવદસત્ સ્વાત્તદા સંક્લેશવ્યદાનધર્મા નૈવ વ્યવસ્થાપયિતું શક્યેરન્, યતો હિ તત્પ્રભાવિતા હિ તે, ન તુ પરમાર્થેન [પ્રભાવિતાઃ] । એવં હિ સૂત્રાન્તેષ્વપિ પ્રતિપાદિતમિતિ । અતો યે પરમાર્થાભિપ્રાયં નૈવ જાનન્તિ, તે પૂર્વસ્વભાવમપિ વસ્તુરુપેણ પરિગૃહ્ય પશ્ચાત્તસ્યાપ્યભાવં મત્વા અનુત્પન્નાદિદેશનાનાં શબ્દશો ઽર્થાભિનિવેશં કુર્વન્તિ । તે ચાભાવાદિનિમિત્તગ્રહણેન નિમિત્તાદિદૃષ્ટયો ભવન્તિ । અતસ્તન્નિષેધાયૈવ એતદુક્તમ્, ન તુ માધ્યમિકેભ્ય એતદુક્તમિતિ । તે તુ તથતાં સર્વનિમિત્તગ્રાહપ્રતિપક્ષાં પ્રચક્ષતે । અતસ્તેષ્વભાવાદિનિમિત્તગ્રાહો નૈવ સમ્ભવતિ । તથા હિઃ
અપરપ્રત્યયયં શાન્તં પ્રપઞ્ચૈરપ્રપઞ્ચિતમ્ ।
નિર્વિકલ્પમનાનાર્થમેતત્તત્તસ્ય લક્ષણમ્ ॥
અપિ ચ, અસ્તીતિ શાશ્વતગ્રાહો નાસ્તીત્યુચ્છેદદર્શનમ્ ।
તસ્માદસ્તિત્વનાસ્તિત્વે નાશ્રીયેત વિચક્ષણઃ ॥
યેષુ ભાવાભાવાદયો નિમિત્તગ્રાહા ભવન્તિ, તેષુ નૈવ સમ્ભવતિ તત્ત્વદર્શનાવકાશો ઽપિ, તથા ચોક્તમ્ -
સ્વભાવં પરભાવં ચ ભાવં ચાભાવમેવ ચ ।
યે પશ્યન્તિ ન પશ્યન્તિ તે તત્ત્વં બુદ્ધશાસને ॥
યો ઽયં ભાવાભાવાભિનિવેશઃ, સ તાવદ્ ભાવાભિનિવેશપૂર્વક ઇતિ સૂત્રેષુ પ્રતિપાદિતમ્ । તથા હિ લઙ્કવતારસૂત્રે પ્રોક્તમ્ -

અસ્તિતત્વપૂર્વકં નાસ્તિ અસ્તિ નાસ્તિત્વપૂર્વકમ્ ।
અતો નાસ્તિ ન ગન્તવ્યમસ્તિત્વં ન ચ કલ્પયેત્ ॥
અતો યે ખલુ ભાવાભિનિવેશપરશાસ્તે તાવત્ પરતન્ત્રં સનિમિત્તં પશ્યન્તિ । યે તુ વ્યપગતભાવગ્રાહાસ્તે તથા ન કુર્વન્તિ, કુત્રાપ્યનવસ્થિતત્વાત્ । તથા હ્યુક્તમ્ -
સિદ્ધિમાશ્રિતભાવાનામિચ્છન્તિ તત્ત્વતસ્તુ યે ।
તત્ર નિત્યાદયો દોષાઃ સમ્ભવન્તિ ન વા કથમ્ ॥
ભાવાનામાશ્રિતાનાં તુ હ્યસત્ત્વં સત્ત્વમેવ વા ।
જલેન્દુવન્ન ચેચ્છન્તિ તે દૃષ્ટ્વા નાપહારિતાઃ ॥
રાગદ્વેષોદ્ભવસ્તીવ્રદુષ્ટદૃષ્ટપરિગ્રહઃ
વિવાદાસ્તત્સમુત્થાશ્ચ ભાવાભ્યુપગમે સતિ ॥
અતો યે ઽનુત્પાદાદિદેશનાસુ શબ્દશો ઽભિનિવિશન્તે, તાન્ પ્રતિષેદ્ધું નિમિત્તાદિદૃષ્ટયો વિગર્હણીયાઃ । માધ્યમિકાભિધાસ્તુ અનુત્પાદાદિદેશનાસુ નાભિનિવિશન્તે,પરમાર્થતો ઽનુત્પાદાદીનામભ્યુપગમાત્ સંવૃત્યોત્પાદાદીનામપિ વ્યાહરણાત્ । તથા હિ -
તત્ત્વમન્વેષ્ટુમારમ્ભે સર્વમસ્તીતિ કથ્યતામ્ ।
જ્ઞાત્વાર્થાન્ ખલુ વૈરાગ્યે પશ્ચાનૂનં વિવિચ્યતે ॥
અનાજ્ઞાય વિવિક્તાર્થં શ્રુતિમાત્રે પ્રવિશ્ય ચ ।
યે પુણ્યાનિ ન કુર્વન્તિ નરાસ્તે કુત્સિતા હતાઃ ॥
ફલયુક્તાનિ કર્માણિ ગતયશ્ચ સુદેશિતાઃ ।
તત્સ્વભાવપરિજ્ઞાનમનુત્પાદો ઽપિ દેશિતઃ ॥
મમેત્યહમિતિ પ્રિક્તં યથા કાર્યવશાજ્જિનૈઃ ।
તથા કાર્યવશાત્ પ્રોક્તાઃ સ્વન્ધાયતનધાતવઃ ॥
યદ્યેવં ચેત્? આર્યલઙ્કાવતારસૂત્રે -
નાસ્તિ વૈકલ્પિતો ભાવઃ પરતન્ત્રશ્ચ વિદ્યતે ।
સમારોપાપવાદં હિ વિકલ્પન્તો વિનશ્યતિ ॥
યદ્ધિ પ્રોક્તં તત્કથમિતિ ચિન્તાયામત્રાપિ યથા કથિતસ્ય પરિકલ્પિતસ્વભાવસ્ય સમારોપો ભવતિ, તસ્ય પરિહારાર્થં "નાસ્તિ વૈકલ્પિતો ભાવઃ" ઇત્યુક્તમ્ । યથોક્તઃ પરતન્ત્રસ્વભાવાસ્તુ સંવૃતિનિષેધકરણાત્ પરાયત્તવૃતિતયા ઽસન્ઽ ઇત્યેવમુક્તઃ । ઉચ્યમાનમિદં દ્વયં યે અન્તદ્વયરુપેણ પરિકલ્પિયન્તિ, તે નૈવ મધ્યમમાર્ગે પ્રવૃત્તા ભવિષ્યન્તિ, પ્રપાતસ્થાનસ્થિતસ્કન્ધસદૃશત્વાત્ । અતઃ - "સમારોપાપવાદં હિ વિકલ્પન્તો વિનશ્યતિ" ઇત્યુક્તમ્ । અત એવ ચ -
પરિકલ્પિતં સ્વભાવેન સર્વધર્મા અજાનકાઃ ।
પરતન્ત્રં સમાશ્રિત્ય વિકલ્પો ભ્રમતે નૃણામ્ ॥
યદુક્તં તેનાપિ તન્નિરાકરણં ભવતિ ।
અનેનાપિ ચોક્તયોઃ સમારોપાપવાદાન્તયોઃ નિરાકરણં ક્રિયતે । તથા હિયથા વિકલ્પ્યતે તથા પરમાર્થતઃ પરતન્ત્રસ્યાનુત્પન્નત્વાત્ પરિકલ્પિતાત્મના અનુત્પન્ન એવ । તદનેન સમારોપાન્તસ્વાવન્નિરાક્રિયતે । સંવૃત્યા પરતન્ત્રતયા સમુત્પન્નત્વાત્ તદાશ્રિતા અન્યે વિકલ્પા નિર્માણનિર્મિતસદૃશા સમુત્પદ્યન્તે । અત એવ -
પરતન્ત્રં સમાશ્રિત્ય વિકલ્પો ભ્રમતે નૃણામ્ । ઇત્યેવમુક્તં । અનેન તાવદપવાદાન્તો નિરાક્રિયતે, સંવૃત્યોત્પાદસ્યાનપવાદાત્ । અતસ્તત્ર તત્ર યા પરતન્ત્રસ્વભાવાસ્તિતત્વદેશના યાશ્ચ ભાવોત્પત્યાદિદેશનાસ્તાઃ સર્વાઃ દેશનાઃ બાલપૃથગ્જનાનાં ભયહેતુપરિવર્જનાર્થં સંવૃત્યોત્પાદાશયેન અભિપ્રાયતઃ પ્રવૃત્તા ઇત્યવગમાય, ન તુ પરમાર્થતઃ । તન્નિષેધસ્તુ સૂત્રે કૃતઃ । યથોક્તં લઙ્કાવતારસૂત્રે -
બુદ્ધયા વિવેચ્યમાનં હિ ન તન્ત્રં નાપિ કલ્પિતમ્ ।
નિષ્પન્નો નાસ્તિ વૈ ભાવઃ કથં બુદ્ધયા પ્રકલ્પ્યતે ॥
ન સ્વભાવો ન વિજ્ઞપ્તિર્ન વસ્તુ ન ચ આલયઃ ।
બાલૈર્વિકલ્પિતા હ્યેતે વશભૂતૈઃ કુતાર્કિકૈઃ ॥
આર્યધર્મસઙ્ગીતૌ ચાપ્યુક્તમ્ -
કુલપુત્ર, લોકો ઽયં જાતિનિરાધયોરધ્યવસાયેન તિષ્ઠતિ, અતો મહાકરુણામયેન તથાગતેન લોકભયવિષયપરિવર્જનાર્થં વ્યવહારવશેન તસ્ય ઉત્પત્તિનિરોધૌ ભવત ઇત્યુપદિષ્ટમ્ । કુલપુત્ર, નાત્ર કશ્ચિદ્ ધર્મ ઉત્પદ્યત ઇતિ ।
આર્યપ્રજ્ઞાપારમિતાસૂત્રે ઽપિ -
"આયુષ્મન્ શારદ્વતીપુત્ર, એવં રૂપં સ્વભાવેન શૂન્યમ્, યચ્ચ સ્વભાવેન શૂન્યં તન્નોત્પદ્યતે, ન ચ નિરધ્યતે । યસ્ય નત્પત્તિનિરાધૌ તન્નાન્યથા ભવતીતિ । એવં યાવદ્ વેદનાતો વિજ્ઞાનપર્યન્તમ્" - ઇતિ વિસ્તરઃ ।
નાત્ર પરિકલ્પિતસ્ય સ્વભાવો યુક્તતરઃ, આગન્તુકત્વાદ્ ભાવબહિર્ભૂતત્વાચ્ચ તસ્ય, એવં શબ્દાર્થો ઽપિ નોપપદ્યતે । યદ્યપિ રુપાદયઃ પરમાર્થતો ઽનુત્પન્નસ્તથાપિ બાલપૃથગ્જનૈસ્તે ઉત્પાદાદિસ્વભાવે પરિકલ્પ્યન્તે । ઇત્યેવં તૈર્યદિ તત્સ્વભાવે પરિકલ્પિતત્વાત્ સ્વભાવશબ્દેનોચ્યન્તે, તદા ન દોષઃ, ઇષ્ટાર્થાવિરુદ્ધત્વાત્ । સૂત્રાન્તરે ઽપિ -
"કુલપુત્ર , યો બોધિસત્ત્વઃ ધર્માન્ અયોનિશો મનસિકૃત્ય શબ્દશઃ પ્રવિચિનોતિ, સ મહાયાનશ્રદ્ધાયતનો ન ભવતિ । યશ્ચ અશબ્દશો ઽભિસન્ધ્યર્થં યોનિશો મનસિકરોતિ, સ મહાયાનશ્રદ્ધાયતનો ભવતિ" । યદુક્તં તત્તુ યે પરમાર્થાભિપ્રાયાનભિજ્ઞાઃ સંવૃતિસ્વભાવમપ્યપવદન્તે તે ઽયોનિશો ધર્માન્ પ્રવિચિન્વન્તીતિહેતોર્મહાયાનશ્રદ્ધાયતના ન ભવન્તીત્યતસ્તન્નિષેધાર્થમિદમિત્યુક્તમ્ ।
નિખિલેષ્વપિ સૂત્રેષુ શબ્દશો ઽર્થાભિનિવેશપરિહરાય અભિપ્રેતાર્થાવબોધાય ચ સમ્યગ્ યત્નોત્પાદાર્થં સર્વેષુ ચાધિમક્ત્યુપાદાર્થમેવાભિહિતમ્, ન તુ માધ્યમિકમતનિષેધાર્થમ્, ન હિ માધ્યમિકાઃ શબ્દશો ઽર્થં પરિકલ્પયન્તીતિ પૂર્વમેવોક્તત્વાત્ । આર્યરત્નમેઘસૂત્રે ઽપ્યુક્તમ્, યથા -
"કથમિવ બોધિસત્ત્વઃ પરમાર્થનિપુણો ન ભવતિ? કુલપુત્ર, બોધિસત્ત્વઃ સમ્યક્ પ્રજ્ઞયા રૂપપ્રત્યવેક્ષણં યાવ્દ્ વિજ્ઞાનપ્રત્યવેક્ષણં પ્રત્યવેક્ષતે । યદા સ રૂપં પ્રત્યવેક્ષતે, તદા ન રુપોત્પાદમુપલભતે, ન સમુદયમુપલભતે, ન ચ નિરોધમુપલભતે યાવદ્ વિજ્ઞાનપર્યન્તં યથાવદુત્પાદં નોપલભતે, યતો હિ સો ઽપિ તાવદ્ [અનુપલમ્ભઃ] પરમાર્થતો ઽનુત્પાદપ્રવૃત્તયા પ્રજયા ભવતિ, ન તુ સાંવ્યાવહારિકસ્વભાવેન" ઇત્યેવં નિર્દિષ્ટમ્ ।
આર્યલઙ્કાવતારે ઽપિ -

સર્વં વિદ્યતિ સંવૃત્યાં પરમાર્થે ન વિદ્યતે । ધર્માણાં નિઃસ્વભાવત્વં પરમાર્થે ઽપિ દૃશ્યતે ॥ ઇત્યુક્તમ્ । યે તાવદનુત્પાદાદિનિર્દેશાન્ ઽસર્વે ધર્માઃ પરમાર્થત ઉત્પદ્યન્તે સંવૃતિસ્વભાભાવતશ્ચ નોત્પદ્યન્તેઽ ઇત્યેતસ્મિન્ મતે સ્થાપયન્તિ, તે સર્વે આર્યરત્નમેઘાદિનિર્દિષ્ટૈઃ સમસ્તવચનૈર્વિરુધ્યન્તે, વિપ્રતિપન્નત્વાત્ તેષામ્ । તેષુ [સૂત્રેષુ] તુ રુપાદયઃ સર્વે [ધર્માઃ] પરમાર્થતો ઽનુત્પન્નાઃ, સંવૃતિતશ્ચોત્પન્ના ઇતિ નિર્દિષ્ટાઃ સત્યદ્વયનિર્દેશાદિષુ તાવદ્ - દેવપુત્ર, સર્વે ધર્માઃ શાન્તાઃ, પરમાર્થતો ઽનુત્પન્નત્વાદ્
ઇત્યેવમાદિકં યદુક્તં તેનાપિ [સહ] વિરુધ્યન્તે । પુનશ્ચ આર્યલઙ્કાવતરે ઽભિહિતમ્ -
ભાવા વિદ્યન્તિ સંવૃત્યા પરમાર્થે ન ભાવકાઃ ।
નિઃસ્વભાવેષુ યા ભ્રાન્તિસ્તત્સત્યં સંવૃતિર્ભવેત્ ॥
આર્યપ્રજ્ઞાપારમિતાયામપિ -
"સુભૂતે, વિપર્યયમતિરિચ્ય બાલપૃથગ્જનાઃ કુત્રાવતિષ્ઠન્તે? કર્માર્ભિસંસ્કારવસ્તુ તાવત્ કેશાગ્રતુલ્યમપિ ન વિદ્યતે"
ઇત્યાદિકા યા દેશાના, તયાપિ વિરુધ્યન્તે, વસ્તુતઃ આત્મનો ઽતિસૂક્ષ્મસ્વભાવસ્યાપિ નિષિદ્ધત્વાત્ । યદિ વિપર્યયસ્યાપ્રતિષેધાદ્ અસ્તિ વિપર્યયં વસ્તુ, તત્રૈવ તથા પ્રોક્તત્વાદિતિ ચેત્? તથા હિઃ
નિઃસ્વભાવેષુ યા ભ્રન્તિસ્તત્સત્યં સંવૃતિર્ભવેત્ । ઇતિ । તદપિ નૈવોપપદ્યતે । વિપર્યસ્તં વસ્તુ યદિ વિદ્યેત, તદા અતિસૂક્ષ્મભાવસ્વભાવનિષેધવચનં કથં નામોપપદ્યેત ।
અસતીષ્વપિ સમસ્તભાવવાસનાસુ બાલપૃથગ્જનાઃ અસદ્વિપર્યયોપકલ્પિતાનાં ભાવસ્વભાવાનામભિનિવેશેન કમાણ્યભિસંસ્કુર્વન્તીતિ યદૈવં સૂત્રાર્થો વિવેચ્યેત તદા એવંવિધેન તાવદ્ વિવેચનેન [ભવદભ્યુપગતં] અભ્યુપગન્તું શક્યેત ।
આર્યસમાધિરાજસૂત્રે -
સ્વભાવશૂન્યાઃ સદ સર્વધર્માઃ વસ્તું વિભાવેન્તિ જિનાનપુત્રાઃ ।
સર્વેણ સર્વં ભવસર્વશૂન્યં પ્રાદેશિકી શૂન્યતા તીર્થિકાનામ્ ॥
ઇતિ યદુક્તમ્ તદપિ અભ્યુદ્ધર્તું શક્યતે । અન્યત્રાપિ સૂત્રેષુ તાવદ્ -
પ્રજ્ઞપ્તિમાત્રં ત્રિભવં નાસ્તિ વસ્તુ સ્વભાવતઃ ।
પ્રજ્ઞપ્તિવસ્તુભાવેન કલ્પયિષ્યન્તિ તાર્કિકાઃ ॥
ઇતિ યદુચ્યતે તદપ્યુદ્ધરિષ્યતે । વિપર્યયાદયો હિ વસ્તુત્વેન તાવન્નૈવ યૌજ્યન્તે ।
ઇત્યેવં ભવદ્ભિશ્ચિત્તચૈત્તાત્મકસ્ય ત્રૈધાતુકસ્ય યદસમ્યક્ત્વં પરિકલ્પ્યતે તદપિ અસમ્યગાકારોપગ્રહણાવભાસત્વેન વિપર્યયાદિતયા પ્રોચ્યતે । મિથ્યાસ્વભાવેનોપગ્રહણાદ્ યસ્તસ્યાત્મત્વેનાવભાસઃ સ કથં સમ્યગ્ ભાવ ઇતિ ભવેત્, તત્ત્વાન્યત્વયોઃ પરસ્પરહારસ્થિતલક્ષણત્વાત્ । તત્ત્વસ્ય તાવદન્યાત્મકત્વં હિ વિરુદ્ધમ્ ।
યદ્યેવં નાસ્તિ તદા સાંખ્યાદિપરિકલ્પિતેષુ પ્રધાનાદિવિકારેષુ ભવતાં કો દ્વેષઃ સ્વાદ્, ભવદ્ભિસ્તેષામનભ્યુપગમાત્ । અત એવઃ કસ્ય સ્યાદન્યથાભાવઃ સ્વભાવો યદિ વિદ્યતે ।
ઇત્યેવમુક્તમ્ । આર્યસત્યદ્વયનિર્દેશે ઽપિઃ
"દેવપુત્ર, યથા આત્મા, નાન્તિ પરમાર્થત આત્મા, તથૈવ દેવપુત્ર, ક્લેશા અપિ,પરમાર્થતો ન સન્તિ ક્લેશાઃ । દેવપુત્ર, યદ્યાત્મા પરમાર્થતસ્તત્ત્વં સ્વાત્તદા દેવપુત્ર, અનેનૈવ હેતુના ક્લેશા અપિ પરમાર્થતસ્તત્ત્વાનિ સ્યુઃ ।"
ઇત્યેવં કથિતમ્ । અનેન તાવદ્ આત્માદીનાં મિથ્યાકારોપગ્રહણેન પ્રવૃત્તત્વાદ્ આત્માદિવત્ ક્લેશા અપિ સર્વે મિથ્યાકારોપગ્રહણેન પ્રવૃત્તત્વાદ્ આત્માદિવત્ ક્લેશા અપિ સર્વે મિથ્યાસ્વભાવા એવેત્યેવં તાવન્નિર્દિશ્યતે ।
ઇત્યેવં ત્રૈધાતુકાઃ ખલુ ચિત્તચૈતસિકા મિથ્યાકારગ્રહરણપ્રવૃત્તત્વાત્ સ્વાકાર ઇવ તદભિન્નત્વાચ્ચ મિથ્યાસ્વભાવા એવેતિ નિર્દિષ્ટાઃ ।
બોધિસત્ત્વેભ્યુસ્તુ વિશેષતઃ ક્લિષ્ટત્વાત્ સર્વપરિકલ્પાનાં તે મિથ્યા એવાતઃ "મિથ્યા સર્વવિકલ્પાઃ" ઇત્યેવં તાવત્ પ્રતિપાદિતમ્ ।
યદિ નાસ્તિ પરમાર્થતો વસ્તુનાં સ્વકીયઃ કશ્ચન સ્વભાવસ્તદા -
ન હ્યાત્મા વિદ્યતે સ્કન્ધે સ્કન્ધાશ્ચૈવ હિ નાત્મનિ ।
ન તે યથા વિકલ્પ્યન્તે ન ચ તે વૈ ન સન્તિ ચ ॥
યદિ યદુક્તં તદ્ યદ્યેવમુદ્ધ્રિયતે યદનેન નિઓષેધમુખેન સ્વન્ધાદીનાં તાવત્ સત્તૈવ નિર્દિશ્યત ઇતિ ચેત્? તન્ન પ્રમાણયોગ્યમિતિ । યતો હ્યત્ર "ન તે યથા વિકલ્પ્યન્તે" ઇતિ યદુક્તં તેન સત્તયા નિષેધો વિધીયતે । "ન ચ વૈ ન સન્તિ ચ" ઇત્યમુના ચ યે યથા સંવૃતવવભાસન્તે, તે તથૈવ સદિતિ નિર્દિશ્યન્તે । ફલતશ્ચ તૈર્થિકપરિકલ્પિતસ્યાત્મનઃ સંવૃત્તવપ્યસત્ત્વમ્ । સ્કન્ધાદીનાં તાવદ્ વ્યવહારે સત્ત્વમ્, ન તુ તથતાયામિતિ વિસ્પષ્ટમાદિષ્ટમ્ । યદ્યેવં ન ભવેત્તદૈકસ્મિન્નસત્ત્વભિધાય પુનઃ સત્ત્વેન નિર્દેશઃ કથં સમ્બધ્યેત । આર્યબ્રહ્નપરિવર્તસૂત્રે ચોક્તં યદુત -
યેન સ્કન્ધસ્ય નોત્પત્તિરનુપત્તિશ્ચ જ્ઞાયતે ।
સમુદાચરતિ તલ્લોકે ન ચ લોકે સ્થિતશ્ચ સઃ ॥
ઇતિ ॥
આર્યરત્નમેઘે ઽપિ ન સ્કન્ધાઃ પરમાર્થતઃ સન્તિ, સંવૃત્યૈવ તે સન્તીતિ અપષ્ટતયા નિર્દિષ્ટમ્ઃ
"કુલપુત્ર, દશધર્મસમન્વાગતો બોધિસત્ત્વઃ સંવૃતિસત્યે કુશલો ભવતિ, કે ચ દશેતિ? તદ્યથા - રૂપપ્રજ્ઞપ્તિં કરોતિ, ન ચ પરમાર્થતો રૂપમુપલભતે, નાભિનિવેશં કરોતિ । વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનન્યપિ તદ્વદિતિ વિસ્તરઃ ।"
આર્યરત્નાકરે ઽપિઃ
"સૂર્યદત્ત, એવમસ્તિ, યથા વ્યોમ્નિ ચિત્રાઙ્કનં ન ભવતિ, ન ભવિષ્યતિ, યતો હિ તદભૂતમનિરુદ્ધમનાગમમનિર્ગમમનુત્પન્નમચ્યુમનભિનિષ્પન્નમ્ અનિર્વચનીયત્વાદ્ વ્યવહારમાત્રં સંવૃતિમાત્રં ભવતિ । સૂર્યદત્ત, તથૈવ રુપાદિવિજ્ઞાનપર્યન્તં ન ભૂતં ન ભવિષ્યતિ, ઇત આરભ્ય...... સંવૃતિમાત્રં ભવતિ" ઇત્યેતત્પર્યન્તં યદ્ વિસ્તરેણાભિહિતં તદર્થસમ્બદ્ધં કરણીયમિતિ ।
નનુ મહાપરમાર્થશૂન્યતાયાં ઽઅસ્તિ કર્મ, અસ્તિ વિપાકઃ કર્તા તુ નોપલભ્યતેઽ યદેવમુક્તં તત્તાવદ્ એતદ્વિરુદ્ધં સ્યાત્, યતો હિ યદા કર્માદયઃ પરમાર્થતઃ સન્તિ, તદા ન ભવન્તિ સર્વે ધર્મા નિઃસ્વભાવાઃ, યદિ સંવૃતિતસ્તે સન્તિ તદા કર્તુરપિ સંવૃતિતઃ સત્વાત્ ઽકર્તા તુ નોપલભ્યતેઽ ઇત્યેતત્કથનં ન યુક્તિસઙ્ગતં સ્યાદિતિ ચેત્?
યદ્યેવમુચ્યેત તદાત્રાપિ નાસ્તિ વિરોધઃ પૂર્વવદેવ, કર્મફલયોઃ સંવૃતાવેવ સત્ત્વાત્, તૈર્થિકપરિકલ્પિતસ્ય ચ કર્તુઃ સંવૃતાવપ્યસત્ત્વાત્ । ઇત્યેવંવિધનિર્દેશતઃ કુતસ્તાવદ્ વિરોધાવસરઃ ।
યદ્યેવં ચેદ્ અન્યેષુ સૂત્રેષુઃ
અસ્તિત્વં સર્વભાવાનાં યથા બાલૈર્વિકલ્પ્યતે ।
યદિ તે ભવેદ્ યથાદૃષ્ટાઃ સર્વે સ્યુસ્તત્ત્વદર્શિનઃ ॥
અભાવાત્ સર્વધર્માણાં સંક્લેશો નાસ્તિ શુદ્ધિતઃ ।

ન તે તથા યથા દૃષ્ટા ન ચ તે વૈ ન સન્તિ ચ ॥
યદુક્તં તત્કથમિતિ ચેત્?
ઇદમપિ પુર્વમક્તમેવ । અત્રાપિ ઽયદિ સર્વાણિ વસ્તૂનિ યથાવભાસન્તે તથૈવ પરમાર્થતો વિદ્યન્તેઽ ઇતિ તદા ઽસર્વે ઽપિ તત્ત્વદર્શિનઃ સ્યુઃઽ ઇતિ સ્યાત્ । અતો ઽનેનાપિ તાવત્ પરમાર્થતઃ સર્વધર્માનુત્પાદમતમેવ સંસ્થાપ્યતે । યદ્ધિ ઽઅભાવાત્ સર્વધર્માણામ્ઽ ઇત્યુક્તં તેન વસ્તૂનાં સંવૃતિસત્ત્વં પ્રતિપાદિતમ્ ઽન તે તથા યથા દૃષ્ટાઃઽ ઇતિ વચનાત્ । પ્રજ્ઞાપારમિતાયામપિ સંક્લેશવ્યવદાનવ્યવસ્થા ખલુ વ્યવહારસત્યમાશ્રિત્યૈવ કૃતેતિ, તદ્યથાઃ "સુભૂતે, પ્રાપ્તિરભિસમયો જાતિર્નિરોધઃ સંક્લેશો વ્યવદાનમિતિ વ્યવહારત એવ સંવિદ્યન્તે, ન તુ પરમાર્થતઃ ઇતિ ।"
યદ્યેવં તર્હિ તત્રૈવઃ
"બાહ્યાર્થદર્શનં મિથ્યા નાસ્ત્યર્થં ચિત્તમેવ તુ ।
ઽયુક્ત્યા વિપશ્યમાનાનાં ગ્રાહગ્રાહ્યં વિરુધ્યતે ।
ઽબાહ્યો ન વિદ્યતે હ્યર્થો યથા બાલૈર્વિકલ્પ્યતે ।"
"વાસનૈર્લુલિતં ચિત્તમર્થાભાસં પ્રવર્તતે ।"
"ચિત્તમાત્રં ભો જિનપુત્ર, યદુત ત્રૈધાતુકમ્" ઇતિ યદુક્તં તત્કથં નીયતે?
એવમેવ આર્યાન્ધિમિર્મોચને આર્યઘનવ્યૂહાદિષ્વાપિ સર્વધર્માણાં ચિત્તમાત્ર કાયત્વેન નિર્દિષ્ટત્વાચ્ચિત્તમેવ હિ તાવત્ પરમાર્થતઃ સત્, નાન્યદિતિ સાધ્યતે । અતશ્ચ સર્વે ધર્માઃ નિઃસ્વભાવત્વેન ન સાધ્યિતું શક્યન્તે । યદ્યેવમુચ્યેત, તદપિ ન સમુચિતં કારણમ્, યતો હિ યથા ચિત્તસત્તા નિર્દિષ્ટા તથૈવ રૂપસ્યાપિ સત્તાયા નિર્દેશસ્તત્તત્સૂત્રેષ્વનેકધા કૃતો વિદ્યતે ।
અથ પ્રમાનબાધિતત્વાત્ સુત્ત્રાન્તરેષુ ચ નિષિદ્ધત્વાત પરમાર્થતઃ સત્ત્વેન વ્યવસ્થાપયિતું ન શક્યતે, તદા પુદ્ગલનૈરાત્મ્યમાત્રપ્રવેશાભિસન્ધિના તથાવિધવિનેયજનાશયાપેક્ષયા કથનમાત્રમેવૈતદિતિ?
યદ્યેવમુચ્યેત તદા ચિત્તમપિ વક્ષ્યમાણપ્રમાણૈર્બાધિતં ભવતિ । સૂત્રાન્તરેષ્વપિ નિઃસ્વભાવત્વેન નિર્દિષ્ટત્વાત્ પરમાર્થતો ઽગૃહીતાપિ સા ચિત્તમાત્રતા ક્રમશઃ પરમાર્થનયસમુદ્રાવગાહનહેતુમાત્રતયા નિર્દિષ્ટેત્યેવં ગ્રહણનીયમિતિ ।
ઇત્યેવં યે તાવત્ સર્વધર્માન્ નિઃસ્વભાવતયા યુગપજ્જ્ઞાતુમક્ષમાસ્તે કદાચન ચિત્તમાત્રતામાશ્રિત્ય ક્રમશો બાહ્યાર્થનિઃસ્વભાવતાયાં પ્રવિશન્તિ । અત એવ
યુક્ત્યા નિરીક્ષમાણાનાં ગ્રહ્યગ્રાહો નિરુધ્યતે ।
ઇત્યુક્તમ્ ।
તદનન્તરં યદિ ક્રમેણ ચિત્તસ્વભાવઃ પ્રત્યવેક્ષ્યતે, તદા તમપિ નિઃસ્વભાવત્વેનાવબુધ્ય નિતરાં ગમ્ભીરનયે પ્રવિશન્તિ । યથોક્તં ભગવતા -
ચિત્તમાત્રં સમારુહ્ય બાહ્યમર્થં ન કલ્પયેત્ ।
તથાતાલમ્બને સ્થિત્વા ચિત્તમાત્રમતિક્રમેત્ ॥
ચિત્તમાત્રમતિક્રમ્ય નિરાભાસમતિક્રમેત્ ।
નિરાભાસસ્થિઓતો યોગિ મહાયાનં સ પશ્યતિ ॥
અનાભોગગતિઃ શાન્તા પ્રણિધાનૈર્વિશોધિતા ।
જ્ઞાનમનાત્મકં શ્રેષ્ઠં નિરાભાસે ન પશ્યતે ॥
અન્યે તુ બ્રુવતે - ચિત્તમાત્રતા હિ તવત્ સ્વપ્રસિદ્ધસ્વભાવા, અતઃ સંવૃત્યૈવ સ્થિતા । બાહ્યાર્થાસ્તુ ન ખલુ સંવૃત્યાપિ, ચિત્તકારમતિરિચ્ય ન સિધ્યન્તિ । અત એવ ભગવતા તત્પ્રદર્શનાર્થં વસ્તૂનિ ચિત્તમાત્રતાયાં નિર્દિષ્ટાનિ, સાપિ ન પરમાર્થતઃ સિધ્યતિ, સૂત્રાન્તરેષ્વપિ નિઃસ્વભાવતાયામેવ નિર્દિષ્ટત્વાદ્, યથોક્તમ્ આર્યસર્વબુદ્ધવિષયાવતારજ્ઞાનલોકાકઙ્કારે -
સર્વે બુદ્ધાઃ સદા સર્વાન્ ધર્માન્ જાનન્તિ સર્વથા ।
નોપલભ્ય ક્વચિચ્ચિત્તં નોપલમ્ભકરં નુમઃ ॥
આર્યરત્નકુટસૂત્રે ઽપિ -
ચિત્તં હિ કાશ્યપ, પરિગવેષ્યમાણં ન લભ્યતે । યન્ન લભ્યતે તન્નોપલભ્યતે । યન્નોપલભ્યતે તન્નૈવ અતીતં ન અનાગતં ન પ્રત્યુત્પન્નમ્ । યન્નૈવાતીતં નાનાગતં ન પ્રત્યુત્પન્નં તત્ ત્રિકાલાતીતમ્ । યત્ ત્રિકાલાતીતં તસ્ય સદસત્ત્વમપિ નાસ્તિ । યસ્ય નાસ્તિ સદસત્ત્વં તસ્ય નાસ્ત્યુત્પાદઃ । યસ્ય નાસ્ત્યુત્પાદસ્તસ્ય નાસ્તિ સ્વભાવઃ યસ્ય નાસ્તિ સ્વભાવસ્તસ્ય નાસ્ત્યુત્પાદઃ, યસ્ય નાસ્ત્યુત્પાદસ્તસ્ય નાસ્તિ નિરોધઃ । યસ્ય નાસ્તિ નિરોધસ્તસ્ય નાસ્તિ વિયોગઃ । યસ્ય નાસ્તિ વિયોગસ્તસ્ય નાસ્ત્યાગમઃ, નિર્ગમઃ, ચ્યુતિઃ, જાતિઃ । યસ્ય નાસ્ત્યાગમો નિર્ગમશ્ચ્યુતિર્જાતિસ્તસ્ય ન સન્તિ સંસ્કારાઃ । યસ્ય ન સન્તિ સંસ્કારાઃ તદસંસ્કૃતાઃ । યદસંસ્કૃતં તદાર્યૈર્વિદિતમિતિ વિસ્તરઃ ।
પુનશ્ચ તત્રૈવ -
"નિત્ય ઇતિ કાશ્યપ, અયમેકો ઽન્તઃ, અનિત્ય ઇતિ કાશ્યપ, અયમેકો ઽન્તઃ । તથા અસ્તીતિ કાશ્યપ, અયમેકો ઽન્તઃ, નાસ્તીતિ કાશ્યપ, અયમેકો ઽન્તઃ । યદનયોરન્તયોર્મધ્યમ્, તદરુપ્યમનિદર્શનમપ્રતિષ્ઠમનાભાસમનિકેતમવિજ્ઞપ્તિકમ્ । ઇયમુચ્યતે કાશ્યપ, મધ્યમા પ્રતિપદ્ ભૂતપ્રત્યવેક્ષા" - ઇતિ ।
યદેવમુક્તં તન્મધ્યભૂતમ્, ન તસ્ય વસ્તુસતા વિજ્ઞાનસ્વભાવેન સત્ત્વસિદ્ધિઃ । ધર્મધાતુર્હિ દ્વાભ્યામન્તાભ્યાં વિનિર્મુક્તઃ સર્વધર્મનિસ્વભાવલક્ષણઃ નિષ્પ્રપઞ્ચ ઇતિ વચનીયઃ । સ ચાપિ ધર્મધાતુઃ ઽઅયં સઃ - ઇત્યાકારેણ નિરુપયિતુમશક્યત્વાદ્ અરુપ્યઃ, પરેભ્યો નિદર્શયિતુસમર્થત્વાદ્ અનિદર્શનઃ, આધ્યાત્મિકે ધાતૌ આયતને વાનવસ્થિતત્વાદ્ અપ્રતિષ્ઠઃ, બાહ્યાનાં ધાતૂનામાયતનાનામિવ અનવભાસિતત્વાદ્ અનાભાસઃ, ચક્ષુર્વિજ્ઞાનાદિધતુસ્વભાવાતિક્રાન્તત્વાદ્ અવિજ્ઞપ્તિકઃ, રાગાદિસમસ્તક્લેશાનામાશ્રયાભાવાદ્ અનિકેતઃ - ઇત્યેવમુક્તમ્ ।
યદિ મધ્યે ચિત્તસ્વભાવતાયાઃ કો ઽપ્યંશઃ પરમાર્થસન્ સ્યાત્તદા તત્સત્તયા નિત્યાનિત્યાભિનિવેશઃ ખલુ કથઙ્કારમેકો ઽન્તઃ સ્યાદ્, યતો હિ યથા વસ્તુતત્ત્વં તથા યથાવદનુગમ્ય મનસ્કરણં પતનસ્થાનમિતિ નૈવ યુજ્યતે ।
નિત્યાદિસ્વરુઓપમતિરિજ્ય વસ્તુભૂતઃ કશ્ચિદન્યો વસ્ત્વાકારો ઽસમ્ભવી મધ્યે હિ વસ્તુ ખલુ સ્વસ્વભાવસ્યાસત્ત્વાદ્ અભૂતમિતિ ગ્રહણં નાસ્તિ તાવદ્ અન્ત ઇત્યેવં યદિ ચિન્ત્યેત, તદપિ ન યુક્તમ્ । અસદિતિ ગ્રઃઅણં સત્તગ્રહણાભાવે ઽભાવ એવ । વિષયાભાવનિષેધસ્તુ ન તાવત્ સન્ ભવતિ, અતઃ યસ્યાભાવગ્રહણં સ્ત્, નિયતં તસ્ય સત્તાગ્રહણમપિ સદેવ । તતો દ્વાવપ્યન્તૌ ભવતઃ ।
યદિ મધ્યે વસ્તુનઃ સત્ત્વં તદા તત્સત્ત્વગ્રહણં કેન તત્સત્ત્વગ્રહણં કેન નિષિદ્ધં સ્યાત્? આર્યસમાધિરાજસૂત્રે મધ્યે સતઃ પરમાર્થસ્થિતસ્ય વસ્તુનો નિષેધાય યદુક્તમ્, તેનાપિ સહ વિરોધઃ સ્યાત્ -
અસ્તીતિ નાસ્તીતિ ઉભે ઽપિ અન્તા ।
શુદ્ધી અશુદ્ધીતિ ઇમે ઽપિ અન્તા ॥
તસ્માદુભે અન્ત વિવર્જયિત્વા ।
મધ્યે ઽપિ સ્થાનં ન કરોતિ પણ્દિતઃ ॥
ઇત્યેવમુક્તમ્ ।
અયં તાવત્ સૂત્રાર્થઃ - આશ્રયણીયે મધ્યે યદિ વસ્તુસતાં નાસ્તિ કિમપિ સ્વરૂપં તદૈવ ઽમધ્યે ઽપિ સ્થાનં ન કરોતિ પન્ડિતઃઽ ઇતિ યદુક્તં તદ્ યુક્તં સ્યાદિત્યુચ્યતે યદ્યસ્તિ કિમપિ વસ્તુ તદા કથં ન પણ્ડિતસ્તસ્મિન્ સ્થાનં ન ગ્રહીષ્યતીતિ । આર્યલોકોત્તરપરવર્તે તાવદુક્તમ્ -

અપિ ચ, હે જિનપુત્રાઃ, ત્રયઃ ખલુ ધાવતો વિજ્ઞપ્તિમાત્રતાયાં પ્રચરન્તિ, યતો હિ અધ્વત્રયં ચિત્તવત્ પ્રતિબુધ્યતે, તદપિ તાવચ્ચિત્તં મધ્યાન્તરહિતમેવ પ્રવર્તતે । ઇદં તાવત્ સૂત્રસ્ય તાત્પર્યમ્ - ઉત્પાદભઙ્ગયોઃ સ્થિતિલક્ષણે ચ મધ્યે પરમાર્થતો ઽસત્ત્વાચ્ચિત્તં તાવન્મધ્યારહિતં સત્ પ્રવર્તતે પ્રતિબુધ્યતે ચેત્યુચ્યતે ।

અપેરે ખલ્વભિદધતે - સંવૃતૌ હિ વિજ્ઞાનવદ્ બાહ્યાર્થા અપિ સંવિદ્યન્ત ઇતિ । અન્યથા દશભૂમકસૂત્રે - અષ્ટભ્યાં હિ ભૂમૌ સંસ્થિતા બોધિસત્ત્વા લોકધાત્વન્તર્ગતાનાં પરમાણ્વાદીનાં સંખ્યાં પરિજાનન્તિ - ઇતિ યદુક્તમ્, તેન સહ વિરોધઃસ્યાદિતિ । તથા હિ -
"સ પરમાણુરજઃસૂક્ષ્મતાં ચ પ્રજાનાતિ, મહદ્ગતતાં ચ અપ્રમાણતાં ચ વિભક્તિં ચ પ્રજાનાતિ । અપ્રમાણપરમાણુરજોવિભક્તિકૌશલ્યં ચ પ્રજાનાતિ । અસ્યાં ચ લોકધાતૌ યાવન્તિ પૃથ્વીધાતોઃ પરમાણુરજાંસિ તાનિ પ્રજાનાતિ । યાવન્તિ અબ્ધાતોઃ, તેજોધાતોઃ, વાયુધાતોઃ પ્રજાનાતિ" । ઇતિ વસ્તરઃ । વિજ્ઞાનવદ્ બાહ્યાર્થાનામપિ પ્રસિદ્ધત્વાત્ પ્રતીતિવિરોધઃ, યતો હિ યુક્તિભિર્વિચારણાયાં સત્યામુભાવપિ નૈવ પરીક્ષાં સહેતે, અતસ્તૌ અવ્તુસ્થિતિમપિ ન ક્ષમેતે । વ્યવહારસત્યે [સંવૃતૌ] ત્વાગોપાલાઙ્ગનાં યાવત્ પ્રસિદ્ધૌ । વિજ્ઞપ્તિમાત્રતાકથનસ્ય તાવત્ ફલં તુ પરપરિકલ્પિતાનાં કર્તુભોક્ત્રાદીનાં નિષેધ એવ, વ્યવહારે ઽપિ ચિત્તતિરિક્તાનાં તેષાં કર્ત્રાદીનાં સંસિદ્ધેરભાવાત્ ।
અથવા - સર્વધર્મેષુ પૂર્વઙ્ગમત્વાચ્ચિત્તં સર્વધર્માપેક્ષયા પ્રધાનં સિધ્યતે । યાવદ્ યથા "નાસ્ત્યર્થં ચિત્તમેવ તુ" ઇતિ યદુક્તમ્, યથા વા "વાસનૈર્લુલિતં ચિત્તમાર્થાભાસં પ્રવર્તતે" ઇત્યાદિ યદુક્તમ્, યથા વા "વાસનૈર્લુલિતં ચિત્તમાર્થાભાસં પ્રવતતે" ઇત્યાદિ યદુક્તમ્, તદપિ નિરાકારેણ ચિત્તેન વિષયગ્રહણં કથમપિ ન યુજ્યત ઇત્યવશ્યં તત્ સાકારમેવ મન્તવ્યમ્ । અતશ્ચિત્તાકારં વ્યતિરિચ્ય અર્થાકારાવભાસાભાવાત્ તન્નિષેધેન સાકારચિત્તમેવ તાવન્નિર્દિશ્યતે, ન તુ તેન બહ્યાર્થા ભાવો ઽવબોધ્યતે ।
અથવા આત્મદિસત્તાનિર્દેશ ઇવ તદ્વિનેયજનાપેક્ષયા યથા સદ્વૈદ્ય આતુરાન્ પુષ્ણાતિ તથા ભગવન્તો નાનવિદ્યા દેશાનાઃ પ્રવર્તયન્તિ । યથોક્તં લઙ્કાવતારસૂત્રે -
આતુરે આતુરે યદ્વદ્ ભિષગ્ દ્રવ્યં પ્રયચ્છતિ ।
બુદ્ધા હિ તદ્વત્ સત્ત્વાનાં ચિત્તમાત્રં વદન્તિ વૈ ॥
નાન્યાન્ વિસંવાદયતીતિ વિનેયજનાનાં હિતસુખકરત્વાત્ સાર્થકં વચનમ્ । પરહિતં તાવદેકાન્તતયા સત્યમિતિ હેતુર્ભગવત્સુ તાવન્નાસ્તિ મૃષાવાદો ઽપિ । અત ઉક્તમ્ -
અસત્યં યદ્ વિસંવાદિ નાસચ્ચાપ્યર્થસંહિતમ્ ।
ધ્રુવં પરહિતં યુક્તં હિતાભાવાન્ન ચાપરમ્ ॥
ઇત્યેવં કિં સ્ંવૃતાવસ્તિ બાહ્યાર્થસત્ત્વન્ । વરં તાવચ્ચિત્તમત્રતા, કિન્તુ નિઃસન્દિગ્ધં સૂક્ષ્મવસ્તુસ્વભાવં સમ્યક્ સાધયિતું નાસ્તિ સર્વથા કો ઽપિ આપ્તાગમઃ । આર્યરત્નમેઘસૂત્રે તાવત્ -
"કુલપુત્ર, યદિ ભવેત્ પરમાર્થતો ઽસત્ત્વમ્, તદા નિરર્થકં બ્રહ્મચર્યમ્" ઇતિ યદુક્તં તત્કિં નાસ્તિ સત્?
યદ્યેવમુચ્યેત તન્નૈવ યુજ્યતે, યતો હિ તત્પ્રમાણભૂતં પરમાર્થં કો હિ નામ ત્યજેત્ । અયં તાવત્ સૂત્રાર્થઃ - ઇયં હિ પુદ્ગલધર્મનૈરાત્મ્યલક્ષણા તથતૈવ પરમાર્થશબ્દવાચ્યા પરમસ્ય જ્ઞાનસ્ય ગોચરત્વાત્,યુક્તિમત્ત્વાચ્ચ સૈવ સ્વયં પરમેતિ । યદિ તદપ્યસત્ સ્યાત્તદા યથા પુદ્ગલો ધર્માશ્ચ બાલપૃથગ્જનેષુ પ્રસિદ્ધાસ્તથૈવ સ્યુઃ, તથા સતિ સર્વે જના અનાયાસેન આદિત એવ તત્ત્વદર્શિનઃ સ્યુઃ, તત્ત્વદર્શનાર્થં ચ પ્રયત્નો ઽપિ નિરર્થકઃ સ્યાદિતિ સુસ્પષ્ટમેવ । અતો નાસ્તીદં પ્રમાણોપપન્નમિતિ ।
આર્યરત્નકૂટસૂત્રે તાવતઃ "કાશ્યપ, વરં ખલુ સુમેરુમાત્રા પુદ્ગલદૃષ્ટિઃ, નાભિમાનિકસ્ય શૂન્યતાદૃષ્ટિઃ"
ઇતિ ઉઅદુક્તં તેન કથં ન વિરોધઃ સ્યાદિતિ ચેત્? તર્હિ નાસ્તિ વિરોધઃ । યે ખલુ પરમાર્થસત્ વસ્ત્વભ્યુપગમ્ય પુનસ્તસ્યાસત્ત્વં પરિકલ્પયન્તિ, એવઞ્ચ યેષાં વિનાશાર્થં શૂન્યતાદેશાના, તેષાં રાગાદીનાં સમ્યક્ સત્ત્વમેવેતિ પરિકલ્પયન્તિ, તે પૂર્વં સત્ત્વં પરિકલ્પ્ય પશ્ચાત્ તદસત્ત્વં પરિગૃહ્ણન્તિ । અતઃ સદસદન્તયોઃ પતિતત્વાત્ તે અન્તદ્વયરહિતં સર્વપ્રપઞ્ચપશમં શૂન્યતાર્થં નૈવાધિગચ્છન્તીતિ "અભિમાનિનઃઽ અત એવ ભગવન્તસ્તથાવિધાયા દૃષ્ટેર્નિષેધેન પરમાર્થતઃ સદસત્સર્વપ્રપઞ્ચજાલવિરહિતસ્ય જ્ઞાનાર્થં નિયોજયન્તીતિ । અન્યૈરપિ સૂત્રેઃ સ્વયં ભગવતા એતન્નિર્ધાર્યતે । લઙ્કાવતારસૂત્રે ઽપિઃ
"દ્વયનિશ્રિતો ઽયં મહામતે, લોકો યદુત અસ્તિત્વનિશ્રિતશ્ચ નાસ્તિત્વનિશ્રિતશ્ચ । ભાવાભાવચ્છન્દદૃષ્ટિપતિતશ્ચ અનિઃશરણે નિઃશરણબુદ્ધિઃ । તત્ર મહામતે, કથમસ્તિત્વનિશ્રિતો લોકઃ? યદુત વિદ્યમાનૈર્હેતુપ્રત્યયૈર્લોક ઉત્પદ્યતે નાવિદ્યમનૈઃ, વિદ્યમાનં ચોત્પદ્યમાનમુત્પદ્યતે નાવિદ્યમાનમ્ । સ ચૈવં બ્રુવન્ મહામતે, ભાવાનામસ્તિત્વહેતુપ્રત્યાનાં લોકસ્ય ચ હેત્વસ્તિવાદી ભવતિ । તત્ર મહામતે, કથં નાસ્તિત્વનિશ્રિતો ભવતિ? યદુત રાગદ્વેષમોહાભ્યુપગમં કૃત્વા પુનરપિ રાગદ્વેષમોહભાવાભાવં વિકલ્પયતિ । યશ્ચ મહામતે, ભાવાબ્નામસ્તિત્વં નાભ્યુપૈતિ ભાવલક્ષણવિવિક્તત્વાદ્, યશ્ચ બુદ્ધશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાનાં રાગદ્વેષમોહાન્નાભ્યુપૈતિ ભાવલક્ષણવિનિર્મુક્તત્વાદ્ વિદ્યન્તે નેતિ । કતમો ઽત્ર મહામતે, વૈનાશિકો ભવતિ? મહામતિરાહ - ય એષ ભગવન્ અભ્યુપગમ્ય રાગદ્વેષમોહાન્ ન પુનરભ્યુપૈતિ । ભગવાનાહ - સાધુ, સાધુ મહામતે, સાધુ સાધુ પુનસ્ત્વં મહામતે, યસ્ત્વમેવં પ્રભાષિતઃ । કેવલં મહામતે, ન રાગદ્વેષમોહભાવાભાવાદ્ વૈનાશિકો ભવતિ, બુદ્ધશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધવૈનાશિકો ઽપિ ભવતિ । ઇદં ચ મહામતે, સન્ધાયોક્તં મયાવરં ખલુ સુમેરુમાત્રા પુદ્ગલદૃષ્ટિર્ન ત્વેવ નાસ્ત્યસ્તિત્વાભિમાનિકસ્ય શૂન્યતાદ્ષૃષ્ટિઃ ઇતિ ।
અત એવ ભગવતા ઽવસ્તુવાદિન એવાભિમાનિનઃઽ ઇત્યુક્તાઃ । અતસ્તત્રૈવોક્તમ્ -
અભુત્વા યસ્ય ઉત્પાદો ભૂત્વ વાપિ વિનશ્યતિ ।
પ્રત્યયૈઃ સદસચ્ચાપિ ન તે શાસને સ્થિતાઃ ॥
યસ્ય નોત્પદ્યતે કિઞ્ચિન્ન ચ કિઞ્ચિન્નિરુધ્યતે ।
તસ્યાસ્તિ નાસ્તિ નોપૈતિ વિવિક્તં પશ્યતો જગત્ ॥
દ્વિતીયપદ્યાર્થદ્વારેણ સ્વમતં સંસ્થાપ્ય ઽપરિકલ્પિતસ્વભાવવિવિક્તત્વાદ્ વિવિક્તં જગદિત્યેવ તાવત્ સૂત્રાર્થઃ, અતશ્ચ નાસ્તિ વિરોધઃઽ ઇત્યભિદધદ્ભિઃ કઃ પરિકલ્પિતઃ સ્વભાવઃ ઇત્યભિધાતવ્યમ્ । અથ પ્રમાણવિરુદ્ધમપિ યદ્ બાલૈઃ સત્યમિતિ ગૃહ્યતે તદિતિ ચેત્? તદાશેષં જગત્ પરમાર્થતો ઽનુત્પન્નમપિ બાલૈર્યદુત્પત્ત્યાદિકં પરમાર્થતઃ સદિત્યારોપ્યતે તદ્ વક્ષ્યમાણપ્રમાણૈર્નિષિદ્ધત્વાત્ સંવૃતિસ્વભાવમિતિ કસ્માન્ન ગૃહ્યતે । યદ્યેવં નાસ્તિ? તદા યદ્ધિ ભગવતાબાહ્યાર્થાઃ પરિકલ્પિતસ્વભાવત્વાછૂન્યાઃઽ ઇતિ યદુક્તં તસ્ય પરમાર્થતો ન સન્તીતિ વ્યાખ્યાનં કસ્માન્ન ક્રિયતે? પ્રમાણવિરુદ્ધત્વાત્તથા વ્યખ્યાનં ન કર્ત્તવ્યમિતિ ચેત્? તદા વિજ્ઞાનસ્યાપિ તથા વ્યાખ્યાનં ન કર્તુવ્યમ્, બાહાર્થવત્ તસ્યાપિ પ્રમાણવિરુદ્ધત્વાત્ ।
પ્રમાણૈ કતિપયૈર્યદિ વિજ્ઞાનં વસ્તુસત્ સિધ્યતિ તદા દ્વિવિધમેવ પરિકલ્પિતમ્, નાન્યદિતિ સમ્યગ્ વ્યાખ્યાતં ભવેત્, કિન્તુ તદપિ નૈવ સિધ્યતીતિ નિર્દેષ્ટવ્યમ્ । અતશ્ચ જગદિદં યથોક્તપરિકલ્પિતસ્વભાવવિવિક્તમિત્યસ્માભિરપ્યભ્યુપેયત ઇતિ નાસ્તિ સર્વથા દુરૂહમ્ । અત એવ આર્યસન્ધિનિર્મોચનસૂત્રે -

"મૈત્રેય, પરતન્ત્રપરિનિષ્પન્નલક્ષણયોઃ પરિકલ્પિતસંક્લેશવ્યવદાનલક્ષણં યચ્ચાત્યન્તવિવિક્તં તન્નાલમ્બનીક્રિયતે, સર્વશૂન્યતાલક્ષણત્વાત્તસ્યઽ ઇતિ યદુક્તં તદપ્યનેન નિરાકૃતં ભવતિ" ઇત્યુક્તમ્ ।
તત્રાપિ રાગાદયો યે સંક્લેશાત્મકસંવૃતિસ્વભાવાનાં પરતન્ત્રલક્ષણાનાં સમ્યક્તયા સંક્લિષ્ટકરણેન સંસારે નિયોજનેન પ્રતિપક્ષે ચ યથાક્રમં વિધ્યનભૂતાભૂતત્વાદિના ચારોપ્યન્તે, તે તેષાં કૃતે પરિકલ્પિતલક્ષણાન્યેવ । યોગિસંવૃતૌ અવિપર્યસ્તપરિનિષ્પત્ત્યા તાવત્ પરિનિષ્પન્નલક્ષણમ્ । અતઃ પરિનિષ્પન્નલક્ષણયુક્તાનિ બોધિપક્ષાનુકૂલવ્યવદાનાન્યપિ વિપક્ષાત્યન્તપ્રતિઘાતરુપેણ પરિનિર્વાણે ચ નિયોજનાદિના સમ્યક્તયા વસ્તુધર્મતાયામારોપિતાનિ, તાન્યપિ તેષાં પરિકલ્પિતલક્ષણમેવ । યશ્ચ ધર્મધાતુઃ પ્રકૃતિપ્રભાસ્વરસ્તસ્મિન્નસમ્ભવઃ પરમાર્થતઃ સંક્લેશાદીનામ્ । અતઃ પરિકલ્પિતધર્મત્વાત્ તયોઃ સ્વભાવયોઃ સંક્લેશવ્યવદાધર્મત્વમસમ્ભવમેવ । સંક્લેશવ્યવદાનપક્ષસર્વધર્માણાં પરમાર્થતો ઽનુત્પાદે હિ એકરસીભૂતત્વેન નાનાકરણમયુક્તમ્ । અતો દ્વાવપિ સમ્યગ્રુપેણ શૂન્યાવેવ । તથ્યસંવૃતૌ તુ દ્વયોરપિ ભાવાત્ સંક્લેશબ્યદાનપક્ષયોરભાવાદોષો ઽપિ ન ખલુ પ્રસજ્યતે ।
આર્યસાર્ધદ્વિસાહસ્રિકાસૂત્રે -
"ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ રૂપં રાગધર્મિ વા વિરાગધર્મિ વા, એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ । ન વિજ્ઞાનં રાગધર્મિ વા વિરાગધર્મિ વા । યા ચ રૂપવેદનાસંજ્ઞાસંકારવિજ્ઞાનાનાં ન રાગધર્મતા નાપિ વિરાગધર્મતા ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા । ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ એવં દ્વેષધર્મ વા અદ્વેષધર્મિ વા, એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ । ન વિજ્ઞાનં દ્વેષધર્મિ વા અદ્વેષધર્મિ વા । યા ચ રૂપવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાનાં ન દ્વેષધર્મતા નાપિ વિગતદ્વેષધર્મતા ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા । ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ રૂપં મોહધર્મિ વા વિગતમોહધર્મિ વા, એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ । ન વિજ્ઞાનં મોહધર્મિ વા વિગતમોહધર્મિ વા । યા ચ રૂપવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાનાં ન મોહધર્મતા નાપિ વિગતમોહધર્મતા ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા । ન હિ સુવિક્રાન્તવિક્રામિન્ રૂપં સંક્લિશ્યતે વા વ્યવદાયતે વા, એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ । ન વિજ્ઞાનં સંક્લિશ્યતે વા વ્યવદાયતે વા । યા ચ રૂપવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાનામ્ અસંક્લેશતા અવ્યવદાનતા ઇયમુચ્યતે પ્રજ્ઞાપારમિતા" । ઇત્યુક્તમ્ ।
આર્યસત્યદ્વયનિર્દેશસૂત્રે ઽપિ -
"કતમયા પુનર્મઞ્જુશ્રીઃ સમતયા યાવત્ પરમાર્થતો યત્સમં વ્યવદાનં તત્સમાઃ સર્વધર્માઃ પરમાર્થત ઇતિ?
મઞ્જુશ્રીરાહ - દેવપુત્ર, પરમાર્થતઃ સર્વધર્માનુત્પાદસમતયા પરમાર્થતઃ સર્વધર્માત્યન્તાજાતિસમતયા પરમાર્થતઃ સર્વધર્માભાવસમતયા પરમાર્થતઃ સમાઃ સર્વધર્માઃ" ઇત્યુક્તમ્ ।
આર્યસર્વબુદ્ધવિષયાવતારજ્ઞાનાલોકાલઙ્કારસૂત્રે ચ -
"સંક્ષેપતો હિ સર્વે ઽકુશલમનસ્કારાસ્તાવત્ સંક્લેશહેતવો ભવન્તિ, સર્વે ચ કુશલમનસ્કારા વ્યવદાનહેતવ ઇતિ । તત્ર યે ચાપિ સંક્લેશહેતવો વા વ્યવદાનહેતવો વા ધર્માસ્તે સર્વે સ્વભાવતઃ શૂન્યાઃ, નિઃસત્ત્વનિર્જીવનિઃપુદ્ગલનિરાત્મકમાયાવન્નિઃસ્વલક્ષણત્વેભ્યઃ । અતસ્તે અન્તઃશાઅન્તાઃ, યે અન્તઃશાન્તાસ્તે પ્રશાન્તાઃ, યે પ્રશાન્તાસ્તે તાવત્તત્પ્રકૃતિકાઃ, યે ખલુ તત્પ્રકૃકાસ્તે નોપલભ્યન્તે, યે નોપલભ્યન્તે તે નૈવોપતિષ્ઠન્તે, યે નોપતિષ્ઠન્તે ત એવ તાવદાકાશમ્, આકાશં ચાભ્યવકાશઃ । સર્વધર્માન્ આકાશસમાન્ વિજ્ઞાયાપિ સંક્લેશઃ વ્યવદાનં ચેતિ વ્યવહિયેતે આકાશધર્મતા ચાપિ નાપનીયતે । કથમિદમિતિ ચેત્? મઞ્જુશ્રીઃ, જાતિનિરોધધર્મવાન્ ન કો ઽપિ ધર્મો ભવતિ" ઇત્યુક્તમ્ ।
યદિ પુનઃ પરિકલ્પિતલક્ષણશૂન્યઃ કો ઽપિ ધર્મઃ સ્યાત્ તદાસ્મિન્નેવ સૂત્રે -
"મઞ્જુશ્રીઃ, અદ્વયા, સર્વે ધર્માઃ, અર્થાન્નિઃસ્વલક્ષણા અદ્વૈધીકારા અનામિકા અનિમિત્તા અમનશ્ચિત્તવિજ્ઞાપ્તિકા અનુત્પન્ના અનિરુદ્ધા અહેતુકા અસઞ્ચારા અસનુદાચારા અનક્ષરા અનિર્ઘોષસ્વરાઃ સન્તિ" ।
ઇતિ યદુક્તમ્, અપિ ચ -
"મઞ્જુશ્રીઃ, યચ્છૂન્યં તદભિનિવેશગ્રહણાભાવસ્યૈવૈતદધિવચનમ્, મઞ્જુશ્રીઃ, નોપલભ્યતે પરમાર્થતઃ કશ્ચન શૂન્યતાખ્યો ધર્મઃ" ।
ઇતિ ચ યદુક્તમ્,તદ્ વિરુધ્યતે ।
યદ્યેવં તદા આર્યસન્ધિનિર્મોચનસૂત્રે -
"અભિલાપસ્તાવન્નાસ્તિ અસદ્ભૂતો ભાવઃ । તત્ર કો હિ નામ ભાવ ઇતિ ચેત્? યઃ ખલ્યવાર્યજ્ઞાનેન આર્યદર્શનેન ચાનિર્વચનીયતાયામવબુધ્યતે, સ એવ તદનિર્વચનીયતાયામવબુદ્ધત્વદ્ અસંસ્કૃતનામ્ના કેવલં વ્યવહિયતે" । ઇત્યાદિકં યદુક્તમ્, તથા ભગવત્પ્રવચનેષુ ચ યદાર્યજ્ઞાનગોચરં પ્રત્યાત્મવેદનીયં તદ્ ભાવસ્વભાવેન સદિતિ નિર્દિષ્ટમ્, તત્કથં સમ્ભવેદિતિ ચેત્? ન વિરોધઃ । અત્રાર્યજ્ઞાનગોચરાણાં સર્વધર્માણાં યો હિ નૈરાત્મ્યલક્ષણો ધર્મધતુઃ સ એવ ભાવશબ્દેન વિવક્ષયા વસ્ત્વભિનિવેશશાલિનાં ભયસ્થાનં પરિહર્તુકામેન તથા દેશિતમ્ । અથવા આર્યજ્ઞાનાનિ સર્વે ચ ધર્માઃ તથતાપન્નાઃ, અતો વસ્તુશબ્દાશ્રયપ્રતિપિપાદયિષયા ધર્મધાતુવાભિહિતઃ સ્યાદિતિ । ભગવદ્ભિત્રપિ વિનેયજનાશયાનુરોધેન તાવત્ સા ધર્મતૈવ વિવિધૈરુપાયૈરુપદિષ્ટા ।
આર્યલઙ્કાવતારસૂત્રે - "મહામતે, પદાર્થાનાં તથાગતગર્ભોપદેશં કૃત્વા તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સમ્બુદ્ધા બાલાનાં નૈરાત્મ્યસન્ત્રાસપદવિવર્જનાર્થં નિર્વિકલ્પનિરાભાસગોચરં તથાગતર્ભખોપદેશેન દેશયન્તિ । તદ્યથા મહામતે, કુમ્ભકાર એકસ્માન્મૃત્પરમાણુરાશેર્વિવધાનિ ભાણ્ડાનિ કરોતિ હસ્તશિલ્પદણ્ડોદકસૂત્રપ્રયત્નપ્રયોગાદ્, એવમેવ મહામતે, તથાગતાસ્તદેવ ધર્મનૈરાત્યં સર્વવિકલ્પલક્ષણવિનિવૃત્તં વિવિધૈઃ પ્રજ્ઞોપાયકૌશલ્યયોગૈર્ર્ગર્ભોપદેશેન વા નૈરામ્યોપદેશેન વા કુમ્ભકારવચ્ચિત્રૈઃ પદવ્યઞ્ચનપર્યાયૈર્દેશયન્તે" ।
તથાતાપિયં સર્વથા વાચ્યાપિ વ્યવહારવશેન અશેષસંસ્કૃતધર્મતા, અતઃ સંકૃતેતિ નામ્ના વ્યવહિયતે । ઉત્પાદાદ્ વા તથાગતાનામનુત્પાદાદ્ વા તથાગતનાં સર્વકાલેષુ સ્થિતત્વાદ્ અસંસ્કૃતેતિ નામ્નાપિ વ્યપદિષ્ટા । તથતા તાવત્ સર્વસ્વભાવાતીતલક્ષણા, અતો નાન્ત્યુભયસ્વભાવાપીત્થમેવાવબુધ્યતે । અન્યથા ભવત્સમ્મતમ્ અસંસ્કૃતસ્ત્વપિ તત્ કથં ભવેત્ । યતો હિ [ભવતા] તદસંસ્કૃતં વસ્ત્વિત્યપ્યભિધીયતે, સંસ્કૃતમેવ વસ્ત્વિત્યપિ ચાભિધીયતે ।

આર્યરત્નકરસૂત્રે ઽપ્યુક્તમ્ -
વદન્તિ યે વૈ તથતામસંકૃતાં તથૈવ ચાન્યે કૃતકાં યતસ્તામ્ ।
નોત્સાહવન્તો હ્યુભયે ભવન્તિ ધર્મસ્ય જ્ઞાને સુગતોપદિષ્ટે ॥
અતસ્તદિત્થં સંસ્કૃતાસંસ્કૃતયોર્વસ્તુત્વગ્રાહસ્તાવદ્ અન્તગ્રાહ ઇતિ અથવા શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધનાં યદ્ ગોચરં તત્સ્વલક્ષણં વસ્તિત્વત્યભ્યુપગચ્છાતાં બાલાનાં કેવલં સન્ત્રાસપદવિવર્જનાર્થમેવ આર્યજ્ઞાનગોચરં વસ્તુસદિત્યભિહિતમ્ । બુદ્ધબોધિઅત્ત્વાનામ્ અત્યન્તલોકોત્તરજ્ઞાનસ્ય વિષયસ્તુ પારમાર્થિકં વસ્તુસ્વલક્ષણં સર્વથાસત્, સર્વધર્માનુત્પાદાનિરોધવિષયકત્વાત્ સદસત્પક્ષવિરહિતમેવ તદિતિ । સૂત્રે ઽઉપુક્તમ્ - "કિં લોકોત્તરજ્ઞાનમ્? શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાનાં સ્વસામાન્યલક્ષણપતિતાશયાનાં યો હ્યભિનિવેશઃ । કિમત્યન્તલોકોત્તરજ્ઞાનમ્? બુદ્ધબોધિસત્ત્વાનાં નિરાભાસધર્પ્રવિચયેન અનુત્પાદાનિરોધદર્શનાત્ સદસત્યક્ષવિવર્જિતં તદિતિ ।"
શ્રાવકાદયસ્તાવત્ તથ્યસંવૃતિસંગૃહીતં સ્કન્ધમાત્રં સ્વસામાન્યલક્ષણાકરેણ ભાવયન્તિ, અતઃ પુદ્ગલનૈરાત્મ્યમાત્રગૃહીતત્વાત્તેષાં તજ્જ્ઞાનં વસ્તુવિષયકમિતિ વ્યવહ્રિયતે, ન તુ પરમાર્થતયા ।
યદિ બુદ્ધબોધિસત્ત્વાનાં જ્ઞાનસ્ય વિષયઃ પરમાર્થલક્ષણેન સહૈકીભૂતં તદા કથં તજ્જ્ઞાનં સત્પક્ષવિવર્જિતં સ્યાત્? અત એવ હિ બાલાનાં સન્ત્રાસપદવિવર્જનાર્થમ્ આર્યજ્ઞાનગોચરં વસ્તુસદિત્યુપદિષ્ટમ્, ન તુ પરમાર્થતો વસ્તુ સ્વલક્ષણસદિતિ કથનાર્થમ્ । યદ્યેવં નાસ્તિ, તદા બુદ્ધાં બોધિસત્ત્વાશ્ચ સદ્વિકલ્પસમ્બદ્ધા ન ભવન્તીતિ? યથા બાલાનાં સન્ત્રાઅપદવિવર્જનાર્થમિત્યુક્તમ્, ન તુ પરમાર્થતો વસ્તુસદિતિ પ્રતિપાદનાર્થમ્, તથા ભગવતાપિ સૂત્રાન્તરેષુ દેશિતમ્, તથા હિ આર્યકઙ્કાવતારસૂત્રે - "કિમિદં ભગવન્ સત્ત્વાનાં ત્વયા નાસ્ત્યસિદૃષ્ટિં વિનિવાર્ય વસ્તુસ્વભાવાભિનિવેશેન આર્યજ્ઞાનગોચરવિષાઅભિનિવેશાન્નાસ્તિત્વદૃષ્ટિઃ પુનર્નાસ્તિત્વદૃષ્ટિઃ પુનર્નિપાત્યતે, વિવિક્તધર્મોપદેશાભાવશ્ચ ક્રિયતે આર્યજ્ઞાનસ્વભાવવસ્તુદેશનયા? ભગવાનાહ - ન મયા મહમતે, વિવિક્તધર્મોપદેશાભાવઃ ક્રિયતે, ન ચ ન ચાસ્તીત્વદૃષ્ટિર્નિપાત્યતે આર્યવસ્તુસ્વભાવનિર્દેશેનઃ કિન્તુ ઉત્ત્રાસપદવિવાર્જનાર્થં સત્ત્વાનાં મહામતે, મયા અનાદિકાલભાવસ્વભાવલક્ષણાભિનિવિષ્ટાનામાર્યજ્ઞાનવસ્તુસ્વભાવાભિનિવેશાલક્ષણદૃષ્ટ્યા વિવિક્તધર્મોપદેશઃ ક્રિયતે, ન મયા માહમતે, ભાવસ્વભાવોપદેશઃ ક્રિયતે । કિં તુ મહામતે સ્વયમેવાધિગતયાથાતથ્યવિવિક્તધર્મવિહારિણો ભવિષ્યન્તિ" - ઇતિ વિસ્તરઃ । અતો યદાર્યજ્ઞાનગોચરવિષયો વસ્તુસ્વલક્ષણત્વેન નિર્દિષ્ટ નિર્દિષ્ટઃ સ તાવદ્ ભગવત ઉપાયેનૈવ દેશનામાત્રમ્ । અતો ભગવતો ઽસન્દિગ્ધં પ્રવચનનયમનુપાદાય તે મિથ્યા [મોષધર્મકં] વસ્તુસ્વભાવત્વેન વિકલ્પયન્તિ । તે તાવાભિમાનિનો ભગવન્તમપિ અપવાદ્ય સ્વયં વિનશ્યન્તિ પરાંશ્ચાપિ નાશયન્તિ । એવમિત્થમસ્નિન્નેવ સૂત્રે વસ્તુસભાવાભિનિવેશિનઃ આત્મગ્રાહગૃહીતત્વાન્ન મુક્તા ભવિષ્યન્તીત્યેવં સમુપદિષ્ટમ્ - "પુનરપરં મહામતે, પ્રમાણત્રયાવયવપ્રત્યવસ્થાનં કૃત્યા આર્યજ્ઞાનપ્રત્યાત્માધિગમ્યં સ્વભાવદ્વયવિનિર્મુક્તં વસ્તુ સ્વભાવતો વિદ્યત ઇતિ વિકલ્પયિષ્યન્તિ । ન ચ મહામતે, ચિત્તમનો મનોવિજ્ઞાનચિત્તપરાવૃત્ત્યાશ્રયાણાં સ્વચિત્તદૃશ્યગ્રાહ્યગ્રાહકવિકલ્પપ્રહીણાનાં તથાગતભૂમિપ્રત્યાત્માર્યજ્ઞાનગતાનં યોગિનાં ભાવાભાવસંજ્ઞા પ્રવર્તતે, સ એવૈષામાત્મગ્રાહઃ પોષગ્રાહઃ પુરુષગ્રાહઃ પુદ્ગલગ્રાહઃ સ્યાત્" । અપિ ચ, યદિ પરમાર્થતઃ સ્યાત્ કિમપિ વસ્તુસત્ તદા તદવશ્યં નિત્યં વા અનિત્યં વા સ્યાદ્, અપરાયાઃ કોટેરભાવાત્ । તસ્મિન્ વસ્તૂનિ નિત્યાનિત્યત્વચિન્તયા પ્રવૃત્તા યા પ્રજ્ઞા, સા વસ્તુનો યથાસ્વભાવજ્ઞાનાનુકૂલતયા સમ્યક્ પ્રજ્ઞૈવ, ન તુ પ્રજ્ઞાપારમિતેવ પ્રતિવર્ણિકા । અત એવ તથાગતેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં યદુક્તં તેનાપિ વિરોધઃ સ્યાત્ । તથા હિ - "કૌશિક, યે કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતારો વા યદા પ્રજ્ઞાપારમિતામુપદિશન્તિ તદા પ્રજ્ઞાપારમિતાવદેવોપદિશન્તિ । તત્ર તે પ્રજ્ઞાપારમિતેવ કુર્વન્તિ । યતો હિ રૂપમનિત્યમિત્યુપદિશન્તિ, તથૈવ દુઃખતાં નિરાત્મતામશુચિતાં ચોપદિશન્તિ । એવમેવ વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા વિજ્ઞાનં સ્કન્ધા ધાતવ આયતનાનિ ધ્યાનાપ્રમાણારુપાનુસ્મૃતિસત્મ્યક્પ્રહાણાર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગાનિ તથાગતસ્ય દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણીકા બુદ્ધધર્માઃ સર્વાકારજ્ઞતા ચેતિ સર્વં દુઃખમનાત્મકશુચીત્યુપદિશન્તિ । એવમેવ યદાચરન્તિ તદપિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામેવાચરન્તિ । કૌશિક, તત્ પ્રજ્ઞાપારમિતાવદેવ કુર્વન્તિ । તત્ર યે પ્રજ્ઞાપારમિતાવન્ન કૌર્વન્તિ તત્કથમિતિ ચેત્? તે ઇત્થુમુપદિશન્તિકુલપુત્રાઃ, અત્રાગચ્છથ, પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવનાયં રૂપમનિત્યમિતિ માનુપશ્યથ, સર્વાકારજ્ઞતાપર્યન્તં દુઃખતાં નિરાત્મકતામશુચિતાં ચ માનુપપશ્યથ । યથો હિ રૂપમિતિસ્વભાવતઃ શૂન્યમ્, રૂપસ્ય યો ઽપિ સ્વભાવઃ, સ [સર્વથા] અસન્ । યચ્ચાસત્ સૈવ પ્રજ્ઞાપારમિતા । તસ્યાં નિત્યમનિત્યમિતિ નોપલભ્યતે । યતશ્ચ યત્રરૂપમેવ નાસ્તિ તત્ર કુતો નિત્યમનિત્યં વાઆઅ? સર્વાકારજ્ઞતાપર્યતન્તમિત્થમેવ । એવં યે હ્યુપદિશન્તિ તે પ્રજ્ઞાપારમિતાવન્નોપદિશન્તિ ।

અપિત્વેવમુપદેષ્ટવ્યમ્ - કુલપુત્રાઃ, અત્રાગચ્છથ, પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાવયથ મા ચ કમપિ ધર્મં સમતિક્રમથ, મા ચ કસ્મિત્રપિ ધર્મે તિષ્ઠથ । તત્ કિમર્થમિતિ ચેત્? પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં નાસ્તિ કો ઽમ ધર્મઃ, યઃ સમતિક્રમિતવ્યઃ, યત્ર વા સ્થાતવ્યમિતિ । યતો હિ સર્વે ધર્મા સ્વભાવતઃ શૂન્યાઃ । યે સ્વભાવતઃ શૂન્યતા તે ઽસન્તઃ, સૈવ પ્રજ્ઞાપારમિતા । યા ચ પ્રજ્ઞાપારમિતા, તસ્યાં ન કો ઽપિ ગ્રાહ્યો હેય ઉત્યાદ્યો નિરોધ્યશ્ચેતિ । યદ્યેવમુપદિશન્તિ તદા પ્રġયાપારમિતાવદેવોપદિશન્તિ । અતઃ સર્વે વસ્તુવાદિનસ્તાવદ્ ધર્મતથતાં વિપરીતતયા નિર્દિશન્ત્યતઃ [તન્નિર્દેશઃ] પ્રજ્ઞાપારમિતોપદેશ ઇવ પ્રતિવર્ણિક એવ । સર્વધર્મનિઃસ્વભાવતાવાદિનસ્ત્વવિપરીતતયા નિર્દિશન્ત્યતઃ સોપત્તિકા એવ ત ઇતિ ભગવતા સુસ્પષ્ટં નિર્દિષ્ટમ્ । ઇત્યેવં ભગવાન્ તત્તત્સૂત્રે ઽનેકશો ઽશેષધર્મન્ નિઃસ્વભાવત્વેનૈવોપદિષ્ટવાન્ । વિસ્તરભિયા [અસ્માભિઃ] ન બહુન્યપિતુ કતપયાન્યેવાત્રોદ્ધૃતાનિ । અત એવ ભગવતા તાવદસન્દિગ્ધં સમ્યક્પ્રવચનનયમવધાઅયિતુમશક્નુવતાં ઽનૈવ તાવદાગમદ્વર સર્વે ધર્મા નિઃસ્વભાવત્વેન સાધયિતું શક્યાઃઽ ઇત્યભિદધતાં પ્રતિવિધાનમનુષ્ઠિતમ્ । તત્ર યદ્યલ્પમતિતયા એવંવિધં ગમ્ભીરધર્મતાં નાધિમોક્તું પારયન્તિ તથાપિ સવિકલ્પમાત્મનો મન્દપ્રજ્ઞત્વદોસમવલોકયદ્ભિસ્તત્પરિત્યાગો નૈવ યુજ્યતે । આત્માનં વિનાશ્ય પરેષામપિ મહાર્થવિરહં કૃત્વા પ્રણાશો નૈવ સમીચીનઃ । એવં હિ સતિ સ્વપરદ્રોહ એવ સ સ્યાત્ । અતઃ પ્રજ્ઞાવન્તઃ શ્રદ્ધાવન્તશ્ચ ગમ્ભિરધર્મપરિત્યાદગૃષ્ટિં પરિવર્જ્ય ભગવન્તં પ્રમાણીકૃત્ય આત્મનો ઽજ્ઞાનદોષકારણાત્ તદપરિજ્ઞાનં સમ્ભાવ્યત ઇતિ વિચાર્ય ગમ્ભીરસૂત્રેષુ શ્રદ્ધામુત્પાદ્ય શ્રવણચિન્તાભાવનાદિષુ યોગં કુર્યુઃ, પરાંશ્ચાપિ સમ્યક્ તદધિગન્તુમવતારયેયુઃ, સ્વયં ચ તદધિમોક્તું પ્રણિદધ્યુરિતિ । અત એવ આર્યરત્નકૂટસૂત્રે પ્રોક્તમ્ - "યે ઽસ્ય ગમ્ભીરધર્મસ્ય ગામ્ભીર્ય પ્રજ્ઞયા અવબોદ્ધુમશક્નુવાનાસ્તે તથાગતમેવ પ્રમાણં કુર્વન્તિ, અનન્તા બુદ્ધોબોધિરિતિ કૃત્વા । યતશ્ચ વિવિધાધિમોક્ષાનુસારં તથાગતા એવ ધર્મોપદેશે પ્રવર્તન્તે, અતસ્તથાગતા એવ જાનન્તિ । નાસ્માદૃશૈર્જ્ઞાતું શક્યત ઇતિ વિચાર્ય તત્પરિત્યાગો નૈવ યુક્તરૂપઃ" ।
ઇત્યુવમાગમમુખેન સર્વે ધર્મા નિઃસ્વભાવા એવેતિ સિદ્ધા ભવન્તિ ।
48
[3] યે ઽપિ તાવદુત્પત્ત્યાદિવિભાગં દ્વયાભાસિના જ્ઞાનેનૈવ કુર્વન્તિ, ન તુ સ્વસંવિત્તિમાત્રેણ, તે દ્વયાભાસસ્ય મિથ્યાત્વેન તદ્વ્યવસ્થાપિતઃ સ્વભાવો ઽપિ મિથૈવેત્યભિદધતે । તાનધિકૃત્યેદાનીમુચ્યતે -
યદિ સર્વધર્માણામુત્પાદાદિધર્મતા મિથ્યાજ્ઞાનાવભાસિતત્વેન વ્યવસ્થાપ્યતે, તદા કથં સા પરમાર્થસતી ભવેત્? દ્વયાભાસો ઽપિ યદિ મિથ્યૈવ તદા કતજ્જ્ઞાનરૂપમવશિષ્યતે યત્ ખલુ પરમાર્થસદ્ ભવેત્? અન્યત્તદ્ વિજ્ઞાનં ગ્રાહકાકારરહિતં તદર્વાગ્દર્શિભિઃ નાનુભવિતું યુજ્યતે, સર્વેષાં સર્વદર્શિત્વપ્રસઙ્ગાત્ । નાનુમાનેનાપિ નિશ્ચેતું શક્યમ્, તથાવિધહેતોરેવભાવાત્ । તત્ર ન તાવત્ સ્વભાવહેતુકમનુમાનં સમ્ભાવ્યતે, તત્સ્વભાવસ્યૈવ સાધ્યત્વાત્ । ન ચ કાર્યહેતુરપિ, યતો હિ કામં સ્યાત્તદદ્વયવિરુદ્ધં તથાપિ તેન કાર્યકારણભાવ એવ ન સિદ્ધઃ, ઇન્દ્રિયાનુભવાતીતતત્વાત્ । ન ચૈતદ્વયતિરિક્તમન્યત્ કાર્યં વિદ્યતે, તથા સતિ ભવન્મતેનાદ્વયમેવ કાર્યં સ્યાત્, કિન્તુ સાધ્યાવસ્થાપન્નત્વાન્નૈવ તત્ પ્રમાણૈઃ પ્રસિધ્યતિ । યો હિ દ્વયાભાસઃ, સ તાવદ્ શશશૃઙ્ગવન્નૈવ કાર્યમ્ । અતશ્ચ પ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભાભ્યાં સાધ્યભૂતસ્ય કાર્યકારણભાવસ્ય સિદ્ધયે પરમાર્થે ઽદ્વયજ્ઞાનેન ગૃહ્યમાણં કિમપિ નાસ્તિ । અનુપલબ્ધેરપિ પ્રતિષેધસાધનત્વાન્ન ભવતિ સા સત્ત્વસિદ્ધિસાધિકા । યથોચ્યતે કૈશ્ચિત્ - યો હિ યત્સ્વભાવવિરુદ્ધઃ સ તત્સ્વભાવવિવિક્તઃ, યથા શીતસ્વભાવવિરુદ્ધમુષ્ણત્વં શીતસ્વભાવવિવિક્તમ્, તથા ચ પ્રતીતિષ્વભાવો ધર્મી, દ્વયસ્વભાવવિરુદ્ધત્વાત્, વ્યાપકવિરુદ્ધોપલબ્ધેઃ । ન ચાપિ હેતોરાશ્રયાસિદ્ધિઃ સાઅમાન્યસુખદુઃખાકારવેદકસ્ય ધર્મિણો જ્ઞાનાખ્યપ્રતીતિસ્વભાવેન સિદ્ધત્વાત્ । ન ચ સ્વભાવો ઽપ્યસિદ્ધઃ, ગ્રાહ્યાકારસ્ય એકાનેકસ્વભાવવિયોગેન અસત્ત્વે તદાશ્રિતઃ પરિકલ્પિતો ગ્રાહકાકારો ઽપિ નિઃસ્વભાવ એવ । ન ચાપિ સર્વાભાવપ્રસઙ્ગઃ, કેવલેન કર્તુકર્મસ્વભાવેન કલ્પિતત્વાન્મિથ્યૈવ । નૈવાત્મના આત્મત્વમિત્યપિ યુજ્યતે । યદિ સામાન્યેન પરમાર્થતો દ્વયવિવિક્તસ્ત્વં સાધયિતુમિષ્યતે તદા સિદ્ધસાધનમેવ, યતો હિ વયમપિ પરમાર્થતો દ્વયસ્ય મિથ્યાત્વાદ્ વિવિક્તત્વમેવાભ્યુપગચ્છામઃ । યદિ હ્યભાવસ્વભાવઃ ખલુ પરમાર્થત આકારવિરહિતવિજ્ઞાનત્વેન સાધયિતુમિષ્યતે, તદાપિ સિદ્ધસાધનમેવ, યતો હિ વયમપિ પરમાર્થતઃ સર્વધર્માણામનુત્પન્નત્વાત્ સર્વવિજ્ઞાનાનિ તાવત્ પરમાર્થતો ઽસિદ્ધાનિ દ્વયાકારસુવિયુક્તાનીત્યભ્યુપગચ્છામઃ ।
યદિ વિજ્ઞાનાખ્યં ધર્મિણં દ્વયવિયુક્તત્વેન વસ્તુસત્ત્વેન ચ સાધયિતુમિષ્યતે તદા દૃષ્ટાન્તવયાસિદ્ધત્વાદનૈકાન્તિકત્ત્વં હેતોઃ, બાહ્યાર્થસ્વભાવાનાં શીતોષ્ણીદીનાં સમ્યગસિદ્ધત્વાત્ । એકસ્મિન્નેવ જ્ઞાને જ્ઞાનતદવભાસયોરવભાસિતત્વેન અવિરોધો ઽપિ સ્યાદતઃ સાધ્યવિકલં દૃષ્ટાન્તમપિ સ્યાદિતિ । યદિ વિજ્ઞાનં દ્વયવિયુક્તં સિધ્યતિ તદા તદ્બલેન સ્વભાવસત્ત્વમપિ સિધ્યતીતિ ચેત્? દુર્મતિરેષા, સમ્બન્ધાભાવાત્ । યદ્ધિ દ્વયવિયુક્તં તદવશ્યં સમ્યગ્ વસ્તુસદિતિ કો હ્યત્ર સમ્બન્ધઃ? યતો હિ યદિ તન્નિવર્તતે તદાનર્થોપસંહિતં પ્રમાણમપિ નિવર્તતે । અપિ ચ, તથાવિધદૃષ્ટાન્તો ઽપ્યસિદ્ધઃ । વન્ધ્યાપુત્રાદિભિસ્તેન દ્વયેન ચાપ્યનૈકાન્તિકઃ । તસ્મિન્ દ્વયે નાન્યદ્ દ્વયમપિ સમ્ભાવ્યતે, અનવસ્થાપ્રસઙ્ગાત્ । શીતાદિસ્પર્શવિયુક્તાનામૂષ્માદીનાં સ્વભાવવત્ દ્વયસ્વભાવાતિરિક્તઃ તદ્વિયુક્તસ્વભાવત્વેન સિદ્ધઃ પ્રતીતિસ્વભાવભિન્નસ્તત્સમાનસ્વભાવઃ કશ્ચિદપિ ધર્મી નાસ્ત્યેવ, દ્વયાત્મકસ્યૈવ પ્રતીતિસ્વભાવત્વાત્ । એવં હિ અન્યવ્યક્તિનિરપેક્ષઃ સન્ યશ્ચ સ્વયમેવાત્મનાભિવ્યજ્યતે, સ પ્રતીતિલક્ષણઃ । કાયભૂમિપર્વતનદી સાગરાદયો વિવિધાકારા યે પુગતો ઽવભાસમાના બાહ્યાર્થાસ્તે સ્વયમેવાત્મના અભિવ્યજ્યમાનત્વાત્ પ્રતીતિસ્વભાવાતિક્રાન્તા એવ પ્રવર્તન્તે ।
એવમપિ યે મિથ્યત્મના કુલેષુ ગૃહેષુ ચ પ્રવૃત્તિમાચરન્તિ, તેષાં સ્વકાયોપગૂઢદયિતયા પ્રતીતિસ્વભાવાલિઙ્ગનમિવ આચરણાદ્ અસદ્દ્વયસમાયોગો ઽયં દૂષિતત્વાન્ન વિશ્વાસયોગ્યઃ । તથા ચ દ્વયસ્વભાવાત્મકાત્ પ્રિયતમાદ્ વિયોગે સતિ કિમિવ નાન્યેન સહ સમાયોગઃ સ્યાદતઃ કેવલમસ્યૈવ ધર્મિત્વાવસ્થા નૈવોપપદ્યતે । ફલતશ્ચ આશ્રયાસિદ્ધ એવાયં હેતુઃ ।
સૌત્રાન્તિકાદયો ઽપિ જ્ઞાનં પરમાર્થતો દ્વયસ્વભાવં નાઙ્ગિકુર્વન્તિ, અંશાભાવેન વિરોધાત્ । અતસ્તસ્યાદ્વયસ્વભાવસિદ્ધ્યા કસ્ય સિદ્ધિઃ, બાહ્યાર્થાનામપિ તદવિરુદ્ધત્વાત્ ।

યે ઽન્યૈઃ પ્રમાણૈર્બાહ્યાર્થા નિરાક્રિયન્ત ઇતિ બ્રુવતે, તેષાં જ્ઞાનમપિ કિન્ન તથા । યે તાવત્ કર્તૃકર્મભાવાપેક્ષયા પ્રજ્ઞપ્તત્વાન્મિથ્યૈવેતિ કથયન્તિ, તદપ્યનુભાવવિપરીતમિતિ ।
ભવન્તો ઽપિ વિજ્ઞાનં પરમાર્થતો ઽદ્વયાકારમેવાભ્યુપગચ્છન્તિ । તથા સતિ યે નીલાદિવિવિધચિત્તાકારા બાહ્યાર્થત્વેન વિજ્ઞાને ઽવભાસન્તે તે કર્મકર્તૃવ્યવહારાનભિજ્ઞૈઃ કલ્પનાદોષવિનિર્મુક્તે ચિત્તે સ્પષ્ટતો ઽનુભૂતા ભવિષ્યન્તીતિ । વિવિધવસ્તુવિશેષાપેક્ષયા ત ઉપલક્ષ્યન્ત ઇતિ ચેત્? તસ્ય તાવદ્ વિશેષસ્ય બાલપર્યન્તં નાસ્તિ સુસ્પષ્ટાવબોધઃ । યદિ નિયતદેશકાલાવસ્થિતસ્ય તસ્યાકારરાશેઃ તથાવિધસ્પષ્ટાવભાસતો ભિન્નાનુભવો મિથ્યૈવેતિ ભવન્તઃ સ્વીર્કુન્તિ તદા વિમિક્તિકાંક્ષિણો ભવન્તઃ તિરોભૂતદ્વયસ્વભાવરહિતાત્મકં પ્રતીતિસ્વભાવં વિવિક્તસ્વભાવત્વેનાભિનિવિશ્ય આસક્તા એવેતિ કિમન્યત્ । તદેતદલ્પીયસશ્છિદ્રાન્નિર્ગતે ઽપિ વિપુલકાયે હસ્તિનિ તત્પુચ્છાવરોધવચ્ચિરકાલં વિદુષામાશ્ચર્યાદ્ભુતમેવેતિ । અતશ્ચ સ્વતીક્ષ્ણપ્રજ્ઞાખડ્ગેન તામાસક્તિં છિત્ત્વા કશ્ચન તાદાત્મ્યલક્ષણો વા તદુત્પત્તિક્ષણો વા સમ્મ્બન્ધઃ સત્યાસત્યયોરન્યોપરિહારસ્થિતલક્ષણત્વાત્ તાદાર્મ્યવિરોધઃ અસતો ઽપિ ન કુતશ્ચિદપ્યુત્પત્તિભ્યુપેયતે । ઉત્પત્તૌ સત્યામપિ ન યુગપત્તાદાત્મ્યેનાવભાસો યુજ્યતે, કાર્યકારણયોઃ કાલસ્વભાવાભ્યાં ભિન્નત્વાત્ । અસમ્બદ્ધો નિયતાવભાસો ઽપિ ન યુજ્યતે, અતિપ્રસઙ્ગાત્ । ઇત્યેવમવશ્યં કલ્પનાભિન્નસ્ય અસત્સ્વભાવાકારાવભાસસ્ય સ્વીકારણાત્ તલ્લક્ષણાન્વિત એવાભ્યુપગન્તવ્યઃ । અત ઉભાવપિ મિથ્યૈવ ભવતઃ । યદ્યેવં ન સ્યાત્ કથં નામ મિથ્યાકારકલ્પનાસ્વભાવોયોસ્તાદાત્મ્યેનાનુભવો જાયેત । અતશ્ચ સત્યાભિવેશપાશમુત્ખાતમુલં કુરુત । ભગવતાપિ તાવદુક્તમ્ - "યો હિ ધર્મસ્તથાગતેનાભિસમ્બુદ્ધઃ, સ ન સત્યં નાપિ મૃષા" ઇતિ ।
[4] તદપિ યુક્તિભિરપિ [સાધયિતુ] નૈવ શક્યતે । એવં કતિપયૈઃ પ્રત્યક્ષૈઃ ઽસર્વે ધર્મા વિવિક્તાઽ ઇતિ જ્ઞાતુમશક્યત્વત્ । વસ્ત્વેવ તેષાં વિષય ઇત્યભિદધાનાસ્તાવત્ પ્રષ્ટવ્યા કિં સર્વેસાં પુરુષાણાં યાનિ પ્રત્યક્ષાણિ તાનિ સર્વધર્મનૈરાત્મ્યં નાવબોદ્ધૌં સમર્થાનિ ઉતાહો ઘનાજ્ઞનતિમિરોપહતમતિયનાનાં ભવદૃશાનાં પ્રત્યક્ષાણિ નાવબોદ્ધુમિતિ । તત્ર પ્રથમસ્તાવત્ પક્ષો નૈવ યુજ્યતે, પ્રમાણાભાવાત્ । સર્વેષાં પુરુષાણાં પ્રત્યક્ષાણિ ન પ્રવર્તન્ત ઇતિ નિશ્ચાયકસ્ય પ્રમાણસ્યાભાવાત્ ।
સ્વાલમ્બનનિવૃત્તિમાત્રં તાવદ્ ભ્રાન્તમેવ । યદિ તદુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્યાનુપલબ્ધિરેવાસત્ત્વેન સાધ્યતે । તદા યતો હિ કારણાત્ સ્વેનાનુપલમ્ભઃ, તસ્મિન્ અપ્રવૃત્તિજ્ઞાનાં સર્વેષાં સ્ત્રીપુરુસાણાં ચિત્તસન્તતૌ પ્રવર્તમાના યા ચિત્તપ્રવૃતિઃ સા તાવાન્નૈવ અર્વાગ્દર્શિનામુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તાઃ, અપરેષાં હિ નિવૃત્ત્યુપલબ્ધિરપ્યનિયતા । અતઃ પ્રેક્ષાવતાં પ્રત્યક્ષેણ તજ્જ્ઞાનં નૈવ ભવતીતિ યદુક્તં તન્ન યુક્તમિતિ ।
અથ દ્વિતીયઃ પક્ષસ્તદા સિદ્ધસાધનમેવ । વયમપિ હિ અર્વાગ્દર્શિભિસ્તથાવિધસ્ય તાવદ્ ગમ્ભીરધર્મતત્ત્વસ્ય પ્રત્યક્ષતો દર્શનં નૈવ મન્યામહે । યદ્યપિ ભવાદૃશાઃ ખલુ તથાવિધતત્વાવબોધે ઽસમર્થાસ્તથાપિ પરમયોગિનઃ, યે કલ્પૈરનેકૈરપ્રમેયપુણ્યગ્જ્ઞાનસમ્ભારાર્જનં કૃત્વા અનુરૂપકૃત્સ્નોપાયસમન્વિતાઃ ભૂતાર્થભાવનાપ્રકર્ષપર્યન્તજમ્યજ્ઞાનપ્રભાભિર્નિરસ્તસમસ્તાવરણાન્ધકારાસ્તેષં પ્રત્યક્ષેણ તાવત્ સર્વધર્મનૈરાત્મ્યબોધો ભવત્યેવેતિ કસ્માત્ર સમ્ભવતિ । [વિષયમ્] અમુમધિકૃત્ય પશ્ચાદ્ યુક્તિરપિ પ્રદર્શયિષ્યતે ।
વસ્તુવિષયકાણિ પ્રત્યક્ષાણીતિ યદુચ્યતે નૈવ સિધ્યતિ । એવમર્વાગ્દર્શિનાં યાનિ પ્રત્યક્ષાણિ તાનિ તિમિરોપહતપ્રત્યક્ષવદ્ રુપાદિમિથ્યાવિષયકત્વાદ્ વસ્તુસ્વભાવવિષયત્વેન સમ્યગ્વિષયત્વેન વા તાવન્નૈવ યુજ્યન્તે, અન્યથા સર્વેષાં ખલુ તત્ત્વદર્શિત્વપ્રસઙ્ગઃ । બુદ્ધાનાં બોધિસત્ત્વાનાં મહાયોગિનાં ચાપિ જ્ઞાનાનિ નૈવ તાવદ્ વસ્તુવિષયકત્વેન પ્રસિધ્યન્તિ, યસ્માન્ન તૈઃ કશ્ચનાપિ અવિપરીતો વસ્તુસ્વભાવઃ પરિદૃષ્ટઃ । આર્યબોધિસત્ત્વસૂત્રપિટકે ઽઉયુક્તમ્ -
યદુત સર્વે તૈર્ધર્મા નિસ્વભાવાઃ અનિરુદ્ધાઃ પ્રકૃત્યોપશાન્તાઃ અત્યન્તમજાતાઃ અત્યન્તમભૂતાઃ અત્યન્તપરિનિર્વૃતા એવ દૃષ્ટાઃ । તૈસ્તાવદ્ યેન દૃષ્ટં તદપ્યનિદર્શનમવિદર્શનં ચ, યતો હિ તત્ સમ્યગ્દર્શનં યથાવદ્ યેન દૃષ્ટં તદપ્યનિર્દર્શનમવિદર્શનં ચ, યતો હિ તત્ સમ્યગ્દર્શનં યથાવદ્ દર્શનં ચેતિ । કિં પુનઃ સર્વધર્માણાં યથાવદ્ દર્શનમિતિ ચેત્? તદેવ યદનિદર્શનમિતિ ।
આર્યધર્મસઙ્ગીતૌ નામ સૂત્રે ઽપ્યુક્તમ્ -
"સર્વધર્માણાદર્શનમેવ પરમમ્ દર્શનમ્" ।
ઇતિ । અતઃ પ્રત્યક્ષવિષયાણાં સમ્યગ્વસ્તુત્વં ન સિધ્યતિ ।
યદ્ધિ અસદ્ ભવતિ વસ્તુ, તન્ન કથમપિ વિજ્ઞાનમુત્પાદયિતું ક્ષમમિતિ યદુચ્યતે, તદપિ નૈવ યુજ્યતે । અસ્માભિરપિ તાવદ્ શશશૃઙ્ગસમેભ્યો ઽવસ્તુભ્યઃ પ્રત્યક્ષજ્ઞાનોત્પાદો નૈવાભ્યુપગભ્યતે । તથાપિ મહાયોગિનઃ, યે મરીચિપ્રતિશબ્દનિભાન્ સર્વધર્માન્ યથાવદ્ ભાવયન્તિ, તેષુ સમ્યગર્થભાવનાબલેન પ્રાન્તકોટિકધ્યાનાવાપ્તિતો ઽનુત્તરાચિન્ત્યપ્રભાવસમ્પન્નતયા તત્પ્રત્યક્ષેષુ સર્વધર્મનૈરાત્મ્યજ્ઞાનં ભવત્યેવ, અશેષધર્મનૈરાત્મ્સાક્ષાત્કારિ સુસ્પષ્ટં તાવજ્જ્ઞાનમુદેત્યેવ । અત એવ તત્ તત્ત્વાદર્શનમિત્યભિધીયતે, ન તુ નિષેધ્યસ્વભાવસ્યાસત્ત્વમિતિ ।
અથ યત્તાવત્ પ્રત્યક્ષં તત્ સસ્વભાવમિતિ યદુક્તં તત્ સર્વેષાં ધર્માણામનુત્પાદૈકરસત્વત્ પ્રત્યક્ષમપિ પરમાર્થતો નિઃસ્વભાવમેવ, તથાપિ યા સંવૃતિસત્યાશ્રિતા પ્રત્યક્ષવ્યવસ્થા સા સર્વા તાવદવ્યાહયૈવ । સર્વેષાં ધર્માણાં પરમાર્થતો નિઃસ્વભાવત્વે ઽપિ માધ્યકાઃ સર્વવ્યવહારાણાં વ્યાવહારિકાણાં યોગિજ્ઞાનાનામપરેષાં પૃથગ્જનજ્ઞાનાનામ્ આર્યપુદ્ગલાદીનાં યે હેતવસ્તાતાન્નૈવ નાભ્યુપગચ્છન્તિ, કિન્તું યે તાવત્ સંવૃતિતો ઽપ્યહેતુકાસ્તે ખલુ વ્યવહારતો ઽપ્યનુત્પન્ના એવ, શશશૃઙ્ગવત્ । યત્ સત્ તત્ પરમાર્થતો નિઃસ્વભાવમપિ તાવદુત્પદ્યતે, માયાપ્રતિબિન્બાદિવત્ । માયાદીનાં સર્વેષાં પ્રતીત્યસમુત્પન્નત્વે ઽપિ નાસ્તિ વસ્તુતાપ્રસઙ્ગઃ, સાધકબાધકપ્રમાણબાધિતત્વાત્ ।
તથૈવ પ્રતીત્યસમુત્પન્નત્વે ઽપિ સર્વધર્માણાં નાસ્તિ વસ્તુતાપ્રસઙ્ગઃ પ્રમાણબાધિતત્વાત । યથૈવ હિ મન્ત્રોષધાદિપ્રભાવેણ ગજાદિવિવિધમાયાપ્રાદુર્ભાવસ્તથૈવ કર્મક્લેશાદિપ્રભાવેણ્ સત્ત્વાનામુત્પાદાદયઃ પ્રાદુર્ભવન્તિ । યગિનાં તાવત્ સ્વકીયપુણ્યજ્ઞાનસમ્ભારસઞ્ચયવશેન યોગિજ્ઞાનાદિમાયાપ્રાદુર્ભાવઃ, યતો હિ વિવિધૈર્હિ પ્રત્યયૈઃ સા માયાપિ વિવિધૈવાવભાસતે ।
આર્યપ્રજ્ઞાપારમિતાસૂત્રે ઽઉયુક્તમ્ઃ "કશ્ચિછ્રાવકનિર્મિતઃ [કશ્ચિત્ પ્રત્યેકબુદ્ધનિર્મિતઃ] કશ્ચિદ્ બોધિસત્ત્વનિર્મિતઃ કશ્ચિત્ તથાગનિત્મિતઃ કશ્ચિત્ કર્મનિર્મિતઃ । અનેન સુભૂતે, પર્યાયેણ સર્વધર્મા નિર્મિતોત્પન્ના ઇતિ" ।

બાલપૃથગ્જનેભ્યસ્તાવદ્ યોગિનામેતદેવ વૈશિષ્ટયં યત્તે માયાકાર ઇવ યથાવન્માયાં પરિજાનન્તિ, ન ચ તથૈવ તસ્યામભિનિવિશન્તે ।
આર્યધર્મસઙ્ગીતાવપ્યુક્તમ્ઃ
માયાકારો યથા કશ્ચિનિર્મિતો મોક્ષમુદ્યતઃ ।
ન ચાસ્ય નિર્મિતે સઙ્ગો જ્ઞાતપૂર્વો યતો ઽસ્ય સઃ ॥
ત્રિભવં નિમિતપ્રખ્યં જ્ઞાત્વા સમ્બોધિપારગઃ ।
સંનહ્યતે જગદ્ધેતોર્જ્ઞાતપુર્વં જગત્ તથા ॥
યથા બાલપૃથગ્જનજાતીયદર્શકેષુ ઉત્પત્ત્યાદિમાયભાસો ભવતિ, તથૈવ યે તસ્મિન્ સત્યતો ઽભિનિવિશન્તે, તે વિપરીતાભિનિવેશવશાદ્ "બાલાઃ" ઇત્યભિધીયન્તે । અતઃ સંવૃતિયોગહિનિ યોગિપ્રત્યક્ષે તથા સ્થિતત્વાત્તેષાં શશશૃઙ્ગ ઇવાત્યન્તાભાવો નૈવ ભવતિ । અત એવ પ્રત્યક્ષતો ઽશેષધર્મનૈરાત્મજ્ઞાનં તાવત્ સદેવ । અવિરોધો ઽપિ તત એવેતિ । પરમાર્થતો નિઃસ્વભાવત્વે ઽપિ યોગિનઃ પૃથગ્જન ઇવ વ્યવહારતયા વ્યવસ્થાપયન્તિ ।
આર્યપરમાર્થસંવૃતિસત્યનિર્દેશસૂત્રે તાવદુક્તમ્ઃ
"પરમાર્થતો ઽત્યન્તાભાવશ્ચ સંવૃત્યા ચ માર્ગં ભાવયતીતિ કથનવત્" ઽયદર્થાન્તરવિવિક્તપાક્ષિકેન પ્રત્યક્ષેણ પરિગૃહ્ય તદિતરશૂન્યપ્રત્યક્ષેણ તાવદવબુધ્યતેઽ - ઇત્યાદિકં યદુક્તં તદપિ નૈવ યુજ્યતે, ઇતરેતરશૂન્યત્વાદસ્ય નયસ્ય, ન તુ લક્ષણશૂન્યત્વાદિતિ । લક્ષનશૂન્યત્વે ઉ સર્વે ધર્માસ્તાવત્ પરમાર્થતો નિઃસ્વભાવત્વેનૈવાભ્યુપગમ્યન્તે, યતસ્તેષાં સ્વસામાન્યલક્ષણાનિ પરમાર્થતો યથા વ્યવસ્થિતાનિ, તેભ્યસ્તચ્છૂન્યત્વાત્ ।
યા હિ વસ્તૂનામિતરેતરશૂન્યતા સા નૈવ પરમાર્થઃ, વ્યવહારસત્યમાશ્રિતા ખલુ સા । ઇત્યેવમનુત્પાદરસૈકત્વે ઽપિ સર્વધર્માણાં નૈવ ભેદાભાવઃ, તથાપિ સ્વપ્નાદ્યવસ્થાદિવદ્ બાલેષુ પરસ્પરભિન્નાન્યવભાસન્તે । અત એવાત્ર યથાપ્રસિદ્ધિમર્થાન્તરવિવિક્તગ્રહણમુખેન તાવદિતરેતરશૂન્યતા વ્યવસ્થાપ્યતે, ન તુ પરમાર્થતયા । યતો હિ સ્વપ્નમાયાદિસદૃશવસ્તૂનાં સ્વભાવઃ પરમાર્થતઃ પરસ્પરમભિન્નઃ । અત એવ ભગવતાભિહિતમ્ -
પરમાર્થમનાશ્રિતત્વેનેયં સર્વતઃ પ્રતિક્રુષ્ટેતિ પરિવર્જનીયૈવ । આર્યલઙ્કાવતારસૂત્રે તાવદુક્તમ્ ઃ
"એવં મહામતે, ઇતરેતરશૂન્યતા સર્વજઘન્યા, સા ચ ત્વયા પરિવર્જયિતવ્યા" ।

યા ખલુ સર્વધર્મલક્ષણશૂન્યતા, યા ચ તસ્યાઃ સ્વસામાન્યકક્ષણવ્યવસ્થા, સા ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તાપિ સતી યોગિભિઃ પરમાર્થતયા અનુપલબ્ધાકારૈવ । અતઃ સર્વે ધર્મા નિરાભાસજ્ઞાનોત્પત્ત્યા જ્ઞાતા ભવન્તીતિ વ્યવસ્થાપ્યતે । અત એવ ચ ઇતરેતરશૂન્યતા બાલપૃથગ્જનાનાં પરિકલ્પનામશ્રિત્યૈવાભિહિતા, અસમ્બધૈવ ચૈષા ।
[5] સા ચ ઽયોગિપ્રત્યક્ષેણ સમ્યગવગમ્યેઽ તિ કથનં નૈવ વિદુષાં રુચિકરમ્ । યુક્ત્યભાવસ્તત્રેતિ યત્ કથનં તદપિ નાસ્તિ યુક્તિસઙ્ગતમ્, યુક્તીનાં તાવદ્ સંવિદ્યમાનત્વાત્ ।
વિદ્વાંસઃ કલ્પનાપોઢમભ્રાન્તમિતિ પ્રત્યક્ષલક્ષણં સમુદીરયન્તિ । અર્થાભાવે ઽપિ ભાવનાબલેન અર્થવભાસિ સુસ્પષ્ટં જ્ઞાનમુત્પદ્યાતે । તથાહિ - યથા કામશોકભયોન્માદાદ્યુપહતેષુ અસકૃદભાસબલેન પ્રમદાદ્યવભાસિ સ્પષ્ટં જ્ઞાનમુપજાયતે યેન તે તાન્ પુરઃસ્થિતનિવ દૃષ્ટ્વા સહસા વિવિધશરીરકમ્પાદિભિશ્ચેષ્ટમાના દૃશ્યન્તે ।
અતશ્ચ યથોક્તતત્વં ભાવયત્સુ તજ્જ્ઞનમુત્પત્સ્યત એવેતિ સમ્ભાવ્યતે । યચ્ચ સ્પષ્ટાવભાસિ જ્ઞાનં તન્નુનં નિર્વિકલ્પકમેવ, કલ્પનાવાયુપ્રકમ્પિતકાયાકારસ્ય સુઅપષ્ટમનુપપન્નત્વાત્, પ્રદીપવત્ ।
પ્રયોગઃ - યે તાવત્ કેચિન્નિરન્તરં સાદરં ભાવનામનુતિષ્ઠન્તિ, તે ભાવનાફલં પ્રકર્ષપર્યન્તજં સ્fઉટાવબોધમનુભવન્ત્યેવ, રાગાદ્યુપહતૈઃ પ્રમદાદિભાવનાવત્ । યત્ર ચિરકાલં નિરન્તરં સાદરં સર્વધર્મનૈરાત્મ્યભાવનં સ્વભાવહેતુઃ, તત્ર પ્રમાણોપપન્નાર્થવિસયકમવિસંવાદકં [જ્ઞાનં] ભવત્યેવ, વ્યવહારેણ ધૂમાદિલિઙ્ગજનિતનિશ્ચયેનોત્પન્નાગ્ન્યાદિજ્ઞાનવત્ । યોગિનાં ખલુ તન્નૈરાત્મજ્ઞાનમપિ પ્રમાણોપપન્નાર્થવિષયકમિતિ સ્વભાવહેતુઃ ।
અસ્ય પ્રમાણોપપન્નત્વં પશ્ચાત્ પ્રકાશયિષ્યતે । સ્પષ્ટાવભાસમાનં સદ્ યજ્જ્ઞાનમવિસંવાદણં જનયતિ તત્ પ્રત્યક્ષં પ્રમાણમ્, રુપાદિવ્યવહારાર્થમનુપહતચક્ષુષાં ચક્ષુવિર્જાનાદિવત્, સર્વધર્મનૈરાત્મ્યવિષયકં યોગિનાં જ્ઞાનમપિ સ્પષ્ટાવભાસમાનં સદ્ અવિસંવાદકમિતિ સ્વભાવહેતુઃ । યદ્યેવં સર્વધર્મનૈરાત્મ્યજ્ઞાનં યુક્તિભિઃ સુસાધ્યં તદા કથમિવ વિદ્વાંસસ્તત્ર ન પ્રિતાઃ? યદપિ યોગિજ્ઞાનં તદસદિતિ યદુચ્યતે, તત્પૂર્વમસ્માભિઃ સમ્યગુત્તરિતમ્, સર્વધર્માણાં શશશૃઙ્ગવદત્યન્તાભાવસ્યાભાવાત્ । તથાપિ પરમાર્થતસ્તેષામભાવ એવ માયાવત્ । અતો નૈવાસ્માભિઃ સર્વે વ્યવહારાસ્તાવન્નિષિધ્યન્તે, ન ચ તે ઽસ્માભિર્નાભ્યુપેયન્ત ઇતિ યદુક્તં તત્તથા ।
[6] યૈસ્તાવત્ "અનુમાનેનાપિ સર્વવસ્તુનિ નિઃસ્વભાવત્વેન સાધયિતુમશક્યાનિ, કસ્યાપિ ધર્મિનો વિષયસ્યાસિદ્ધત્વાત્, દૃષ્ટાન્તાદીનાં ચાનુત્પન્નતાવત્, સર્વસાં યુક્તીનાં વિષયસ્ય સ્વભાવસ્ય ચાસિદ્ધત્વાત્" ઇએત્યવમુક્તમ્, તદપ્યસમ્બદ્ધમેવ ।
ઇત્થમસ્માભિર્નિઃસ્વભાવત્વેનાભ્યુપેતે સતિ યદા ભવન્તઃ પ્રસઙ્ગમાપાદયન્તિ તદા સ પ્રસઙ્ગ એવ નાસ્તિ ।
યૈઃ ખલુ હેતુભિરસ્માભિર્વસ્તૂનાં નિઃસ્વભાવતાભ્યુપેયતે, તત્ર પરમાર્થતો હેતુદૃષ્ટાન્તધર્મિણામસત્ત્વાદ્ યદ્યનુમાનાનુમેયાદિસર્વવ્યવહારાભાવપ્રસઙ્ગો ઽસ્માસ્વાપાદ્યતે, તદા સ પ્રસઙ્ગ એવ ન ભવતિ, ઇષ્ટાપત્તેઃ । યતો વયમપિ અનુમાનાનુમેયાદિસર્વવ્યવહારાદીનાં પરમાર્થતો ઽપ્રવૃતિભ્યુપગચ્છામઃ । ફલતઃ કથમિવ તાવત્તદભાવપ્રસઙ્ગ આપતેદિતિ । અસ્વીકરણં હિ નામ પ્રાઙ્ગલક્ષણમ્ ।
વયં તાવદ્ ભવદ્ભિઃ પ્રયુક્તં દૂષ્ણમપિ પરમાર્થતો ઽનુત્પન્નમેવાભ્યુપગચ્છામઃ । અતો નાસ્તિ કો ઽપિ દોષાવસરલેશઃ । અત એવાચાર્યપાદૈઃ -
યદિ કિંચિદુપલભેયં પ્રવર્તયેયં નિર્વર્તયેયં વા ।
પ્રત્યક્ષાદિભિરર્થૈસ્તદભાવાન્મે ઽનુપાલમ્ભઃ ॥
ઇત્યક્તમ્ । યત્ પરમાર્થતો ઽસત્ તદ્ વ્યવહારે ઽપિ પ્રવર્તિતું ન શક્યત ઇત્યેવં યો હિ પ્રસઙ્ગઃ, સ પ્રસઙ્ગ એવ ન ભવતિ, વ્યાપ્ત્યસિદ્ધેઃ । યતો હિ યેન કારણેન યસ્યાત્મનિવર્તનં તેન તસ્ય વ્યવહારનિવર્તનં તુ નાસ્તિ પરમાર્થસ્વભાવવ્યાપ્તમ્, અપિ તુ તદ્વિપર્યયવ્યાપ્તમિતિ । વ્યવહારસ્તુ પરમાર્થતો ઽભાવસ્વભાવ એવ । પરમાર્થસ્વભાવવિરાહિતા અપિ સ્વપ્નાદયો વિવિધવ્યવહારેષુ પ્રવર્તમાના દૃશ્યન્તે । અતઃ સર્વે ઽપિ તાવદ્ વ્યવહારા નિર્માણસ્વપ્નાદિવદવિરુદ્ધા એવ ।
નિર્મિતકો નિર્મિતકં માયાપુરુષ સ્વમાયયા સૃષ્ટમ્ ।
પ્રતિષેધયસે યદ્વત્ પ્રતિષેધો ઽયં તથૈવ સ્યાત્ ॥
સર્વત્ર સાધ્યધર્મ્યાદીનાં પરમાર્થભૂતત્વાદેવ અનુમાનાદિવ્યવહારાઃ પ્રવર્તન્ત ઇતિ હેતોઃ પરમાર્થતો નિઃસ્વભાવત્વે સતિ નાનુમાનાદિવ્યવહારાઃ પ્રવર્ત્સ્યન્ત ઇતિ યો હિ દોષ આરોપ્યતે, સો ઽપિ તાવદ્ દોષાભાવ એવ । નિર્વિવાદરૂપતયા સપ્રસઙ્ગત્વાત્ પરમાર્તધર્મ્યાદિભિઃ અનુમાનાદિવ્યવહારાઃ કુત્રાપિ નૈવ સિદ્ધાઃ, તથાપિ લોકે યથાપ્રસિદ્ધ એવ ધર્મિણિ વ્યવહારા ભવન્તિ । યતો હિ પ્રવાદિનો હિ તત્ત્વાનિર્ણયાર્થમેવ અનુમાનાદિવ્યવહારાન્ પ્રયુઞ્જન્તિ । યથોક્તમ્ -
ધર્મધર્મિવ્યવસ્થાનં ભેદો ઽભેદોશ્ચ યાદૃશઃ ।
અસમીક્ષિતતત્ત્વાર્થો યથા લોકે પ્રતીયતે ॥
તં તથૈવ સમાશ્રિત્ય સાધ્યસાધનસંસ્થિતિઃ ।
પરમાર્થાવતારાય વિદ્વદ્ભિરવકલ્પ્યતે ॥
પુનશ્ચ, યથાનુદર્શનં ચેયં મેયમાનફલસ્થિતિઃ ।
ક્રિયતે વિદ્યમાનાપિ ગ્રાહ્યગ્રાહકસંવિદામ્ ॥
અન્યથૈકસ્ય ભાવસ્ય નાનારુપાવભાસિનઃ ।
સત્યં કથં સ્યુરાકારાસ્તદેકત્વસ્ય હાનિતઃ ॥
ઇદં તાવદ્ વ્યવહારિકપ્રમાણલક્ષણમિત્યપિ કથ્યતે । પ્રમાણસ્ય તાવત્ સર્વાણિ લક્ષણાનિ તત્ત્વપ્રવૃત્યર્થમેવ ભવન્તિ, અન્યથા વ્યર્થાન્યેવ તાનિ સ્યુરિતિ । પ્રમાણલક્ષણશાસ્ત્રાણ્યનધીયાનાસુ ગોપાલકાઙ્ગનાસુ એવમુપદેશાભાવે ઽપિ ધૂમાદિલિઙ્ગદર્શનતો ઽગ્ન્યાદીનાં જ્ઞાનમુત્પદ્યત એવ । અત એવ વયમપિ તત્ત્વપ્રવેશાય તથતાવ્યવહારાભ્યામનુમાનાદિપ્રવર્તનાદ્ દોષરહિતા એવ ।
અપિ ચ, યે વ્યવહારેણાનુમાનાદિપ્રવૃત્તૌ યત્રાનિત્યાદિ વસ્તુધર્મં સત્સ્વભાવં સાધયન્તિ, તેષાં નિઃસંશયં તત્ર વ્યવહારેણ વસ્તુભૂતધર્માદયઃ સ્યુરેવ, યતો હિ તત્ર તથાવિધા આશ્રયહીના સાધ્યદિસ્થિતિર્નૈવ સિદ્ધા ।
યદિ તત્ર તથાવિધ આશ્રયો નાસ્તિ તદા સાધ્યનિષેધનાદ્ આશ્રયા સિદ્ધ્યાખ્યો દોષો દીયતે । સો ઽપિ યદિ યથાભૂતધર્મિણો નિવૃત્તિશ્ચેત્તદા નિઃસંશયં સાધ્યાદિધર્મિણો ઽવિનાભાવસ્ય નિષેધં કરોતિ, યતો હિ અસિદ્ધે સતિ હેત્વસિદ્ધયાદિદોષા દીયન્તે । સ્વયમુપકલ્પિતાનાં કતિપયધર્મિણાં નિવૃત્તાવપિ સાધયાદેઃ કસ્યાપિ નિષેધસ્યાભાવાદ્ અસિદ્ધયાદિદોષા નૈવ યુજ્યન્તે, તદભિલષિતાર્થસિદ્ધૌ બાધાભાવાત્ । યે વસ્તુધર્મં સત્ત્સ્વભાવં સાધયિતું નાભિલષન્તે, અપિ તુ તદારોપિતધર્માણાં વ્યવચ્છેસિદ્ધિમાત્રં વિવક્ષન્તે, તેભ્યો ઽસિદ્ધયાદિદોષાનાપાદયિતું વ્યવહારે ઽપિ વસ્તુભૂતધર્મી નૈવાવશ્યકઃ, તસ્ય તદ્ધર્માભાવાત્ ।

તદપેક્ષયાપિ તદ્ધર્મિતા નોપપદ્યતે । તદસિદ્ધાવપિ સાધ્યાવિનાભાવી હેતુરભિષ્ટાર્થસાધકઃ, બાધકાભાવાત્ । વાદિનો ઽભીષ્ટાર્થસિદ્ધૌ પ્રતિવાદિન ઉપઘાતકામનયા ધર્મિણઃ સદસત્ત્વમન્વેષયન્તિ, ન તુ કામચારતઃ । ધર્મિણો ઽસત્ત્વાદિચર્ચયાપિ કિમ્? યદિ વાદિનો ઽભિષ્ટાર્થહાનિર્ન સ્યાત્ । ઽચોદકો દોષહીનઃઽ ઇત્યપિ કથનં વિપર્યયદોષાણુપરિપૂરિતે પરિધાવનમાત્રમેવ, અન્યત્રાભાવાત્ । અત એવ સાધ્યધર્મં તદનુકૂલધર્મિણં ચાવગન્તું પક્ષલક્ષણવેલાયામેવ યુક્તિવિદ્ભિર્વિશેષેણ ઽસ્વધર્મઽ ઇત્યભિધીયતે ।
એવં યસ્તાવત્ સ્વકાર્યાણિ યુગપન્ન સાધયતિ, સ ન ભવત્યપ્રતિહતનિત્યૈકસ્વભાવઃ, વન્ધ્યાપુત્રવત્ । પરૈરિષ્ટમાકાશાદિકમપિ શબ્દાદિકાર્યં ન સાધ્યતીતિ વ્યાપકાનુપલબ્ધિ, ઇત્યભિહિતે ઽયં તાવન્ન વિરુદ્ધહેતુરપીતી કેચિત્ । સાધ્યસાધનયોરિવ આકાશાદિર્નૈવ વસ્તુભૂતઃ સ્વભાવધર્મીતિ સાધનભૂતો ઽયં હેતુરાશ્રયાસિદ્ધ ઇત્યપરે । તત્રાપિ આકાશદિધર્મિણાં વસ્તુતાયાઃ કૃતે ઽપ્યત્ર નિરાકરણે સાધ્યાભાવમાત્રમભ્યુપગચ્છતાં નાસ્તિ કો ઽપિ દોષઃ, હેત્વભાવમાત્રેણ ચ નસ્તિ સ્વભાવો ઽપ્યસિદ્ધઃ, વસ્તુતાયા અભાવે ઽપિ ધર્મિણાં સિદ્ધેઃ । અતો વિપ્રતિપત્તિનિરાકરણાય સ્વાભિમતધર્મ્યેવ યદિ બાધ્યતે ચેત્તદા સાધ્ય એવ તાવન્નિષેધ્યો ભવતિ, ન તુ ધર્માન્તરયુક્તો ધર્મીત્યેવં નિર્દેશકાલે સ્વેષ્ટપ્રત્યક્ષાનુમાનાપ્તપ્રસિદ્ધિદ્વારા નિષેધમવિધાય સ્વભાવસ્યૈવ તાવન્નિષેધઃ સ્વધર્મી ભવતીત્યત્ર પક્ષધર્મતાવસ્થાયામાચાર્યેણ સ્વધર્મી કથિત ઇતિ વાર્તિકકારઃ । તથાહિઃ
સર્વત્ર વાદિનો ધર્મો યઃ સ્વસાધ્યતયેપ્સિતઃ ।
તદ્ધર્મવતિ બાધા સ્યન્નાન્યધર્મેણ ધર્મિણિ ॥
અન્યથાસ્યોપરોધઃ કો બાધિતે ઽન્યત્ર ધર્મિણિ ।
ઇતિ વસ્તરઃ । વિપ્રતિપત્તિનિરાકરણાર્થં ચોક્તમ્ઃ
યથા પરૈરનુત્પાદ્યાપૂર્વરૂપં ન ખાદિકમ્ ।
સકૃચ્છબ્દાદ્યહેતુત્વાદિત્યુક્તે, પ્રાહ દૂષકઃ ॥
તદ્વદ્ વસ્તુસ્વભાવો ઽસન્ ધર્મી વ્યોમાદિરિત્યપિ ।
નૈવમિષ્ટસ્ય સાધયસ્ય બાધા કાચન વિદ્યતે ॥
દ્વયસ્યાપિ હિ સાધ્યત્વે સાધ્યધર્મોપરોધિ યત્ ।
બાધનં ધર્મિણસ્તત્ર બાધેત્યેતેન વર્ણિતમ્ ॥
અવશ્યં ચૈતદવગન્તવ્યમ્ । અન્યથા ક્રમયૌગપદ્યાભ્યામભિવ્યક્તેન અર્થક્રિયાસામર્થ્યવિયોગેન પરપરિકલ્પિતઃ પદાર્થાઃ કથમિવ નિષેદ્ધું શક્ષ્યન્તે । સદ્વસ્તુનસ્તાન્નૈવ કથમપિ નિષેધઃ કર્તું પાર્યતે । આશ્રયાસિદ્ધદોષેણ યદિ અસતો ઽપિ નૈવ કર્તું પાર્યતે તદા નિષેધ એવ કસ્યાપિ કથમપિ કર્તું નૈવ શક્યતે । અત એવ યોગાચારૈસ્તાવદુક્તમ્ -

વિષયત્વં ન ચૈકસ્મિન્નનેકમપિ નાસ્ત્યણૌ ।
નાસ્તિ તત્ ક્ષણિકં વાપિ સચ્ચાપિ ન હિ વિદ્યતે ।
ક્રમેણ યુગપચ્ચાપિ સ વિરુદ્ધો ભવેદિતિ ॥
ઇત્યાદિભિર્બાહ્યાદિનિષેધઃ કથમિવ કર્ત્તું શક્યઃ સ્યાત્ ।
તૈર્થિકૈઃપરિકલ્પિતેષુ દ્રવ્યગુણકર્મસામાન્યાદિષુ નિષેદ્ધુમિષ્યમાણેષ્વપિ કથં તત્ર આશ્રયાસિદ્ધાદયો દોષા નૈવ પ્રવર્ત્સ્યન્તે? યદિ પ્રસઙ્ગસાધનમાત્રેણૈવ નિષેધનાત્ર પ્રવર્ત્સ્યન્ત ઇત્યેવં બ્રૂયાત્તદા અપ્રમાણં હિ તત્ર પ્રસઙ્ગસાધનમ્ । ફલત એકાન્તેનૈષામભાવો વ્યવહારે કથં સિદ્ધઃ સ્યાત્, પ્રમાણાપેક્ષિતાત્વાત્તસ્ય ।
અથ પ્રમાણમેવ પ્રસઙ્ગસાધનમિતિ ચેત્તદા કિમિવ તત્ર આશ્રયાસિદ્ધાદયો દોષા ન પ્રવર્તન્તે? યુક્ત્તિબલેન આગન્તુશીલેષુ દોષેષુ પ્રેક્ષાવદ્ભિઃ સ્વતઃ [સ્વપક્ષતઃ] સિદ્ધિર્નૈવ યુક્તિમતી અથ બાહ્યાર્થાદીન્ નિષેદ્ધુકામાનાં વિદ્યત એવ વસ્તુભૂતો બુદ્ધિલક્ષણો ધર્મી, યતસ્તેનૈવ બાહ્યાર્થેષુ પ્રધાનાદિષુ ચોત્પત્તિનિષેધઃ સાધયતે, અતઃ આશ્રયાસિદ્ધાદયો દોષાસ્તત્ર ન પ્રવર્તન્ત ઇતિ ચેત્તદા એકાનેકસ્વભાવવિયુક્તત્વક્રમયૌપદ્યવ્યાપ્તાર્થક્રિયાસામર્થ્યવિરહિતત્વાદો હેતવસ્તદા અપ્રસિદ્ધતદ્ધર્મત્વધર્મિણિ અભીષ્ટસાધ્યધર્મં સાધયિષ્યન્ત્યેવ ।
અપક્ષધર્મત્વે ઽપિ સાધ્યાવિનાભાવમાત્રહેતુઃ સાધ્યસાધને ઽસમર્થઃ । યદ્યેવં સ્યાત્તદા ચાક્ષુષત્વમપિ શબ્દધર્મણિ કથમનિત્યત્વસાધને ઽશક્તમ્? યદિ તે તત્પ્રસિદ્ધત્વમભ્યુપગચ્છન્તિ તદા બાહ્યપ્રધાનાદિવત્ બુદ્ધિરેવ શક્તત્વૈકાનેકત્વવ્યાપ્તધર્મવિયુક્તત્વન્નિઃસ્વભાવૈવ તાવત્ સેત્સ્યતિ, તેષાં તદ્ધર્મત્વાત્ । અન્યે ઽપિ ધર્મા નાન્યસિદ્ધાં ભવન્તિ । સામર્થ્યાદિવિરાહિતં વસ્તુ તાવદસિદ્ધમેવ ।
અન્યથા [યદ્યેવં ન સ્યાત્તદા] તતો બહ્યપ્રધાનાદયો ન નિઃસ્વભાવાઃ સેત્યન્તિ । નિઃસ્વભાવત્વે ખલુ સિદ્ધે આશ્રયાસિદ્ધદિદોષાણાં તાદવસ્થ્યે ઽપિ નાસ્તિ સ્વપક્ષહાનિપ્રસઙ્ગઃ । બુદ્ધૌ તાવત્ સિદ્ધે ઽપિ બાહ્યપ્રધાનાદિભિરુત્પત્તિનિષેધે પ્રધાનાદીનાં પરિકલ્પિતસ્વભાવનિષેધસ્તુ અસિદ્ધ એવ, આકારાન્તરત્વાત્તસ્ય । યદ્યસિદ્ધ એવ સઃ, તદા પરકલ્પિતાઃ પ્રધાનાદયો ઽસન્ત એવ । એવંવિધે તાવદ્ ધર્મિણિ કથમસદ્વ્યવહારો ઽપિ પ્રવર્તેત । ન ખલ્વન્યેષુ અન્યવ્યવહારપ્રવૃત્તિર્યજ્યતે ।
કેચન તાવદજ્ઞાનિનસ્ત્રિષુ પ્રતિસંખ્યાનિરોધાસંસ્કૃતેષુ કસ્યાપ્યુત્પત્તિમત્ત્વાભાવં પરમાર્થવસ્તુરુપેણ પરિકલ્પયન્તિ । તન્નિષેઘસાધને ચ બુદ્ધેસ્તાવત્ કથં નામ વિષયિભાવો ભવિષ્યતિ, યતો હ્યન્યે [વાદિનઃ] તેષુ તયા ઉત્પત્તિમત્ત્વાભાવધર્મં નાભ્યુપયન્તિ । અતો તન્નિષેઘસ્તાવન્ન કથમપિ સાધયિતું શક્યઃ ।
અથ અનાદિકાલિનસ્વબીજપરિપાકપરિનિષ્પન્નબાલાનાં બુદ્ધૌ વિદ્યમાનો બાહ્યવસ્તુવિકલ્પ એવ ધર્મી, તદાધારેણ પ્રધાનાદીનાં નિષેધ્યમાનત્વાત્ । સ પરમાર્થતઃ સ્વભાવવિરહિતો ઽપિ ભ્રાન્ત્યા બાહ્યમિવ પ્રધાનાદ્યભિન્નમિવ સર્વસામર્થ્યશૂન્યં ચ સર્વધર્મસમવેતમિવ કલ્પયતિ । તત્ર પ્રધાનાદિસ્વરૂપનિષેધે પ્રધાનાદિસ્વરૂપનિષેધસ્તાવત્ સાધ્યસાધનવિષયકઃ સિધ્યતિ, યતો હિ સ બાલૈર્બાહ્યપધાનાદ્યુપગૃહીતવાદિપ્રતિવાદિભિરપિ તૈમિરિકૈર્દ્વિચન્દ્રદર્શનમિવ તદભિન્નતયૈવ વ્યવહ્રિયતે ।
સ હિ યદ્યપિ [સર્વથા] બુદ્ધયા પરિકલ્પિતમાત્ર એવ, તથાપિ તદાકારતયા બુદ્ધિરિત્યેવમુપચર્યતે વસ્તુતો ઽયં નાસ્તિ [કથમપિ] બુદ્ધિસ્વભાવઃ, તદ્વિલક્ષણસ્વભાવેનાવવભાસમાનત્વાત્તસ્ય । અતઃ સિદ્ધે ઽપિ તસ્ય નિઃસ્વભાવત્વે બુદ્ધિનિઃ સ્વભાવતાયા નાસ્તિ પ્રસઙ્ગઃ, યતો હિ બાહ્યપ્રધાનાદીનાં તાવન્નિષેધસ્તુ પ્રમાણૈઃ સાધ્યતે, ન તુ [કદાચિત્] તત્ત્વનિષેધાય હેતવઃ પ્રયુજ્યન્તે ।
વસ્તુસતાં શબ્દાદિબાહ્યધર્મિણામ્ અનિત્યાદિધર્મસિદ્ધયે [તે] બાહ્યશબ્દાદયસ્તભિન્નાશ્ચ બુદ્ધિસ્થ ઉપચારધર્મિણ્યેવાશ્રયન્તે, યતો હિ તે દેશકાલાદિભીન્નાવસ્થાનિયતા બાહ્યશબ્દાદયો વાદિપ્રતિવાદિનાં બુદ્ધૌ સ્વસ્વભાવેન નૈવ પ્રત્યક્ષીભવન્તિ । સાધ્યસાધનાદિવિશેષાણામપ્યસમ્ભવઃ, નિરંશત્વાત્ । અતો ઽનુમાનામેયાદયઃ સર્વે વ્યવહારા બુદ્ધિસ્થ એવ ધર્મિણ્યાશ્રિતાઃ પ્રવર્તન્તે, પ્રકારાન્તરાસમ્ભવત્ । યદ્યેવં તદા પરમાર્થતો નિઃસ્વભાવત્વે પરિકલ્પિતધર્મિણં નિઃશ્રિત્ય નિષેધાદિસિદ્ધયર્થમ્ આશ્રયાસિદ્ધાદિદોષાણામપ્રવૃત્તવપિ કામં બલેનાસ્માસુ અપાલમ્ભાઃ ક્રિયન્તે ।
યથા હિ પરમાર્થપ્રવૃત્ત્યર્થં ભવન્તઃ પ્રધાનાદિનિષેધ્યે પરિકલ્પિતધર્મિણ્યેવ સાધ્યસાધનાદીન્ મનસિકુર્વન્તિ, તથૈવ વયમપિ પ્રસિદ્ધેષુ રૂપશબ્દાદિષુ યે તાવત્ સદસદાદિસ્વભાવા આરોપ્યન્તે, તન્નિષેધાય બાલેભ્યસ્તાન્ માયામરીચિસ્વપ્નપ્રતીબિમ્બાદિસમાન્ નિર્દિશામઃ ।
તત્ર યથા આરોપિતે ધર્મિણિ વસ્તુત્વારોપણનિષેધએ ઽપિ વાદિપ્રતિવાદિષુ પ્રતીભાસમાનત્વાદ્ અસદાદિદોષા ન પ્રવર્તન્તે, તથૈવ રુપાદયો ઽપિ તાવદાગોઆલઙ્ગનાનામવભાસન્તે, તત્કથં નામ તે ઽસિદ્ધા ભવિષ્યન્તીતિ । અવભાસો હિ તત્કારણનિવૃત્ત્યા જાયમાનેન સત્યસ્વભાવેન તાવન્નસ્તિ વ્યાપ્તઃ, અલીકસ્યાપ્યવભાસમાનત્વાત્ । યદ્યેવં નો ચેત્તદા સર્વે પુરુષાસ્તદર્શિનઃ સ્યુઃ, કેવલસ્ય તત્ત્વસ્યૈવાવભાસમાનત્વાત્ ।
યથૈવ હિ તસ્મિન્ પરિકલ્પિતધર્મિણિ સામર્થ્યશૂન્યત્વવ્યાપ્ત્યુપન્યાસેન નિઃસ્વભાવત્વં પ્રસાધ્ય પ્રધાનાદયઃ સાધ્યન્તે, તથૈવાસ્માભિરપિ પરિકલ્પિતવસ્તુનિ તત્ [નિઃસ્વભાવત્વં] સમ્યક્તાઅ સાધયિતું યથોક્તઃ સામર્થ્યાભાવાદિઃ કથં ન સિદ્ધઃ સ્યાત્ । પ્રેક્ષાવદ્ભિસ્તુ સ્વીકરણં વિચારાર્હમ્, ભાવાત્મકતાયા નિર્ણયસ્યાયુક્તત્વાત્, વિચરાવસ્થાયાં તુ નાસ્ત્યેવ । અતત્સ્તન્નિર્ણયો ન કૃતઃ વિચારો ઽપિ નિર્ણયાર્થક એવ । યતઃ પ્રમાણાદ્વારા સિદ્ધાન્તનિર્ણયકાલે કો ઽપિ સિદ્ધાન્તો નાભ્યુપગતો ભવતીત્યતસ્તસ્મિન્ કાલે કસ્મિન્ આશ્રયાસિદ્ધિમુખેન ધર્મ્યસિદ્ધયાદિદોષઃ પ્રદાતું શક્યતે । અથ વાદી પ્રમાણૈસ્તત્ત્વનિર્ણયં કૃત્વા પરેભ્યસ્તત્પ્રતિપાદયિતું પ્રવૃતઃ, અતઃ સ સિદ્ધાન્તાભ્યુપગમાત્ પૂર્વવર્તીતિ મન્યતે, તદાપિ તાવન્ન ઉજ્યતે । સ્વપ્રતીતિકાલે સિદ્ધાન્તો નાભ્યુપગમ્યત ઇતિ ।

પૂર્વત એવ સિદ્ધાન્તમનભ્યુપગચ્છન્તો વાદિનઃ સ્વયં પ્રમાણતસ્તત્ત્વજ્ઞાનં કુર્વન્તિ, તૈરેવ ચાપરાનપિ બોધયન્તીતિ કથં સિદ્ધન્તો ઽભ્યુપગતઃ સ્યાત્ । પૂર્વં સ્વયં પ્રમાણૈસ્તત્ત્વશ્ચિયં કૃવા સિદ્ધાન્તેન અપરેભ્યો ઽવબોધનમપિ નાસ્તિ સિદ્ધમ્ । અપરે ઽપિ પ્રેક્ષાવન્તસ્તાવત્ તચ્છબ્દમાત્રેણૈવ પ્રમાણૈરનુપપન્ને ઽર્થે નૈવ વિશ્વસન્તિ । અતઃ સ્વમિર્ણયવદ્ અપરેભ્યો ઽપિ નિર્દેશસમયે તાદવસ્થ્યાત્ સર્વત્ર પ્રમાણૈરેવ તત્ત્વનિર્ણયઃ ક્રિયતે । અતઃ સિદ્ધાન્તો નાભ્યુપગતો ભવતીતિ । અત એવ કથં તેન ધર્મિણસ્તાવદસિદ્ધાદયઃ પ્રતીપાદ્યન્તે । સમ્યક્પ્રમાણબલેન વાદિનામભીષ્ટસાધ્યસિદ્ધાવપિ ઽસિદ્ધાન્તાભ્યુપગમાત્ તેભ્યો દોષા જાયન્તેઽ ઇતિ યે વદન્તિ કિં તેષાં યુક્ત્યન્તરમિતિ । વસ્તુતસ્તત્ત્વવિમર્શાવસરે સિદ્ધાન્તપ્રસિદ્ધે ધર્મિણિ ન કે ઽપ્યાશ્રયન્તે । તથાવિધસ્ય ધર્મિણિઃ કુત્રાપિ વાદિપ્રતિવાદિષ્વસિદ્ધત્વાદેવ । યથા બૌદ્ધેષુ શબ્દાદયો ભૌતિકા ઇત્યભ્યુપગમ્યન્તે, ન તથા વૈશેષિકાદિષુ, આકાશગુણત્વેન તસ્યાભ્યુપગમાત્ । યદિ તથાવિધો ધર્મિ સિદ્ધો ન સ્યાત્તદા ન કો ઽપિ કુત્રાપિ તત્સાધનાર્થં પ્રત્વર્તેત । યદિ તથાવિધો સિદ્ધસ્તદા તદ્ધર્મોં ઽપિ ઉભયસમ્મતઃ સિદ્ધ એવ । અતો નાસ્તિ વિવાદાવસરઃ । અત એવ સર્વે તત્ત્વજિજ્ઞાસવઃ સિદ્ધાન્તવિશેષસિદ્ધં ધર્મિણમપહાય આગોપાલપ્રસિદ્ધમેવ તમાશ્રિત્ય સાધ્યસાધનવિષયકં ચિન્તનં પરિવર્ધયન્તિ । અતઃ સિદ્ધાન્તાશ્રયણં કૃત્યા આશ્રયાસિદ્ધાદિવચનમસમ્બદ્ધમેવ ।
વ્યવહારે યે ઽપ્રસિદ્ધા ધર્મિણસ્તેષુ ચોદનમિદં સમુચિતમેવ । અસ્માસુ રુપાદયસ્તાવદ્ વ્યવહારે ઽપિ નાપ્રસિદ્ધાઃ ।
[7] "યત્ખલુ પરપ્રસિદ્ધપ્રમાણૈઃ સ્વપક્ષઃ સાધનીયઃ" ઇતિ યદુચ્યતે તદ્ દૂષણમેવ તાવન્ન ભવતિ, અનભ્યુપગમાત્ । અતો વ્યવહારે વયમ્ ઉભયસિદ્ધૈર્હેત્વાદિભિઃ સાધ્યં સાધયામ ઇત્યેવં પશ્ચાન્નિર્દેક્ષ્યામઃ ।
[8] "સર્વે ધર્મા વિવિક્તાઃ, ન કેનાપિ સમ્યગ્લિઙ્ગેનાલિઙ્ગિતા અતિપરોક્ષત્વાદ્" ઇતિ યદુક્તં તદપિ તાવન્નૈવ યુજ્યતે, સિદ્ધે ઽપિ સાધ્યર્મિણિ સાધ્યધર્મસમ્યગ્લિઙ્ગયોઃ પરસ્પરાવિનાભૂતસ્ય સાધ્યસાધનભાવસ્યાપ્રવર્તનાત્, વિવાદાભાવાચ્ચ તત્ર । તથાપિ કતિપયેષુ ધર્મિસુ સ સિદ્ધઃ, કતિપયેષુ ચ સન્દિગ્ધ ઇતિ । અતઃ અવિનાભાવનિયમનિર્દેશેન સામાન્યધર્મિણિ સાધ્યધર્મં સાધયેયુરિતિ કથનં યુજ્યત એવ ।
તદ્વદત્રાપિ માયામરિચિસ્વપ્નગન્ધર્વનગરાદિસદૃશેષુ કતિપયેષ્વેવ ધર્મિષુ સ સિધ્યતીત્યતઃ પરમાર્થતો નિઃસ્વભાવત્વાદ્ એકાનેકસ્વભાવાદિધર્મેષુ વ્યાપ્તિઃ સિદ્ધૈવ । અપિ ચ, અસ્માભિરન્યત્ર સવિવાદેષુ રુપાદિષુ વ્યાપ્તિધર્મોપદર્શનેન સાધિતત્વાન્નાસ્તિ દોષ ઇતિ ।
[9-10] યે કેચન - "કાર્યસ્વભાવાભ્યાં હેતુભ્યાં નૈવ સર્વે ધર્મા નિઃસ્વભાવા ઇતિ સાધયિતું શક્યન્તે, વસ્તુસાધનત્વાત્તયોઃ" ઇતિ યત્ કથયન્તિ, તદપિ નૈવ યુજ્યતે, પરમાર્થતો ભાવસ્વભાવસાધનાવેતાવિતિ કુત્રાપ્યનુલ્લિખિતત્વાત્ ।
યદા સાધનસ્વરુપાન્તઃપ્રવિષ્ટત્વાદિમૌ વસ્તુસાધનાવિત્યુચ્યેતે તદા નિઃસ્વભાવતાયામપિ પ્રયોગવિશેષવશેન સાધનસ્વભાવાવેવ । અતસ્તત્સાધ્યામાનાયાં કથં ન તૌ [હેતૂ] સમ્ભવતઃ? સ્વભાવહેતુરેવ કાર્યાદિહેતુભ્યઃ પ્રયોગભેદેન વિવિધાકારેષુ પ્રપઞ્ચિતઃ । અત એવ વિદ્વદ્ભિઃ "પક્ષધર્મસ્તદંશેન વ્યાપ્તો હેતુઃ" ઇતિ સામાન્યેન હેતુલક્ષણં નિર્દિષ્ટમ્ । અતો ઽત્રાપિ પ્રયોગભેદેન સ્વભાવાદયઃ ઔચિત્યવશાન્ન વિરુધ્યન્તે । પશ્ચાદપ્યેવં નિર્દેક્ષ્યામઃ ।
તત્ર સર્વે ધર્મા પરમાર્થતો ઽનુત્પન્ના નિઃસ્વભાવાશ્ચ, તથાપિ ઇમૌ દ્વાવપિ તેષુ વ્યવહારસત્યત્વેન વિદ્યેતે એવ । અતઃ કથં તાવેકસ્મિન્ન સમ્ભવતઃ । "કેવલં સમ્યક્ કાર્યમાત્રેણ સ્વભાવમાત્રેણ વા હેતુના ભવિતવ્યમ્" ઇતિ યદુક્તમ્, તસ્યાપિ કિમપિ કારણં નાસ્તિ, યતો હિ પ્રતિબિમ્બફલમપ્યુનુમાનમેવ સ્વહેતુતયાલમ્બનીકરોતિ । "આદર્શદિગતઃ પ્રતિબિમ્બો હિ તાવદન્યદેકં રૂપમ્" ઇતિ યદુક્તમ્, તદપિ ન યુચ્યતે, સપ્રતિઘત્વસ્ય એકસ્મિન્નેવ વિષયે ઽનુપપન્નત્વાત્ । "તદેવ રૂપં તથૈવાલમ્બ્યતે" ઇદમપિ કથનં નૈવ સમીચીનમ્, તથાવિધવિષયાકારસમ્બબદ્ધસ્વભાવેન વિરહિતત્વાત્ ।
યદ્યપિ પ્રતિબિમ્બાદય આદર્શદ્યાશ્રયાશ્રિતા ભવન્તિ, તથાપિ યદિ વિષયાકારાદિભેદાનુરૂપતયા આલમ્બ્યેરન્, તદા તદ્રૂપં તથાવિધં સ્થિરસ્વભાવં નાસ્ત્યેવ । અન્યાકારગ્રહનમપિ તાવન્નૈવ યુજ્યતે, અતિપ્રસઙ્ગાત્ । ઽવિજ્ઞાનસ્યૈવ પ્રતિબિમ્બાકારતયા પ્રતિભાસનાદસ્તિ સ [આકારઃ] વિજ્ઞાસ્વભાવેન વસ્તુસન્ઽ ઇદિ યદુક્તં તદપિ ન યુક્તિયુક્તમ્, યતો હિ અમૂર્તં નીલાદિવિજ્ઞાનં નિરંશતયા સ્થિતં વિવિધાકારરહિતમેવ ભવતીત્યુચ્યતે । પ્રતિબિમ્બવસ્તુ તદ્વિલક્ષણતયા પ્રતિભાસત ઇત્યતઃ કથં સ [આકારઃ] તત્સ્વભાવેન સન્ સ્યાત્ । યથોક્તં ભવતાપિ ત્રિંશિકાયાં પુદ્ગલનિઃસ્વભાવતં પ્રતિપાદયતા યદ્ યો હિ પરિકલ્પિતઃ સ્વભાવઃ સ સર્વથા નિથ્યૈવ, વન્ધ્યાપુત્રાદિવત્ ।
આત્માદયઃ પરિકલ્પિતસ્વભાવા એવેત્યાદિભિઃ પ્રયોગૈઃ સ્વભાવહેતુરેવોચ્યતે । તથૈવાન્યે ઽપિ પરપરિકલ્પિતધર્મા નૈવાલમ્બિતા ભવન્તીતિ કથં નોચ્યતે । યથાચાર્યૈર્નિર્દિષ્ટં તથા સર્વધર્મનિઃસ્વભાવતાસાધનાયાં વ્યાપ્યાનુપલબ્ધિક્ષણા ધર્માઃ કથં નોક્તાઃ । તથા પશ્ચાન્નિર્દેક્ષ્યામઃ । યત્ખલુ સ્વભાવાનુપલબ્ધિરસમ્ભવેત્યુક્તં તત્તાવત્ પૂર્વં કૃતોત્તરમિતિ । નયો ઽયમન્યો ઽન્યશૂન્યતાયા ઇત્યપ્યશક્યસાધનઃ । તદા કિમિતિ પ્રશ્ને લક્ષણશૂન્યતેયમિતિ ।
[11-12] વિરુદ્ધોપલબ્ધ્યાદયો ઽસમ્ભવા ઇતિ યદુક્તં તા અત્યસમ્બદ્ધા એવેતિ । યતો હિ સર્વે ધર્મા વિવિક્તાઃ કતિપયે ચ સહવિરુદ્ધા ઇતિ ન સિધ્યન્તિ, તથાપિ માયાખપુષ્પાદયશ્ચ સામાન્યતયા નિઃસ્વભાવાઃ સહવિરુદ્ધાશ્ચેતિ સિધ્યન્ત્યેવ ।
યદ્યેવં નાસ્તિ તદા કથમ્ ભવદ્ભિઃ પરપરિકલ્પિતા ઈશ્વરાદયો નિઃસ્વભાવત્વેન સાધયિતું શક્યન્તે । અતઃ સામાન્યેન નિઃસ્વભાવતામાત્રેણ યદિ વ્યવહારે વિરુદ્ધાદયઃ સિધ્યન્તિ, તતઃ સર્વેષાં ધર્માણાં પરમાર્થતઃ સત્ત્વાભ્યુપગમે વિરુસ્શાધર્માદીનુપદર્શય નિઃસ્વભાવત્વેન તેષાં સમ્યક્ સાધનાત્ કિમત્ર તાવદ્ વિરોધ । તદ્વિરુદ્ધાદીનાં વસ્તુતાયાં પ્રસઙ્ગો ન યુક્તરૂપઃ, યતો હિ પરમાર્થતો નિઃસ્વભાવેષુ ધર્મેષુ ભૂતરુપાભિવ્યક્તિસ્તુ, કુત્રાપિ સમ્યગ્ભાવસ્વભાવે નોત્પતિષ્ઠતિ । યદિ તિષ્ઠેત્તદા વિરુદ્ધાદયો ન સિધ્યેયુઃ ।

અતો યદિ સર્વે ધર્મા નિઃસ્વભાવાઃસહાનવસ્થાનવિરુદ્ધાશ્ચ સિધ્યન્ત્યતસ્તદ્વિરુદ્ધેષુ વસ્તુતાપ્રસઙ્ગ ઇતિ ન વક્તવ્યમ્, વિરુદ્ધાદીનાં વ્યવહારસિદ્ધત્વાત્, ન તુ પરમાર્થતઃ । એવમેવ દીપકાદૌ અદૃઢલક્ષણે વસ્તુનિ પરિચ્છિન્ને સતિ દૃઢાકારવિવિક્તતૈવ તાવત્ પરિચ્છિદ્યતે, યતો ન વ્યવહારે વ્યવચ્છેદઃ, અતઃપરિચ્છેદાનુપપત્તિરેવ તત્ર । યો યથા પરિછિદ્યતે, યત્ર ચ તથા પરિચ્છેદો નાસ્તિ, સ અભાવ એવ તાઅવત્ પરસ્પરપરિહારસ્થિતલક્ષણો વિરધો વ્યવસ્થાપ્યતે । સદસતોઃ ક્રમાક્રમયોશ્ચ વિરોધયોરપિ તથૈવ દ્રષ્ટવ્યમ્ । નાસ્ત્યાસન્ને દેશે ઽગ્નિ, અવિકલશીલસ્પર્શદિત્યાદિસ્થલેષુ સ વિરોધધસ્તાવત્ સહાનવસ્થાનલક્ષણો વ્યવસ્થાપ્યતે ।
પ્રસિદ્ધે ઽપિ તસ્મિન્ વિરોધે દીપકાદયો હિ વસ્તુરુપેણાત્યન્તમનુપપન્નાઃ, માયાદિમિથ્યાવસ્તુષ્વપિ જાતિવિનાશયોરવભાસમાનત્વાત્ અત એવ આચાર્યૈઃ પરમાર્થપ્રવૃત્ત્યર્થં યથા દીપકાદિષુ નિત્યાનિત્યાદિવિરોધો ઽવભાસતે, તથૈવ વ્યવસ્થા કૃતા । દીપકાદયો બાહ્યાર્થત્વેન વિજ્ઞાનરૂપત્વેન વા પરમાર્થતો ઽસિદ્ધાઃ, ઉભયોઃ સ્વભાવયોસ્તૈરેવ નિરાકૃતત્વાત્ । પરમાર્થવસ્તુસ્વભાવેન સહાનવસ્થાનલક્ષણવિરોધસ્ય સાક્ષાત્કારિ જ્ઞાનં પરમાર્થવસ્તુસ્વભાવે ન કથઞ્ચિત્ પ્રવર્તતે, અર્વાગ્દર્શિનાં દર્શનમાર્ગે ઽપ્રવૃતત્વાત્ । સહાનવસ્થાનલક્ષણો
વિરોધસ્તાવત્ સાંવૃતિક એવ, વસ્તૂનાં સ્વયમેવ વિનશ્યમાનત્વાન્નાન્યકારણૈઃ । યદિ પ્રત્યયાન્તરૈર્વિનાશ ઇતિ તદા ન વિનાશહેતુભિસ્તત્ર કિમપ્યુપક્રિયતે । પ્રત્યયાન્તરૈઃ ક્રિયમાણે ઽપિ વિનાશે સ સ્વહેતુભિરેવ ક્રિયતે, નાન્યકારણૈરિતિ ।
યદ્યવસ્તુત્વાદ્ વિનાશસ્ય તત્ત્વેન અન્યત્વેન વા તસ્ય વિજ્ઞપ્તિર્ન યુજ્યત ઇતિ ચિન્ત્યતે તદા આત્યન્તિકતયા સ વિનાશકારણૈર્ન ક્રિયતે, નિઃસ્વભાવત્વાત્ । અતો ઽકિઞ્ચિત્કરા અગ્ન્યાદયો હિ કથં નામ પરમાર્થતો વિરુદ્ધાઃ સેત્સ્યન્તિ । તથાપ્યગ્ન્યાદયઃ શીતાદીન્ ક્રમશો નિઃસામર્થલક્ષણાન્ અનિત્યાન્ પ્રકર્ષતમાન્ ઉત્પાદયન્ત્યત એવ તે હ્યગ્ન્યાદયો વિરુદ્ધા ઇતિ કેવલં વ્યવહ્રિયન્ત એવ । અત આચાર્યૈર્વિરોધનયો ઽયમિત્યુક્તો ન તુ વિરોધ એવેત્યુક્તઃ । અતશ્ચ વિરોધો ઽયં વ્યવહારમાત્રાશ્રિત એવોક્તો ન તુ પરમાર્થાશ્રિતઃ અગ્નિશીતાદયશ્ચ ન પરમાર્થતો બાહ્યાર્થસ્વભાવાઃ સિધ્યન્તિ, તેષાં તાવજ્જ્ઞાનાકારસ્વભાવો ઽપિ ચ કલ્પિત એવ । એકસ્મિન્ જ્ઞાને શીતોષ્ણયોરવભાસઃ સમ્ભવતિ । અનેકાનિ સજાતીયવિજ્ઞાનાનિ યુગપન્નૈવ સમ્ભવન્તિ, અતઃ શીતાદયઃ સ્વપ્નાદિન્મિથ્યાવભાસ એવ, અતો નાસ્તિ તેષુ પરમાર્થતો વિરોધઃ ।
[13-19] વૃક્ષશિંશપાદીનિ વ્યાપ્યવ્યાપકવસ્તૂન્યપિ વ્યવહારમાશ્રિત્ય પરિકલ્પિતસામાઅન્યવિશેષવ્યવસ્થયા વ્યવસ્થાપ્યન્તે, યતો હિ વૃક્ષાદયો વ્યાપકાઃ વસ્તુતઃ સામાન્યાત્મકાઃ । પરમાર્થતસ્ત્વેતત્ કિમપિ નાસ્ત્યેવ ।
વિશેષાદયસ્તાવન્ન બાહ્યાર્થસ્વભાવાઃ, જ્ઞાનાકારા અપિ પરમાર્થતયાસિદ્ધત્વાત્ । તથાપ્યુક્ષિતતત્ત્વર્થા વિદ્વાંસો ગજાવલોકનમિવ સ્વપ્નદૃષ્ટખદિરાદિવિવિધમિથ્યાવિષયાણામનુભૂતિવદ્ વૃક્ષાદિવસ્તૂનાં મૃષાત્વમેવાશ્રિત્ય તથતાયાં પ્રવૃત્ત્યર્થં પરમાર્થાનુકૂલતયા વ્યાપ્યવ્યાપકાદિવ્યવસ્થાં કુર્વતે । તથૈવ બીજાઙ્કુરાદીનિ કારણકાર્યાદીન્યપિ સંવૃત્યાશ્રયેણૈવ વ્યવહ્રિયન્તે, ન તુ પરમાર્થસત્તયા, બીજાદીનાં પરમાર્થતો ઽસિદ્ધત્વાદ્ બિતથાનામપિ સ્વપ્નાદીનાં તથૈવાવભાસમાનત્વાચ્ચ ।
જાગ્રદવસ્થાયાં માયાકાર્યકારણાદીનિ વિતથાન્યપ્યુપલભ્યન્ત એવ । અતસ્તાનિ વ્યાવહારિકેણ કાર્યકારણભાવેન વસ્તુસ્વભાવત્વેન વ્યાપ્તાનિ ભવન્તિ । કિન્તુ તાવતા તાનિ પરમાર્થસ્વભાવતયા ન સમવતિષ્ઠન્તે । યતો હિ વ્યાપકે વિદ્યમાને ઽપિ સતિ વ્યાપ્યસ્ય સિદ્ધિર્ન નિયતા । તથાપિ વસ્તુસ્વભાવત્વેન સુવ્યાપ્તાનિ કાર્યકારનવસ્તૂનિ યદિ નિવતન્તે, તદા માયાદિવત્ પરમાર્થતઃ પરિકલ્પિતો વસ્તુસ્વભાવ એવ નિવર્તતે । અતઃ વિરોધાદિસર્વા વ્યવસ્થાસ્તત્ત્વપ્રવૃતૌ સમર્થા ભવન્તિ । અતઃ એવ વિદ્વદ્ભિસ્તથતાયા નિર્દેશઃ કૃતઃ । તૈર્થિકપરિકલ્પિતતાનિ પ્રમાણાદીની તથાતાયા અનનુકૂલત્વાત્ પરીત્યાજ્યાનીતી સન્યક્પ્રમાણલક્ષણપ્રતિપાદકસ્ય શાસ્ત્રસ્ય પ્રણયનં કૃતમિતિ ।
ઇત્થં કતિપયે તૈર્થિકાઃ પિણ્ડાત્માદિકં મિથ્યાવસ્તુતત્ત્વં સિસાધયિષયા સર્વજ્ઞતાવિરાગિતાકર્મફલસમ્બન્ધાદીનાં સાંવૃતિકીં વ્યવસ્થાં નિરાકર્તું પ્રમાણાનાં વિપરીતલક્ષણાનિ કુર્વન્તિ । અતઃ સુધિયસ્તાવત્તન્નિષિધ્ય પુદ્ગલધર્મનૈરાત્મ્યતથતાયાં પ્રવેશાનુકૂલાં સાંવૃતિકીં કર્મફલસમ્બન્ધાદિવ્યાવસ્થાં પ્રતિષ્ઠાપયિતું પ્રત્યક્ષાદીનાં વિશુદ્ધાનિ પ્રમાણલક્ષણાનિ વિરચિતવન્તઃ ।
તાન્યપિ ભગવતા [તથાગતેન] અનુજ્ઞાતાન્યેવ । અતો વયં પરમાર્થાનુકુલાનિ વિશુદ્ધપ્રમાણલક્ષણાન્યેવ તાવન્મન્યામહે । અતો વિરોધાદિવ્યવહારાણાં સ્વીકૃતિઆત્રેણ યો હિ ભાવસ્વભાવાભ્યુપગમપ્રસઙ્ગઃ, સ તાવદનૈકાન્તિક એવ, તદભ્યુપગમે ઽપિ ભાઅસ્વભાવસ્યાસિદ્ધેઃ ।
[20] નન્વેવમનુમાનેન સહ સમ્બન્ધપ્રસિધ્યર્થં પ્રત્યક્ષપ્રમાણં યદ્યભ્યુપગમ્યતે તદા વસ્તુનસ્તાવત્ સિદ્ધિરેવ, કલ્પનાપોઢત્વાદભ્રાન્તત્વાચ્ચ પ્રત્યક્ષપ્રમાણસ્ય । અભ્રાન્તજ્ઞાનેનાધ્યવસિતઃ ખલુ વસ્તુસ્વભાવઃ કથં નામાનુમાનેન નિરાકર્તું શક્યતે? યદિ નિરક્રિયતે તદા પ્રત્યક્ષમેવ તાવદ્ બાધિતં સ્યાત્ । યદિ તદ્ બાધિતં સ્યાત્તદાનુમાનમેવ તાવન્ન સ્યાત્ સિસ્થિતમ્ । પ્રત્યક્ષસમ્બદ્ધેનાપ્યુનુમાનેન પ્રત્યક્ષં બાધ્યત ઇતિ કથનતો નૈવાચિતમન્યત્ । યદિ પ્રત્યક્ષસિદ્ધો ઽર્થો ઽનુમાનેન નૈવ બાધ્યતે તદા પ્રાપ્યસ્ય પ્રાપ્ત્યા સુસ્થિત એવ તાવદ્ વસ્તુવાદીતિ કથનમપિ સમ્યઙ્નિરાકૃતમેવેતિ ।
ઇત્યમાચાર્યૈસ્તાવત્પ્રત્યક્ષસ્ય દ્વૈવિધ્યમભિહિતમ્ - યગિપ્રત્યક્ષં સામાન્યપ્રત્યક્ષં ચ । તત્ર યદ્ધિ સાધરણં પ્રત્યક્ષં તત્ પરમાર્થમધિકૃત્ય નાસ્ત્યભ્રાન્તમ્ । અન્યથા સર્વં યોગિપ્રત્યક્ષમેવ સ્યાન્ન ચ સ્યુઃ કેચનાપ્યર્વાગ્દર્શિનઃ । યોગિપ્રત્યક્ષાતિરિક્તં સામાન્ય પ્રત્યક્ષં યદ્યપિ [અભ્રાન્તં] નાસ્તિ તથાપિ વ્યવહારે સ્વપ્નાદિવદ્ યથાપ્રસિદ્ધેનાર્થેન સહાવિસંવાદાત્તદભ્રાન્તમુચ્યતે । શ્રાવકીયાણિ યોગિપ્રત્યક્ષાણિ પુદ્ગલનૈરાત્મ્યમાત્રસાક્ષાત્કારીણીત્યતસ્તદવિસંવાદેન પ્રત્યક્ષપ્રમાનાનિ, ન તુ સર્વાકારગોચરત્વેનેતિ । કેવલં ભગવત એવ પ્રત્યક્ષં સર્વાકારતત્ત્વગોચરમ્, અતસ્તદેવ તાવદવિપરીતમવિસંવાદકમ્ । ફલતો યદેવ સર્વાકારતત્ત્વમધિકૃત્યાભ્રાન્તં તદેવ સર્વાકારતત્ત્વાવિસંવાદાદ્ યથાર્થમભ્રાન્તમિતિ । અત એવ ભગવદ્ભિરેવ તાવત્ સર્વધર્મલક્ષણરહિતતા પરિજ્ઞાતા ।
તસ્ય સર્વાકારજ્ઞાનસ્ય નાસ્તિ વસ્તુતાપ્રસઙ્ગો ઽપિ, સર્વધર્મસંગૃહીઇતત્વાત્તસ્ય । અતસ્તેન લક્ષણાભાવતાયામભિસંબુધ્યતે । આર્યપ્રજ્ઞાપારમિતાયામપિ - "યદુત પ્રત્યક્ષલક્ષણં સર્વાકારજ્ઞાનમ્, અલક્ષણે અભિસમ્બુદ્ધત્વાત્તથાગતાનામ્" - ઇતિ યદુક્તં તત્તથૈવ ।

વ્યવહારાર્થસ્તાવત્ પ્રત્યક્ષગોચરાર્થઃ મિથ્યાભાસિતસ્વપ્નાદિવત્ । સ યદા બાલૈર્વસ્તુતઃ પરમાર્થત્વેરોપ્યતે, તદા સ અનુમાનબાધિતો ભવતિ, ન તુ દર્શનાદિવ્યવહારાર્થઃ [બાધ્યતે] । અતો યદભ્રાન્તં તત્ પ્રત્યક્ષમ્, ન ચાનુમાનબાઘિતમિતિ । યશ્ચ પરમાર્થત્વેનારોપઃ સ એવ બાધ્યતે, તદભ્રાન્તત્વાભાવાત્ । અતો નાસ્ત્યનેન પ્રત્યક્ષાપવાદપ્રસઙ્ગઃ ।

અર્વાગ્દર્શિનસ્તાવદનુમાનેન પ્રત્યક્ષસમ્બદ્ધત્વે ઽપિ ન પરમાર્થત્વપ્રાપ્તા ભવન્તિ, અપિતુ કેવલં સંવૃતાવેવ [તિષ્ઠન્તિ] । યતો હિ અર્વાગ્દર્શિભિર્વાસ્તવિકઃ પરમાર્શસ્વભાવઃ પ્રત્યક્ષતયા પૃથક્ પૃથક્ નાનુભૂયતે । અતો નૈવ વસ્તુસ્વભાવઃ સંવૃતિમપિ બાધતે કિન્તુ યો હિ તત્ર સત્યાકારત્વારોપસ્તન્નિરાકૃતિરેવ સાધ્યતે । ફલનો વસ્તુવાદિનો અર્થાભાવે ઽપિ અર્થાભિનિવેશિનસ્તે કથં સુસ્થિતા ઇતિ ।
એકતો ઽનુમાનં વ્યવહારેણ પ્રત્યક્ષસમ્બદ્ધં સત્ સ્થિતિં પ્રત્નોતિ, અપરતશ્ચ પ્રત્યક્ષં કાષ્ઠદ્વયઘર્ષણજતિતાગ્નિરિવ તદ્બાધાં કરોતીતિ બાધિતમેવ તદિતિ ચેન્નૈતાવતાસ્માસ્વનિષ્ટાપત્તિરિતિ । યથા સર્વે જાગતિકધર્મા યથાવત્પ્રવિચયાગ્નેરિન્ધનાનિ ભવન્તિ, સ ચ મિથ્યેન્ધનાનિ ભસ્મીકૃત્ય સ્વયમપ્યુપશાન્તઃ પ્રશાન્તવિકલ્પલક્ષણમુત્તમં નિર્વાણમવબોધયતીતિ । યદુત -
વિજ્ઞાનાગ્નેર્જદ્ધર્માઃ સર્વ એવન્ધનં મતાઃ । તાન્ યથાવત્ય્રવિચય્ય જ્વાલૈર્દગ્ધ્વોપશામ્યતિ ॥ અતો યદિ તત્ત્વજ્ઞાનમુત્યદ્યતે તદાનુમાનલક્ષ્ણા કલ્પના નિવૃત્તા સતી નિરાશ્રયાપિ નાનભ્યુપગતા [ભવતી] । અત એવ ભગવતા રત્નકૂટે સવિકલ્પાપિ સમ્પ્રત્યવેક્ષણા નિર્વિકલ્પજ્ઞાનફલોત્પત્તેઃ કારણમિતિ [મત્વા] મહાફલાભિનિર્વૃત્તયે કાષ્ઠદ્વયઘર્ષણજનિતાગ્નેર્દૃષ્ટાન્તેન નિર્દિષ્ટા ।
[21] અપિ ચ, સર્વધર્માણાં નિઃસ્વભાવત્વસાધને યદ્યેકો હેતુભૂતો ધર્મો નીર્દિશ્યતે તદા નિવૃતિસાધકઃ સ ધર્મો વિરુદ્ધો જાયતે ।
[22] યદ્યસન્ સ ધર્મસ્તદા અસતો ઽભાવેનાસમ્બદ્ધત્વાત્ કથં હિ સ [અભાવં] સાધયેદિતિ ।
[23] યદ્યુભયાત્મક સ ધર્મસ્તદાપ્યનૈકાન્તિક એવ । અતો ઽહેતુકમેવ [નિઃસ્વભાવત્વમિતિ] યે પ્રતિવિદધતિ તદપ્યસમ્બદ્ધમેવ । યતો હ્યનેન તાવત્ સદસદુભયધર્માણાં પરમાર્થત્વસાધને હેતોરસમ્ભવત્વવોચ્યતે યુક્તિજ્ઞૈઃ ન તુ નિઃસ્વભાવતાદિસામાન્યધર્માણાં લક્ષણસાધને [સમ્ભવત્વમિતિ], યદિ તથૈવ સ્યાત્તદા પરપરિકલ્પિતાનામીશ્વરાદીનામપિ નિઃસ્વભાવત્વસાધને કથં નામ તે સર્વે ચોદ્યા નાબતરિષ્યન્તીતી?
તદ્ યથા ઈશ્વરાદિષુ સામર્થ્યવ્યાપ્યવસ્તુત્વનિષેધાર્થં વસ્તુસ્વભાવે સમારોપં ચ નિસેધાર્થં અસદ્ધર્મા ન ભવન્ત્યસમ્બદ્ધાઃ । એવમેવ પરમાર્થતઃ કાર્યકારાણાદિવસ્તુધર્મેષુ વ્યાપકનિષેધેન સમારોપનિષેધં સાધયિતું કથં નાસ્માસુ સાધ્યસાધનસમ્બન્ધઃ । અન્યથા પ્રશાનાદયો ઽશક્યનિષેધાભવેયુઃ, યતો હિ વસ્તુસતિ સ્વભાવે ન તથા કર્તું શક્યતે । યદિ અસતા અસમ્બદ્ધતયા અસામર્થં તદા કુત્ર સામર્થ્યં સ્યાત્ । પરમર્થતો ઽસદ્વસ્તુનિ ન ભવતિ કશ્ચન સમ્બન્ધો નામ । યતો હિ વ્યાપકનિષેધેન વ્યાપ્યનિવૃત્તિસ્તાવર્ન્નિર્દેશમાત્રમેવ । યથા સદ્વસ્તુનિ ધર્મધર્મિભાવાદિસર્વાણિ વસ્તુજાતાનિ કલ્પિતાનીતિ વ્યવસ્થાપ્યન્તે તથા અસદ્વસ્તુન્યપિ કથં તાનિ નૈવ વ્યવસ્થાપ્યન્તે?
અપિ ચ, યદા કો ઽપિ કદાચિદપિ સ્વલક્ષણતયા ભાવત્વેન પરમાર્થતો નૈવ સિધ્યતિ, તદા વસ્તુલક્ષણસ્ય તથાભૂતત્વાત્ તદભાવો ઽપ્યસિદ્ધ એવ, પરમાર્થતસ્તત્ર સદસદુભયધર્મત્વેન કસ્યાપિ હેતોરસમ્ભવાત્ । અતસ્તેષાં પ્રતિવાદો વા પરીક્ષણં વા કથં યુજ્યેત, સર્વેષાં વસ્તૂનાં માયાદિવત્ સદસદુભયધર્માતીતત્વાત્ । સત્ત્વસ્ય તદભાવસ્ય ચાપિ હેતોરાનુકૂલ્યેન વાદિપ્રતિવાદિનોર્યથાપ્રસિદ્ધત્વેન તે પ્રસિદ્ધયવિનાભૂતા એવોક્તાઃ । અતસ્તેષુ ધર્મધર્મિત્વં વિરુદ્ધત્વં વ્યાપ્યવ્યાપકત્વં સ્વભાવઃ કાર્યત્વાદીનિ ચ યથા આભાસન્તે તથૈવ સર્વા અપિ વ્યવસ્થા અવિરુદ્ધા એવ । કૈશ્ચિદ્ વિદ્વદ્ભિર્યદિ દર્શનસ્યાસ્ય ધર્મધર્મિવિરુદ્ધાદ્યાધારેણ પ્રતિવાદઃ ક્રિયતે તદા તત્ર પરમાર્થવ્યવહારનયાનવબોધ એવ કારનં ભવતીતિ । અતો ઽનવમર્દનીયમેતદિતિ ગ્રાહ્યમ્ ।
[24] તદપિ ન શબ્દમાત્રેણ સિધ્યતીતિ યદુક્તં તન્ન દુષનમનભ્યુપગમાત્ । ન વયમપિ શબ્દમાત્રેણ શૂન્યતાં સાધયામઃ ।
68
[25] ન ચ પ્રસઙ્ગમાત્રેણ, અપિ તુ સમ્યક્પ્રામાણેનૈવેતિ । ઇત્યેવં યદિ વસ્તુષુ પરમાર્થસ્વભાવ એકો ભવતિ તદા પ્રકારદ્વયમેવ તત્ર ભવેત્ હેતુપ્રત્યયાપેક્ષિતત્વાત્ સર્વેષામ્, ઉત્પદ્યમાનસ્વભાવતયા અનિત્યત્વાચ્ચ । યથાત્ર સૌત્રાન્તિકયોગાચારાણામૈકમત્યમ્, સ્વભાવેન સિદ્ધત્વાદાશ્રિતન્તર્ભૂતં વા તૈર્થિકપરિકલ્પાત્માદિવત્ । ન ચ નિત્યાનિત્યયોરન્યોપરિહારસ્થિતલક્ષણત્વાત્ તૃતીઈના કાચન ગતિઃ । સ્વભાવે ઽસ્મિન્ ઉભયમપિ પ્રકાદ્વયં પરમાર્થતયા ન સમ્ભવતિ, સાધકપ્રમાણાભાવાદ્ બાધકસમ્ભવાચ્ચ । યદિ પ્રત્યક્ષમનુમાનં વા તત્ર સાધકપ્રમાણં તદા વસ્તુસ્વભાવ એવ પૂર્વં તાવદુભાભ્યાં ન સિદ્ધઃ, સ તુ[વસ્તુસ્વભાવઃ] તદૈવ સ્યાત્, કિન્તુ કાર્યકારણભાવ એવ તાવત્ પ્રત્યક્ષેણ ન પરમાર્થતઃ સિદ્ધઃ । સો ઽપિ તાવદિન્દ્રિયપ્રત્યક્ષેણ સ્વસંવેદનપ્રત્યક્ષેણ વા સિધ્યતિ, યતો હિ નાર્વાગ્દર્શિનો માનસપ્રત્યક્ષં વ્યવહરન્તિ, નાપિ ચ તન્માનસપ્રત્યક્ષં કુત્રાપિ સિધ્યતીતિ તત્રામાણ્યમઙ્ગીક્રિયતે ।
તત્ર કેચિદિન્દ્રિયપ્રમાણેન ન સિધ્યતીતિ બ્રુવતે, પૃથગર્થવિષયિત્વેન નિર્દિષ્ટત્વાત્તસ્ય, કિન્તુ કાર્યકારનભૂતસ્ય તસ્યાન્યાર્થસ્ય પરમાર્થતો જ્ઞાનગ્રાહ્યત્વં નૈવ યુજ્યતે । વિજ્ઞાને સ્વપ્રતિભાસ ઇવ યો હિ જ્ઞાનેતરસ્વભાવો ઽન્યાવભાસઃ [પ્રતીયતે], સ નૈવ [જ્ઞાનાદ્] અન્યઃ । અન્યાનન્યૌ હિ પરસ્પરવિરુદ્ધૌ । અતસ્તદાકારેણ જ્ઞાનેનાન્યસ્ય પ્રતીતિરિતિ યદુચ્યતે, તદપિ નોપપદ્યતે, અતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
યદ્યેવં તદા ઘટાદયઃ, યે ઽન્યપ્રકારાનનુવિધાય પ્રાદુર્ભવન્તિ, તે ઽપિ સર્વે પરસ્પરં ગૃહીતસ્વભાવા એવ । યો ઽપિ તદાકારસ્તજ્જ્ઞાનાકારમેવેતિ વિશેષાભિધાને સત્યપિ વિજ્ઞાનસદૃશ્યેનૈવાન્યાવબોધઃ સંજાયતે, ન ઘટમાત્રાદિનેત્યેવં વિશેષો નાસ્તિ । વિજ્ઞાનસ્વભાવત્વે ઽપિ તેષાં સ્વસ્વભાવસ્થિતત્વાદન્યેષ્વકિઞ્ચિત્કરત્વમેવ । યદિ નાસ્તિ વિશેષસ્તદાર્થક્રિયાર્થિનઃ સ્વતો વસ્ત્વનુધાનેન સમ્પ્રયુજ્યતે, તથાપિ પ્રતિનિયતાર્થક્રિયાસ્વભાવઃ કુત્રાપિ ન સિધ્યતિ, અતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
નાટયચન્દ્રમલ્લદર્શનવદ્ યુગપદનેકદર્શનેન તદ્વિજ્ઞાનેષ્વપિ પરસ્પરસામ્યં સ્યાત્, જ્ઞાનસ્વભાવસામ્યેન ચ તેષામપિ પરસ્પરં પ્રત્યક્ષત્વં પ્રસજ્યેત । તદુદ્ભૂતત્વે સતીતિ વિશેષાન્તરોપાદાને ઽપિ અન્યાર્થસ્ય પ્રત્યક્ષત્વેન પ્રત્યતિરસમ્ભવૈવ, યતો હિ અભ્યુપગમમાત્રેણોપચરિતત્વાદ્ વિશેષો ન પ્રસિધ્યતીતિ ।
અનયચ્ચ, અન્યાર્થો યદિ પ્રત્યક્ષત્વેન પ્રસિધ્યતિ તદા જ્ઞાનવિશેષસ્તાવત્તત્સદૃશસ્તદુદ્ભૂતો વા સાધનીયઃ । કથં જ્ઞાનેનાન્યાર્થો ગૃહ્યત ઇત્યેવં વિચાર્યમાણે ઽન્યાર્થો યદિ પ્રત્યક્ષતો ઽસિદ્ધસ્તદા કથં તાવદસિદ્ધેન સ્વભાવબિશેષેણ સિદ્ધા માર્ગવિશેષાઃ સેત્સ્યન્ત ઇતિ યાવત્ ।

તદ્વિજ્ઞાનક્ષણિકત્વસ્યાપિ સમનન્તરપ્રત્યયાર્થાનુબલેનોપપન્નત્વાદ્ યથા જ્ઞાનાનિ પૂર્વક્ષણસાપેક્ષતયા સમુદ્ભવન્તિ તથા જન્માન્તરાણ્યપિ સમ્ભવન્તિ । અતઃ પૂર્વવર્તિનાં પરવર્તિજ્ઞાનગ્રાહ્યત્વપ્રસઙ્ગસ્ય નિવૃતિર્દુષ્કરૈવ ।
અપિ ચ, યે તાવદવયવ્યાદિબાહ્યવસ્તૂનાં પ્રત્યક્ષત્વમામનન્તિ, સ્વસિદ્ધાન્તાનુસારં ચ યથા તદ્દર્શનોપચારં કુર્વન્તિ તથા પ્રત્યક્ષતયાવભાસો નાસ્ત્યેવ । કદાચિદપ્યવયવિનસ્તદાકારગ્રાહિજ્ઞાને પ્રત્યક્ષાનુભવો ન ભવતી । સર્વદૈવ પાણ્યાદ્યનેકાવયવસમૂહાકારજ્ઞાનમેવ પ્રત્યક્ષતયાનુભૂયતે ।
નીલાદ્યવયવિનો ગુણેષુ સદિત્યાકારકં જ્ઞાનં નૈવાનુભૂયતે, આધારસ્યાપ્રત્યક્ષત્વે તદ્ગુણાદિમાત્રાણાં ગ્રહણાસમ્ભવાત્ । અરિષ્ટનીલાક્ષપીતાક્ષતિમિરાદ્યપહતનેત્રેષુ દૂરસમીપસ્થિત એકસ્મિન્નપિ વસ્તુનિ વિભિન્નાનિ વિષમાકારાણિ જ્ઞાનાન્યુત્પદ્યન્તે, અતો બાહ્યાવયવિવિષયકં કલ્પનાજાલં ચિત્તે નાસ્ત્યેવ વિદ્યમાનમ્, તથાત્વે તસ્ય પૃથગ્ગ્રહણપ્રસઙ્ગાત્ । અતસ્તદાત્વે તત્સ્વભાવગુણાદ્યુત્પત્તિઃ સર્વથાસતી એવ । વિરુદ્ધધર્માણામપિ ગુણાનાં યદ્યેકત્વં તદા ભિન્નસત્તાકાનામપ્યેકત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
બાધકાભાવાદ્ ગુણાદીનાં સર્વેષાં ધર્માણાં પ્રત્યક્ષત્વપ્રસઙ્ગઃ । સ્વપ્નાદિષુ તથાનીલાદિગુવતામર્થાન્તરાણાં વિદ્યમાનત્વે ઽપિ નીલાદ્યાભાસિજ્ઞાનાનાં પૃથગનુભવો ભ્રાન્ત એવં, ન ચાકારવશેન અર્થાન્તરગ્રહણવ્યવસ્થા યુક્તિમતી । યે ખલુ પરમાણ્વાત્મકલીઆદ્યર્થાનાં પ્રત્યક્ષત્વમામન્વતે તેષ્વપિ તાવત્ સમાનદોષતાપ્રસઙ્ગઃ, નિરવયવાનાં સૂક્ષ્મપદાર્થનાં ભિન્નાકારેષુ જ્ઞાનેષુ પૃથગનુભવાભાવાત્ । સમૂહવિષયાણિ તાનિ જ્ઞાનાન્યભ્યુપેઅતાનિ, સ્વપ્નાદિવચ્ચ તાનિ સ્થૂલાવભાસીન્યનુભૂતાનિ । ન સમવાયિભિન્નઃ સમવાયઃ સમસ્તિ, નાપિ સમવાયકલ્પનયા તદુપચારઃ સમ્ભવતિ ।
યદિ સઞ્ચિતાનેકવસ્તુગ્રહણાત્ સ્થૂલેષુ ભ્રાન્તિરુપજાયતે, તદા તદાનીન્તનજ્ઞાનસ્ય અપ્રામાણ્યપ્રસઙ્ગઃ, ભ્રાન્તત્વાદિતિ । યદિ સા સ્થૂલભ્રાન્તિશ્ચિત્તેનોપકલ્પિતા, તદાભિવ્યક્તૌ અનાભાસતાપ્રસઙ્ગઃ, કલ્પનાવિષયાણાં સર્વદા અસ્પષ્ટાવભાસનાત્ । યદિ તાનીન્દ્રયજ્ઞાનાન્તર્ગતાનિ તદા પરમાણુનાં સર્વદાગ્રહણપ્રસઙ્ગઃ, સર્વદા તદાકારજ્ઞાનાનુત્પત્તેઃ ।
યસ્થૂલે ભ્રાન્તં તત્તથાગ્રહણતઃ પૂર્વમપિ ન [અભ્રાન્તં] સિધ્યતિ, આરમ્ભે ઉત્પત્તાવેવ સ્થૂલે ભ્રાન્તત્વાભ્યુપગમાત્ । પુરતઃ પ્રમાણૈર્યદિ પ્રમાણ્યં સિધ્યતિ તદા યા સ્થુલે ભ્રાન્તિઃ સા ગ્રહણપૂર્વિકૈવૈકા સિધ્યતિ, યદિ ન તથા સિધ્યતિ તદા સા ભ્રાન્તિર્ગૃહીતેત્યેવ ન સમ્ભવતિ । સ્વપ્નાદિષ્વન્યપ્રમાણાનિ ન ગૃહ્યન્તે, તથાપિ સ્થૂલે ભ્રાન્તિસ્તુ [તત્ર] દૃષ્ટૈવ, અતસ્તસ્યાસ્તત્પૂર્વકત્વં ન યુજ્યતે । મરુભૂમૌ લઘ્વપિ વસ્તુજાતં મહદિત્યવલોક્યતે । તત્ર દૂરાદૂરભેદેન સ્પષ્ટાષ્પષ્ટાવભાસભેદો ઽપિ નૈવ ભવતિ, તસ્યૈકવસ્તુત્વેન તત્ર તાદૃશાકારા નૈવ સમ્ભવન્તીતિ ।
અપિ ચ, યાદ્યાકારા યાથાતથ્યેનાભ્યુપગમ્યન્તે તદા યથા વિવિધાનાં રેખાદીનાં વિસ્તારસ્તથા જ્ઞાનાકારાણામપિ આકારવત્ પૃથક્ત્વમ્ પ્રસજ્યેત । સિદ્ધાન્તવૈવિધ્યસ્થાપનાર્થમ્ અનેકજ્ઞાનાનામુત્પાદમવગચ્છતો વિજ્ઞાનસ્ય વિષયેષુ યથા પ્રસારસ્તથાભાસો ઽસમ્ભાવ એવ । એકજ્ઞાનેનાભિન્નસ્વભાવત્વાદ્ આકારાણામપ્યેકસ્વભાવતાપ્રસઙ્ગઃ । યદિ [આકારાઃ] ભિન્નાસ્તદા અર્થસદૃશ્જ્ઞાનેન તેષાં ગ્રહણં નોપપદ્યતે, ભિન્નાર્થત્વાત્ । તદ્ગ્રહણાર્થં સત્યામપ્યન્યાન્યાકારકલ્પનાયામાકારાણામનવસ્થાપ્રસઙ્ગઃ, અન્યાન્યાકારણાં કદાચિદપ્યુનુભવાભાવાત્ । યદિ તે ઽલીકાસ્તદા તત્ત્વાન્યત્વવિચારો ઽઉપ્યસમ્ભવી । તદાનયા દૃષ્ટયા તદ્વશેનાન્યાર્થવ્યવસ્થાનં સર્વથાયુક્તમ્, અસમ્યક્ત્વાત્ । ગ્રાહ્યાકારો ઽપિ હિ પ્રજ્ઞાપ્તિરેવ સ્યાત્ ।
અપિ ચ, યદિ જ્ઞાનસાદૃશયં સર્વાત્મના ભવતિ, તદા અર્થાનુસારિણો ઽપિ જ્ઞાનસ્ય અજ્ઞાનસ્વભાવત્વં સ્યાત્, પરચિત્તાભિજ્ઞસ્ય યોગિનો ઽપિ સરાગત્ત્વાદિપ્રસઙ્ગઃ, સરાગાદીનાં પરચિત્તાદીનાં પરિગ્રહણાત્ । એકદેશેનાપિ ન સાદૃશ્યં [યુજ્યતે], એકસ્મિન્ સાવયવત્વપ્રસઙ્ગાત્ । યદિ વિપર્યયે હ્યુપચારત્ કર્તુરેકદેશ એવ તદા સર્વત્ર વસ્તુસાદૃશ્યસમ્ભાવનયા સર્વજ્ઞાતૃત્વં સ્યાત્ । સાદૃશ્યમપિ પ્રજ્ઞપ્તિરેવ સ્ત્રાન્ન તુ પરમાર્થમ્ । અતઃ સાદૃશ્યેન જ્ઞાનેતરસ્વભાવગ્રહણં ન [સર્વથા] યુજ્યતે ઽસમ્ભવાત્ ।
તત્સાદૃશ્યતે ઽપિ ન તત્પ્રત્યક્ષત્વેન ગ્રહણં યુજ્યતે, વિષયસ્ય હેતુત્વે તદનુભવકાલે સામીપ્યાભાવાત્ । સામિપ્યે ઽપિ નૈવ તદ્ગ્રહણમ્, આત્મસ્થસાદૃશ્યગ્રહણપ્રવણત્વાજ્જ્ઞાનસ્ય, અપરસ્ય અર્થસ્થાકારસ્ય તદાનીમનવભાસાત્ । અવભાસે ઽપિ તદ્વિરુદ્ધત્વં તુલ્યપરીક્ષણીયમ્ । યદિ સ એવ [અનુભવઃ] તદર્થાકારાનુભવત્વેન ગૃહ્યત ઇતિ ચેત્? કલ્પનામાત્રમેવૈતત્ । નૈવ તાવન્માત્રેણ વસ્તુનસ્તાદૃશઃ સ્વભાવ્ સન્, અતિપ્રસઙ્ગાત્ । ઽઅગ્નિર્માણવકઃ [બાહ્મણવટુઃ]ઽ ઇતિ કૃતે ઽપ્યુપચારે નૈવ [તમિન્] દાહપાકાદિઃ પ્રયુજ્યતે । આકારેણાન્યાર્થવ્યવસ્થાને ઽપ્યનુમાનમેવૈતન્નૈવ હિ તત્પ્રત્યક્ષમ્ ।
પ્રત્યેતવ્યા અર્થાન્તરાઃ સામીપ્યે ઽપિ ન [જ્ઞાન]આકારવ્યાપ્તા ભવન્તિ, અર્થાન્તરાભાવે ઽપિ સ્વપ્નાદિષુ તથાકારસમ્ભવાત્ । અત્યન્તપરોક્ષત્વાદર્થાન્તરાણાં તે [અર્થાન્તરાઃ] તદીયજ્ઞાનાકારવન્તઃ સન્તીતિ નૈવ સિધ્યતિ । હેતુત્વં તાવન્ન કેવલમ્ સાકારકાર્યસ્યોત્પાદનં નામ, સ્વકીયવિજ્ઞાનાનાં ચક્ષુરાદિદ્વારા ભ્રાન્તત્વાત્, શબ્દાદિજ્ઞાનાન્તરં ચક્ષુર્વિજ્ઞાનોત્પાદેન શબ્દાદ્યાભાસિચક્ષુર્વિજ્ઞાનોત્પાદસમ્ભવાચ્ચ । અતસ્તાવત્કાલિકાવભાસિજ્ઞાઅનેનાર્થાન્તરગ્રહણં નૈવ યુજ્યતે । નાપ્યનાભાસિભિઃ. તેષુ ભેદાભાવાત્ । તદા યદિ સામીપ્યાદ્ વિજ્ઞાનેનાર્થાન્તરગ્રહણં ભવતીતિ કલ્પ્યતે તદા સર્વાણ્યપિ વિજ્ઞાનાનિ સર્વસમીપવિષયકાણિ સ્યુઃ સર્વેષુ તત્સત્તાયા ભેદાભાવાત્ । ફલતઃ સર્વૈઃ સર્વદર્શનં સ્યાત્ । શ્રોત્રાદિજ્ઞાનાન્યપિ રુપાદિવિષયકાણિ સ્યુઃ સામીપ્યે ભેદાભાવાત્તદાનીમ્ । તતશ્ચ ઽઇદં નીલં પીતમિદમ્ઽ ઇતિ વિભાગો નૈવ સ્યાત્, કસ્યચનાપિ વિભાગવિશેસ્યાનભ્યુપગમાત્ । યદ્યભ્યુપગમ્યત ઇતિ તદા તત્સાદૃશ્યમભ્યુપગતં સ્યાત્ ।
કલ્પનાસ્વરૂપમાત્રે જ્ઞાનાભિન્નાત્મકે સાદૃશ્યાતિરિક્તતયા ન કશ્ચનાપિ ભેદો ભવિતુર્મહતિ, તદ્દોષાણામભિહિતત્વાત્ । સામીપ્યવશાજ્જ્ઞાનસ્ય યદિ નાર્થાન્તરાદનુભવસ્તદા કથમિતિ પ્રશ્ને તદુત્પત્ત્યૈવેતિ વક્તવ્યં સ્યાત્ । તથાવિધમભિધાનં નૈવ યુક્તમ્, જ્ઞાનકાલે વિષયસ્યાભાવાત્, અભાવગ્રહણાયોગાત્ સમકાલિકકાર્યણભાવાસ્યાયુજ્યમાનત્વાચ્ચ । કસ્યાપ્યેવંવિધાભ્યુપગમાભાવાદિતિ ।

ચક્ષુરિન્દ્રિયાદીનામપિ તદ્ધેતુત્વાદ્ ગ્રાહ્યત્વપ્રસઙ્ગઃ । તુલ્યૈકસામગ્રીપ્રતિબદ્ધૌ દેશકાલાવેવ વિજ્ઞાનેન ગૃહ્યેતે નાન્યદ્, યદ્યેવં પરિકલ્પ્યેત તદાપિ ચક્ષુરાદિગ્રાહ્યત્વપ્રસઙ્ગઃ દુષ્પરિહારઃ । વિષયત્વાભાવાદેવેન્દ્રિયં ન ગૃહ્યત ઇતિ ચેન્નૈતાવતા તદવિષાયત્વમ્ , વિષયલક્ષણસ્ય સત્વાત્ । ગ્રાહ્યત્વમપિ ન વિષયસ્વભાવેતરત્ । અતઃ અવિષયત્વાન્નાસ્તિ તદ્વિષય ઇતિ કથમિવ વક્તું શક્યતે । તદેવં નિરાકારેણ તાવજ્જ્ઞાનેન નાર્થાન્તરગ્રહણં યુજ્યતે, નાપિ તદન્યેન સાકારેણ [જ્ઞાનેન], વ્યવસ્થાયા એવાભાવાત્ ।
યદ્યેવં તર્હિ શ્રોત્રવિજ્ઞાનેનાપિ રુપાદિગ્રહણં સ્યાત્ । અર્થાન્તરાણાં પરોક્ષત્વે નૈવાન્યાકારો ઽપિ સિધ્યતિ । યસ્માદર્થાન્તરગ્રાહક આકારાન્તરો ઽપિ નાસ્તિ, તસ્માત્ કાર્યકારણાત્મકો ઽપિ નાકારાન્તરઃ સિધ્યતિ । અતઃ પરમાર્થતો ન પ્રત્યક્ષતઃ કાર્યકારણભાવસિદ્ધિઃ । અત એવ પરમાર્થતઃ -
તદ્વિવિક્તતદાકારપ્રત્યક્ષેણ દ્વેયેન ચ ।
કાર્યકારણભાવસ્ય વ્યવસાયો વિધીયતે ॥
ઇતિ યદુક્તં તદપ્યસિદ્ધમ્ સાકારબુદ્ધયા અર્થાન્તરપરિચ્છેદાભાવાત્ કાર્યકારણભાવનિશ્ર્ચાયકપ્રમાણાભાવે, સતિ જ્ઞાનદ્વયાભાવકથને નાસ્તિ કિમપિ બાધકમ્, અનયા તાવદ્ યુક્ત્યા સર્વેષાં ધર્માણાં ચિત્તમાત્રતાકાયપ્રમુખત્વાત્ ।
તત્પ્રત્યક્ષે ઽર્થાન્તરાયોગે ઽપિ તજ્જ્ઞાનં સ્વસંવેદનપ્રત્યક્ષગમ્યમેવ, તદપિ ચ કાર્યકારણભૂતમેવેતિઃ, કાર્યકારનભાવસ્તુ પ્રત્યક્ષસિદ્ધ ઇતિ ચેન્નૈવ તદ્ યુક્તિમત્, યથા તથતા તથાનુભવાભાવાદ્, યથા ચાનુભવસ્તથા તથાતાયા અભાવાત્ । એવં યદિ વિજ્ઞાનસ્ય ગ્રાહ્યગ્રાહકાકારરહિતત્વે ઽપિ તસ્ય વસ્તુસત્ત્વમભ્યુપગમ્યતે તદા તત્ર તથાનુભૂતેરભાવઃ, સર્વસ્ય ગ્રાહ્યગ્રાહકાકારજ્ઞાનસ્યૈવ સર્વદાનુભૂતેઃ । યદ્યેવં ન સ્યાત્તદા સર્વસ્યૈવ તથતાદર્શનં સ્યાદિતિ । તજ્જ્ઞાનમપિ યથાનુભૂયતે ન તથા સ્થિતં ભવતિ, એકસ્મિન્ સ્વરૂપદ્વયવિરોધાત્ । યદિ ભ્રાન્તત્વાત્ તત્તથા જ્ઞાનમિતિ ચેત્? કા નામ ભ્રાન્તિઃ? યદિ જ્ઞાનં તદા નૈવ સા પ્રત્યક્ષમ્, અભ્રાન્તલક્ષણત્વાત્ પ્રત્યક્ષસ્ય, તત્તુ સ્વયં સ્વતો ભ્રાન્તમિતિ ।
દ્વયાત્મકે ચ તત્સ્વભાવાવભાસાદદ્વયસ્વભાવહાનિપ્રસઙ્ગઃ, દ્વયાદ્વયયોઃ પરસ્પરવિરોધાત્ । અર્થાન્તરસ્ય ભ્રાન્તત્વે ઽપિ પર્યન્તસ્વસંવેદ્યત્વાન્ન તેનાદ્વયજ્ઞાનમ્ । યદિ પ્રત્યક્ષં કલ્પનાસ્વભાવં તદા ન તત્ સ્વલક્ષણવિષયકમ્, કલ્પનાયાઃ સમાન્યલક્ષણવિષયત્વાત્ ।
અપિ ચ, યઃ કલ્પનાસ્વભાવ ઉચ્યતે, તેન સ્વતસ્તદાત્મનો ઽભિવ્યક્તિરુચ્યતે, ગ્રાહ્યગ્રાહકાકારો ઽપિ સ્વત એવાભિવ્યજ્યતે, અતઃ કલ્પનાસ્વભાવ એવૈષઃ । યદિ સ [ગ્રાહ્યગ્રાહકાકારઃ] મિથ્યા તદા તદભિન્નઃ કલ્પનાસ્વભાવો ઽપિ તથૈવ મિથ્યા, તથાત્વે કથં સ પ્રત્યક્ષપ્રમાણેન ભાવસ્વભાવઃ પ્રસિધ્યેત્ ।
યદિ વિશેષો [વિશેષ્યઃ] મિથ્યા તદા કલ્પનાસ્વભાવસ્ય સામાન્યસ્ય વસ્તુતા અસમ્ભવિની, અન્યવ્યવચ્છેદેન સામાન્યં વિશેષેષુ વ્યવહ્રિયતે । તદેવં તત્ત્વજ્ઞાનસ્ય યથાવદનુભવાભાવાન્નૈવ તસ્ય સ્વસંવેદનપ્રત્યક્ષત્વં યુક્તમ્ । સ્વસંવેદનપ્રત્યક્ષત્વે ઽપિ ન હિ તેન જ્ઞાનેન કાર્યકારણભાવસિદ્ધિઃ, એકાત્મ્યેન કાર્યકારણાત્મકસ્ય દ્વયસ્વભાવસ્ય વિરોધાત્ । અપેક્ષાવિશેષેણ તયોઃ સ્વભાવઃ પરિકલ્પ્યેત તથાપ્યર્થાન્તરત્વાદપેક્ષાયાઃ સ્વસંવેદનપ્રત્યક્ષાભાવે સા નૈવ સિધ્યતિ । ફલતસ્તદપેક્ષયા વ્યવસ્થિતસ્ય તત્સ્વભાવસ્યાપિ પ્રત્યક્ષત્વં ન યુક્તિયુક્તમ્ । કાર્યાત્મકસ્ય કારણાત્મકસ્ય ચ સ્વભાવસ્ય અર્થાન્તરભૂતં જ્ઞાનમપિ ભિન્નં ભિન્નમ્, અતો હ્યેકસ્મિન્ જ્ઞાને નોભયોરનુભવઃ ભિન્નકાલત્વાત્ ।
યદ્યેકસ્મિન્ જ્ઞાને નાનુભવસ્તદા ન કેનાપિ સમ્બન્ધગ્રહણમ્ । એકજ્ઞાનાવભાસે ઽપિ ઽઇદં કારણં કાર્યં ચેદમ્ઽ ઇતિ પ્રત્યક્ષે ન શક્યમુભયોઃ સત્તાસમ્બન્ધગ્રહણમ્, નિર્વિકલ્પકત્વાત્તસ્ય । સમ્બન્ધગ્રહણાભાવે નૈવ તાવત્ કાર્યકારણભાવગ્રહણ્, અન્યથા હ્યતિપ્રસઙ્ગઃ સ્યાત્ । તત્પૃષ્ઠભાવિના નિશ્ચયાકર્ષિણા જ્ઞાનેનાપિ પરમાર્થતસ્તદ્ દ્વયં નૈવ યુજ્યતે, તેન તદનુભવસ્યાભાવાત્ । અન્યાનુભવસ્યાન્યેન નિશ્ચયો ઽપિ નૈવ શક્યતે કર્તુમ્, અતિપ્રસઙ્ગાદેવ । એકસન્તાને એકાનુભવસ્ય પ્રજ્ઞપ્તિરપિ નૈવ યુક્તિમતી, એકસન્તાને પ્રજ્ઞપ્તસ્ય વસ્તૂનો હ્યસત્ત્વાત્ । ભિન્નસન્તાને ઽપિ પરસ્પરાનુભવસ્ય તાવદસત્ત્વમ્ । નિશ્ચાયકજ્ઞાનકાલે તાવત્ કાર્યં કારણં ચાપ્યતીતમ્, અતઃ સ્વસંવેદનપ્રત્યક્ષેણાપિ ન કાર્યકારણાભાવઃ પ્રસિધ્યતીતિ ।
યદિ પ્રત્યક્ષેણ કાર્યકારણભાવો નાનુભૂયતે કથં તદા સ્મૃતિસ્વભાવો ઽપ્યુત્પદ્યેતેતિ ચેન્ન, સ્વપ્નાદિષ્વર્થાનુભવાભાવે ઽપિ સ્મૃતિસમ્ભવાત્ । ન ચ પરમાર્થતસ્તત્સ્વભાવે ઽર્થાન્તરાનુભવઃ સિધ્યતિ, યથોક્તં પ્રાક્ । ઇત્થં પ્રત્યક્ષેણ તાવન્ન તસ્ય [કાર્યકારનભાવસ્ય] સિદ્ધિઃ ।
નાનુમાનેનાપિ, યથોક્તનયેન પ્રત્યક્ષેણાનુભૂયમાનસ્ય કસ્યચિદ્ ધર્મસ્યાભાવાત્ । અતઃ કસ્તાવત્ તત્સવભાવત્વેનં સાધ્યેત । હેતવો ઽપિ સર્વે સ્વભાવાસિદ્ધા આશ્રયાસિદ્ધાશ્ચ । દૃષ્ટાન્તધર્મ્યપ્યસિદ્ધઃ, સર્વવિરુદ્ધત્વાત્ તુલ્યપરીક્ષણીયત્વાચ્ચ ।
અપિ ચ, કાર્યહેતુનાપિ સ વસ્તુત્વેન સાધયિતું ન શક્યતે, અન્યો ઽન્યાશ્રયદોષપ્રસક્તેઃ । [તથાહિ -] કાર્યકારણભાવસિદ્ધૌ કાર્યહેતોઃસિદ્ધિઃ, કાર્યહેતોશ્ચ સિદ્ધૌઃ કર્યકારણભાવસિદ્ધિરિતિ સુસ્પષ્ટમન્યો ઽન્યાશ્રયદોષઃ । ધર્મિણો ઽસિદ્ધૌ ચ કુતઃ સ્વભાવહેતોરપિ પ્રવૃત્તિઃ । ધર્મિણઃ સિદ્ધાવપિ પરમાર્થતઃ કાર્યકારણભાવસિદ્ધયે નાસ્ત્યેવ કુત્રાપિ હેતોવ્યાર્પ્તિઃ, સર્વત્ર વિરુદ્ધત્વાત્ તુલ્યપરીક્ષણીયત્વાચ્ચ ।
યદિ કાર્યકારણભાવસિદ્ધયે ઽઅસ્મિન્ સતીદં ભવતીઽત્યુચ્યતે, તદાપ્યેતદ્ ભ્રાન્તમેવ । તદ્ધેતુકાલે ચાશેષજગતો વિદ્યમાનત્વાદ્ ઽઅસ્મિન્ સતીઽતિ તસ્ય કારણતા નૈવ સર્વથા સમ્ભાવ્યતે । સન્તતાવેવાન્યવ્યતિરેકસમ્ભવાત્તસ્યામેવ કાર્યસત્ત્વસ્ય હેતુત્વમ્, ન ક્ષણિકત્વે, યદ્યેવમુચ્યતે તથાપિ પરમાર્થકાર્યકારણભાવસાધનસ્યૈવાત્રાવસ્થિતત્વાન્નૈવ તદ્ યુજ્યતે । ક્ષણિકત્વવ્યતિરેકેણ પરમાર્થતઃ સન્તતેરસિદ્ધત્વાત્ ।

કસ્યાપિ કાર્યક્ષણસ્ય સત્ત્વં કસ્યાપિ કરણક્ષણસત્ત્વાદ્ યદિ કલ્પ્યતે તદા તત્સમકાલં સર્વસત્ત્વાન્તર્ગશેષવિદ્યમાનક્ષણાનામપિ સત્ત્વં સ્યાત્ । યથા તત્સ્વહેતુક્ષણા વિદ્યમાનાઃ, યદિ દૃશ્યન્તે, ન વિદ્યમાના યદિ ન દૃશ્યન્તે, તથૈવ તદ્ધેતુક્ષાસમાકાલં સર્વસત્ત્વાન્તર્ગતાશેષક્ષણા વિદ્યમાના યદિ દૃશ્યન્તે, ન વિદ્યમાના યદિ ન દૃશ્યન્તે । એવં સતિ તેષાં કથં ન હેતુત્વમ્ ।
અપિ ચ, ઽયદસ્તિ તત્ સત્ઽ ઇત્યુક્તૌ તચ્છબ્દેન યદ્યન્યો હેતુભૂતો ધર્મીત્યેવં ગૃહ્યતે તદા સો ઽપિ પરમાર્થતઃ પ્રત્યક્ષે નૈવ સિધ્યતિ,યથોક્તં પ્રાક્ ।
નાનુમાનેનાપિ ધર્મિનઃ સત્ત્વસિદ્ધિઃ સમ્ભાવ્યતે, સર્વેષામપિ સત્ત્વસાધકાનાં હેતૂનાં દોષત્રયાનતિક્રાન્તત્વાત્ । યદિ ધર્મી તાવદસિદ્ધસ્તદા સતો ધર્મસ્ય હેતુત્વં નૈવ સમ્ભવિ નાપિ ચાસતો ધર્મસ્ય યક્તમ્, વિરુદ્ધત્વાત્ । ઉભયધર્મસ્તુ તાવદ્ ભ્રાન્ત એવ, અસપક્ષે ઽપિ સત્ત્વાત્ । નૈતેભ્યો ભિન્નાઃ સાધનાકારાઃ । યદિ ધર્મી તાવદસિદ્ધસ્તદાપરસ્યાપિ સત્ત્વં નૈવ સિધ્યતિ, તદપેક્ષિતત્વાત્ । કાર્યસિદ્ધિરપિ તથૈવસમ્ભવિની । નાત્ર સ્વભાવહેતુના કાર્યકારનભાવસિદ્ધિઃ । નાપ્યનુપલબ્ધેઃ, પ્રતિષેધસાધકત્વાત્તાસાં સર્વાસામ્ ।
કાર્યકારણભાવસિદ્ધિસ્તાવત્ પ્રત્યક્ષતો ઽનુપલબ્ધેતિ યદુક્તં, તત્રાપ્યુનુપલબ્ધિશબ્દસ્તાવત્ તદિતરસ્ય ઉપલબ્ધાત્મકપ્રત્યક્ષસ્યાભિપ્રાયેણ પ્રજુજ્યતે, નાનુમાનમભિપ્રેત્ય યથા તદપ્રમાણં તથોક્તત્વાત્ ।
અપિ ચ, યા ખલુ ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્યાનુપલબ્ધિઃ સા સમુપલબ્ધિફલા, ઈદૃશોનાન્વયેન યા કર્યકારણભાવસિદ્ધિઃ તત્રાપિ પરમાર્થતઃ સન્દેહઃ । કિં તત્ત્વતઃ સદિત્યતઃ સત્ અતવા અદૃશ્યાનાં પિશાચાદીનાં સમીપવર્તિત્વાત્ અથવા દૂરેદેશસ્થિતસ્ય વસ્ત્વન્તરસ્ય સમીપવર્તિનો બલાદેવંવિધઃ સમ્દેહઃ । ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્યાનુપલબ્ધ્યા દેશાન્તરાત્ તદાગમનસ્ય પૂર્વતો વા તત્સત્ત્વસ્ય નિષેધઃ ક્રિયતે, નાન્યફલસ્યેતિ ।
યદિ તત્ સત્તદા તત્સત્ત્વં યાદૃચ્છિકં સ્યાત્ । દૂરદેશસ્થચન્દ્રદીનામપિ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનહેતુત્વાભ્યુપગમાત્ । યે ચાન્યે તત્સમર્થહેતવઃ તેષાં નિવૃત્તૌ તત્ફલસ્યાપિ નિવૃત્તૌ વ્યતિરેકેન યા તત્સિદ્ધિરુક્તા, સાપિ પરમાર્થતો નૈવ સન્દેહવિગતા, પિશાચાદીનાં દૂરદેશસ્થિતાનામપ્યન્યેષાં સત્ત્વે ઽપિ તદસત્ત્વસન્દેહાત્ । યદિ તદસત્ત્વં તત્રાપિ યાદૃચ્છિકત્વં સમ્ભવતિ, યથા માતૃવિવાહસંસ્કારવતિ દેશે જન્માદાનમ્ યત્ર ચ નાસ્તિ માતૃવિવાહસ્તત્રાસત્ । તત્સમર્થકારણાન્તરાણિ સન્તીત્યેવં વિશેષાભાવાન્ન સ્યાત્ સન્દેહ ઇતિ ચેત્? ન, તેષાં સામાર્થ્યવિશેસ્યાસિદ્ધત્વાત્, અવસરપ્રાપ્તત્વાચ્ચ તત્ત્વસિદ્ધેરિતિ ।
કાર્યકારણયોઃ સન્દેહે સતિ તન્નૈયત્યાર્થં યદ્યપિ તત્કારણં સમર્થં તથાપિ પ્રજ્ઞાક્ષેત્રે વિશેષતસ્તદસિદ્ધિવચનાનિ કથં વિદ્વદ્ભિર્નિરાક્રિયન્તામ્ । અન્વયવ્યતિરેકૌ વ્યતીરિચ્ય વસ્તુનિ તત્સિદ્ધિનિશ્ચાયકહેતૂનામભાવાત્ તત્રાનવસ્થાદોષઃ સ્યાત્ । યદિ તત્ સત્તદા તત્સત્ત્વં સાધયિતું શક્યતે, કિન્તુ સહકારિવસ્તૂનાં પૃથક્સ્વભાવ ઇવ અન્યેભ્યસ્તદુત્પત્ત્યાશઙ્કા કથં નિવર્તેત । નાપ્યદર્શનમાત્રેણ તદભાવનિશ્ચયો યુજ્યતે, અતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
નાર્વગ્દર્શિનાં પરેભ્ય ઉત્પત્તિનિશ્ચયસ્ય સ્પષ્ટં દર્શનં ભવતીતિ । યદિ પરેભ્યો ઽપિ તદુત્પત્તિસ્તદા ન ભવેદ્ હેતુભેદાદ્ ભેદ ઇતિ ચેત્? ન, તથા સતિ સ્વભાવવૈલક્ષણ્યાદિસહકારિપ્રત્યયેભ્યો ઽપ્યનુત્પત્તિપ્રસઙ્ગઃ । યદિ પૃથક્ તદ્વિશેષેષ્વેવ તે સહકારિપ્રત્યયા ઉપયુજ્યન્તે, ન તુ કાર્યમાત્રે ઇતિ ચેત્? ન, પરમાર્થતો વિશેષાણામપૃથક્ત્વાત્ । યદિ તદંશેનાપિ [કાર્યાણિ] ઉત્પાદ્યાનીતિ ચેત્? ન, નૈકસ્મિન્ અંશભેદઃ સમ્ભવતીતિ ।
યદિ વિશેષસ્ય પૃથગ્વિશેષે ઉપચર્યમાણત્વાત્ સ તત્ત્વાન્યત્વાભ્યાં ચિન્તયિતું ન યુજ્યત ઇતિ વ્યાહરન્તો નૈવ વિશેષાન્ વ્યાહરન્તિ, પ્રાજ્ઞપ્તિકસ્ય કદાચિદપિ હેતાવયુજ્યમાનત્વાત્ સમૂહમાત્રેણૈવ તાવદુત્પત્તિર્વિભક્તિશ્ચાપિ વિધીયતે, ન ત્વેકૈકેનેતિ ચેત્, તદપિ નૈવ યુજ્યતે, ન ચ કાયં વ્યતિરિચ્ય સમૂહો ભવતિ । અતઃ એકૈકઃ સમૂહ એવ હેતુત્વેનાભ્યુપગમ્યતે । ફલતઃ પરમાર્થતઃ કાર્યકારણભાવસિદ્ધૌ નાસ્તિ કિમપિ પ્રમાણમ્, કાર્યકારણભાવસ્ય સાંવૃતિકત્વાત્ । અત આચાર્યૈઃ કાર્યકારણભાવો યથાપ્રસિદ્ધિ સિદ્ધ ઇત્યુક્તઃ । અતઃ સ નૈવાસ્તિ પરમાર્થેનેત્યભ્યુપેયમ્ । ઇત્યેવં પરમાર્થતો ઽનિત્યસ્વભાવમ્ સાધયિતું નાસ્તિ કિમપિ પ્રમાણમ્, પરપરિકલ્પિતશબ્દાનામપ્રમાણત્વાત્, પ્રમાણસ્ય ચૈતત્પ્રમાણદ્વયસંગૃહિતત્વાત્ । નિત્યસ્વભાવમપિ તાવત્ પરમાર્થતઃ સાધયિતું નાસ્તિ પ્રમાણમ્, પ્રત્યક્ષેણૈવં તાવત્તદસિદ્ધત્વાત્, પૂર્વવત્તેષાં સાકારનિરાકારજ્ઞાનભ્યામપિ ગ્રહણસ્યાનુપપન્નત્વત્ ।
આત્માદિનિત્યવસ્તૂન્યપિ યથા સ્વસિદ્ધન્તેષુ વિજ્ઞપ્યન્તે તથા પ્રત્યક્ષજ્ઞાને નૈવાવભાસન્તે । પ્રત્યક્ષજ્ઞાનવિષયત્વે સન્માત્રત્વેન તેષાં સત્ત્વમ્ । તથા સતિ સર્વદા સત્ત્વપ્રસઙ્ગઃ । ન ચાત્ર પરાપેક્ષા યુજ્યતે, અનાધેયાતિશયત્વાદ્ અપેક્ષાયા અયોગાત્, અહેતુકાનાં ચ વિષયત્વાનુપપન્નત્વત્ ।
તદ્વિજ્ઞાનને વિજ્ઞેયસ્વભાવત્વાદ્ વિષયત્વોપચારે ઽપિ તદ્વિજ્ઞાનસ્ય તદ્વ્ન્નિત્યત્વપ્રસઙ્ગઃ । તસ્ય [વિજ્ઞાનસ્ય] વિજ્ઞેયસ્વભાવાનુસરણાત્ સઃ [વિજ્ઞેયઃ] અપિ તદ્ [વિજ્ઞાનં] અનુસરતિ, અન્યથા તેન જ્ઞેયસ્વભાવાનુસરણમપિ ન કૃતં સ્યાત્, તદ્વિજ્ઞેયસ્ય તદપેક્ષિતત્વાત્ ।
નાનુમાનેનાપિ તત્ સિધ્યતિ, કેનાપિ હેતુના સહ તસ્યાસમ્બદ્ધત્વાત્ । અતઃ કાર્યહેતુસ્તાવદસમ્ભવી । તતઃ ક્રમયૌપદ્યાભ્યાં કસ્યાપિ ફલસ્યાનુત્પાદાત્ । અપ્રત્યક્ષાર્થસ્ય કિમપિ સહકારિકાણત્વેન ન પરિગૃહ્યતે । કાર્યકારણભાવસ્તાવદન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં સ્પષ્ટમવગમ્યતે । અત આત્માદીનાં સુખાદિફલેન સહ કુત્રાપ્યન્વયો ન સિધ્યતિ અવિકલકારણત્વેન ન તતઃ કાદાચિત્કસુખોત્પતિરિતિ । વ્યતિરેકો ઽપિ તાવાન્નાસ્ત્યેવ, નિત્યત્વાદવ્યતિરેક એવ । નાપિ સ્વભાવહેતોસ્તત્સત્ત્વસિદ્ધિઃ સમ્ભવતિ, આધારધર્મિણો ઽસિદ્ધત્વાત્ તત્સત્તાસાધકહેતોઃ પૂર્વવદ્દોષત્રયાનતિક્રાન્તત્વાચ્ચ । યે તાવદ્ રુપાદયઃ પ્રસિદ્ધધર્મિણસ્તે ઽપિ પરમાર્થતો ઽસિદ્ધા એવ । કાદાચિત્કત્વાત્તેષાં વ્યવહારેણાપિ નિત્યસ્યાપેક્ષા દુરુપપાદૈવ । અનુપલબ્ધ્યાપિ તાવન્નૈવ તત્સત્ત્વસિદ્ધિઃ પ્રતિષેધસિદ્ધૌ સમર્થત્વાત્ પ્રતિષેધમાત્રં સા સાધયતીતિ ।

અપિ ચ, સ્વભાવાનુપલબ્ધિરપિ તાવન્નૈવ સમ્ભવિની, અભાવવ્યવહારસાધનપરત્વાત્તસ્યાઃ । ઇન્દ્રિયૈરગ્રાહ્યાર્થેન સહવિરુદ્ધયોર્વ્યાપ્યવ્યાપકયોઃકાર્યકારણયોશ્ચાસિદ્ધત્વાદ્ વિરુદ્ધોપલબ્ધિરપિ તાવન્નૈવ સમ્ભવિની । પ્રમાણદ્વયમતિરિચ્ય નાસ્તિ પ્રમાણાન્તરમિત્યન્યત્ર પ્રસાધિતત્વાત્ । ફલતઃ વસ્તુસ્વભાવપરીક્ષણાર્થં નાસ્તિ કિમપિ સાધકં પ્રમાણમિતિ । અતઃ પ્રેક્ષાવદ્ભિઃ પરમાર્થતઃ સત્ત્વેન સ નૈવ વ્યવહર્ત્તવ્યઃ । તત્ર તાવદયં પયોગઃ - યસ્ય પરમાર્થઃ સાધને નસ્તિ કિમપિ પ્રમાણમ્, કલ્પનાનિર્મિતત્વાત્તસ્ય તથૈવ સમ્યક્તાયા ગ્રહણં નૈવ કર્ત્તવ્યમ્, યથાશ્યામત્વાદિગુણવિશિષ્ટસ્ય વન્ધ્યાપુત્રસ્યેતિ ।
ઉપર્યુક્તયોરુભયોઃ સમ્યક્સ્વભાવયોઃ પ્રસિદ્ધયર્થં નાસ્તિ કિમપિ પ્રમાણમ્ । વ્યાપકાનુપલબ્ધેસ્તાવત્ પ્રતિષેધમાત્રફલત્વાત્, પ્રેક્ષાવતાં સદ્વ્યવહારસ્ય ચ પ્રમાણવ્યાપ્તત્વાત્ । નાસ્તિ હેતોરસિદ્ધત્વમિતિ યદુક્તં તત્ પૂર્વં વિસ્તરેણ વિચારિતમ્ ।
વ્યાપ્યવ્યાપકભાવાનુપપત્તેઃ કલ્પનાયોગપ્રસઙ્ગનિવૃત્તેસ્તુ બાધકપ્રમાણાભાવાન્નાસ્ત્યનૈકાન્તિકત્વમપિ । સપક્ષે સત્ત્વાન્નાસ્તિ હેતોર્વિરુદ્ધત્વમપિ । સદસદ્વ્યવહારયોઃ પ્રમાણવ્યાપ્તત્વાભ્યુપગતત્વે ભાવસિદ્ધિરેવ [નૂનં] સ્યાત્, તાદૃશસ્ય ખલુ વ્યાપ્યવ્યાપકભાવસ્ય કુત્રાપ્યન્વયં વિહાય વ્યતિરેકમાત્રેન સિદ્ધેરસમ્ભવાત્ ।
વ્યતિરેકનિશ્ચયો ઽપિ નૈવાન્વયશ્ચયં વિના સમ્ભવતિ । યત્ સત્ તત્ કથમસદિતિ તન્નિવૃત્ત્યા વ્યતિરેકી ભવિતું શક્નોતિ, સમ્બન્ધાભાવાત્ । અતો નિયતમેવ પ્રમાણાભિવ્યક્તાન્વયઃ સદ્ભાવવ્યવહારશ્ચ સ્વીકર્ત્તવ્યઃ ।
યદિ સ સ્વીક્રિયતે તદા ક્વચિત્તદેવ સદિતિ સદવ્યવહારપ્રમાણં યત્ યત્ સત્તાનુવિધાને પ્રસિદ્ધં તદેવાસ્માકં વસ્તુનિ પ્રસિદ્ધમિતિ ચેત્? તન્નૈવ યુજ્યતે । એવં સદ્વ્યવહારપ્રમાણવ્યાપ્તમપિ પ્રમાણમાત્રેણ પરમાર્થતયા નૈયત્યેન સદ્વિષયિત્વેન નૈવ સેત્સ્યતિ, વ્યાપકસંનિધાનેન વ્યાપ્યવિશેષનિશ્ચયસ્ય કર્ત્તુમશક્યત્વાદ્ અન્યત્રાપિ સમ્ભવાચ્ચ । અન્યથા વૃક્ષેણાપિ શિંશપાદિવિશેષા નિશ્ચયેણ જ્ઞાસ્યન્ત ઇતિ, કિમતેનાસ્તિ પ્રતિકૂલમ્? એવં તાવદ્ વૃક્ષસ્ત્વશેષવિશેષસાધારણત્વાન્ન તેન દેવલાદિવિશેષા નિર્ણેતું શક્યાઃ । પ્રમાણં હિ નૈવ તાવદ્ ભાવાતિક્રાન્તે ઽપરસ્મિન્નપિ સમ્ભવતિ ।
ઇત્થમભાવપ્રવૃત્તત્વાત્ પ્રમાણહાનિરેવ સ્યાત્ । સર્વપ્રમાણાનિ ભાવાભિવ્યઞ્જકાનિ તદ્વ્યાપ્તપ્રમાણબલભાવિવ્યવહારપ્રવર્તકાન્યપિ પ્રમાણાવજ્ઞાતવસ્તુમાત્રે પ્રવૃત્તત્વાદ્ વૃક્ષાદિવત્ કુતઃ સાધારણાનીતિ ચેત્? નૈતદ્ યુજ્યતે, સંવૃતિકજગદર્થવિષયીણ્યપિ પ્રમાણનિ ભવન્તીત્યેતદ્ બહુધા પૂર્વં ચર્ચિતમ્ । અન્યથા સર્વપ્રમાણાનિ પરમાર્થૈકવિષયીણિ ભવેયુઃ, તતશ્ચ સર્વે તત્ત્વદર્શિનઃ સ્યુઃ, તત્ત્વદર્શિનાં કૃતે આર્યમાર્ગભાવનાયાશ્ચાપિ નૈરર્થક્યમ્, વક્તૃણામપિ તત્ત્વવિષેયે કશ્ચન વિવાદો ન સ્યાત્, સર્વેષાં તત્ત્વદર્શિત્વાત્ તેષુ સંશયાભાવાત્ । પ્રમાણલક્ષણશાસ્ત્રાણાં પ્રણયનમપિ નિરર્થકં સ્યાત્, મોહનિવર્તનફલત્વાતેષામ્, તત્ત્વજ્ઞાનાર્થમેવ તૈઃ સર્વેષાં મોહાવકાશો દૂરીક્રિયત ઇતિ ।
લક્ષણકારૈર્લક્ષણેષુ પરસ્પરવિરોધો ભિન્નસિદ્ધાન્તપ્રવેશો વા ન કરિષ્યતે, તત્ત્વસ્યૈકસ્વભાવત્વાત્ । અતો વ્યવહારપ્રમાણં યન્નૈવ પરમાર્થવિષયિ તદપિ વ્યવહારપ્રમાણં સમ્ભવત્યેવ । નૈવ હિ સર્વપ્રમાણાનિ પરમાર્થત્વેન વ્યાપ્તાનિ । અપરમાર્થવિષયિત્વે ઽપિ ઇષ્ટાર્થપ્રાપકત્વેન સ્વપ્નાદિવદ્ વ્યવહારપ્રમાણં વ્યવસ્થાપ્યતે । તદ્વિષયેષુ ઽપરમાર્થાઽ ઇતિ સંજ્ઞાપ્રદાને ઽપિ નાસ્તિ વિવાદઃ । દેહધારિણો યે વસ્તુસ્વભાવસ્ય યથાવત્ પરિજ્ઞાનેન સંસારકારાતો મુમુક્ષવસ્તેષામવિદ્યા વિષયેભ્યો વિનિવૃત્તવભાવા, તે ચ [વિષયાઃ] સમ્યગ્જ્ઞાનગોચરા જાયન્તે । અભીષ્ટાર્થક્રિયાસાધકર્થપ્રાપ્તિમાત્રેણ પુરુષા નૈવ મુક્તાઃ સ્યુઃ સર્વસ્ય મુક્તિપ્રસઙ્ગાત્ । અતઃ અવિસંવાદિ જ્ઞાનં પ્રમાણમિતિ યદુક્તં તત્ પ્રમાણસાધારણલક્ષણમ્ । સદ્વ્યવહારવ્યાપ્તમપિ તન્ન સમ્યગર્થવિષયિત્વેન સિધ્યતિ । અતઃ કથં તસ્મિન્ સમ્યગ્ વસ્તુ અવિપરીતતયા સેત્સ્યતિ । અસ્મિન્ બાધકપ્રમાણાભાવરુપો વ્યવહારો ઽપિ સિધ્યતિ ।
[26-29] યે તાવત્ પરમાર્થતઃ સ્વપરોભયાહેતુકતો ઽનુત્પન્નાસ્તેષાં સમ્યક્તયા નિઃસ્વભાવત્વાત્, ખપુષ્પવત્ । યાનિ તાવત્ સ્વતો વા પરતો વા અવિપરીતયા સદ્વસ્તૂનિ, તાનિ સર્વાણ્યપિ તથૈવ । અત્ર નાસ્તિ પ્રમાણાસિદ્ધત્વમપિ, યતો યે તાવત્ સાંખ્યાદયસ્તે હેતું સત્કાર્યં વ્યવસ્થાપયન્તિ । સ્વત એવ વસ્તૂનિ જાયન્ત ઇતિ બ્રુવાણા નૈવ યુક્તિસઙ્ગતાઃ । ન હિ સદ્ વા અસદ્ વા વસ્તુ સ્વતઃ સ્વહેતૌ નિષ્પદ્યતે । ઇત્યેવં વસ્તુઃ યદ્યાત્માનમુત્પાદયતીતિ નિયતમેવ તત્રૈકતરસ્યાસિદ્ધત્વમ્ । ન હ્યત્ર અસિદ્ધસ્તાવદુત્પદ્યતે, તદાનીં તસ્યાસિદ્ધત્વાદેવ । ફલતઃ કો હિ નામ કસ્યોત્પાદકઃ સ્યાત્ । વન્ધ્યાપુત્રાદયઃ ખલ્વસિદ્ધસ્વભાવા નાત્મસ્વભાવમુત્પાદયિતું ક્ષમાઃ ।
[સ્વભાવત] સિદ્ધો ઽપિ નૈવોત્પાદકઃ । તદાત્મના સિદ્ધો ઽપિ વિશેષાભાવાત્ કસ્તાવત્ કસ્યોત્પાદકઃ સ્યાત્ । યસ્તાવત્ સિદ્ધઃ, સ નૈવાસિદ્ધસ્વભાવયુક્તઃ, અતિપ્રસઙ્ગાત્ । ઉપકાર્યોપકારકત્વં તાવદુત્પાદ્યોત્પાદકસ્વભાવ એવ વસ્તુનિ યુજ્યતે । યદિ સ સ્વભાવેન સિદ્ધસ્તદા તસ્મિન્ અણુમાત્રમપિ ઉપકાર્યસ્વભાવસ્યાભાવાત્ કથં સ ઉત્પાદ્યઃ સ્યાત્ । અવિશેષણીયત્વે ઽપિ યદ્યુત્પાદ્યત્વમહેતુકતાયામુપકલ્પ્યતે તદા સજ્જ્ઞાનમપિ તથૈવ કિં ન પરિકલ્પ્યતે । અભિન્નત્વાદાધ્યાત્મિકાયતનાદીનિ તથૈવ ન પરિકલ્પયિતવ્યાનિ । અત એવ વિદ્વદ્ભિઃ "આભ્યાત્મિકાયતનાનિ ન સ્વત ઉત્પન્નાનિ, સત્ત્વાત્, સજ્જ્ઞાનવત્" ઇત્યસ્મિન્ પ્રસઙ્ગે પ્રાઙ્ગાર્થમવિદિત્વા કેચન [પ્રયોગે] અસ્મિન્ દૃષ્ટાન્તાસિદ્ધિં, કેચિચ્ચ વિરુદ્ધહેતુત્વં નિરુપયન્તિ, તત્ર તેષામજ્ઞાનસ્યૈવ દોષઃ । ઇત્યં પરેષુ પરસ્પરવિરોધં પ્રતિપાદયિષયા પરેષુ સિદ્ધાનિ સજ્જ્ઞાનાદીનિ તાવદુદાહ્રિયન્તે । સ્વતસ્તાવત્ સંસિદ્ધવસ્તુનિ કો ઽપિ અસ્વીકૃતિપ્રસઙ્ગો નૈવાપાદિતઃ ।
સજ્જ્ઞાનમપિ પરેષુ નાસિદ્ધમ્, અતો દૃષ્ટાન્તાસિદ્ધિઃ હેતોર્વિરુદ્ધત્વમપિ ન સ્તઃ । નિત્યૈકપર્યાયસ્વભાવાયાઃ સ્વસન્તતેઃ સિદ્ધયર્થં તથાવિધહેતુદૃષ્ટાન્તાસિદ્ધેઃ । અપરતશ્ચ પરસ્પરાપ્રતિબદ્ધાભિધાનં તાવદભિધાનાભિલાષમાત્રમેવ, ન તુ સ્વસન્તતેર્વસ્તુધર્મતાયાઃ પ્રસાધનમ્ । યદિ સ સિદ્ધઃ સ્યાત્તદા તદ્વિરોધાભિધાનમુચિતમ્, તત્ર હેતુદૃષ્ટાન્તયોરપ્રસિદ્ધત્વાત્ તદભિધાનં તાવદપ્રતિબદ્ધમેવ । પરિનિષ્પન્નભાવાત્મકત્વે ઽપિ યદિ તદુપકારઃ સ્વીક્રિયતે તદા તદ્ભિન્નઃ સ ઉપકારો ન સ્વત ઉત્પદ્યતે, અર્થાન્તરભૂતસ્યોપકારસ્ય ઉત્પન્નત્વાત્ । યદ્યભિન્નસ્તદોપકારસ્યાપિ તથૈવ સિદ્ધત્વાત્ સ કથમિવ સેત્સ્યતિ । અતો ઽસ્મિન્નપિ હેત્વભિધાનમાવશ્યકમ્ ।

અપિ ચ, યદિ કાર્યકારણભાવો ઽયં વૃક્ષદ્રુમવત્ પર્યાયતયોચ્યતે તદા ન તથા લોકપ્રસિદ્ધિરિતિ । અતો ઽવશ્યમેવાસ્ય પ્રવૃત્તેર્ભિન્નં કારણમિતિ સ્વલ્પમપિ હેતૂપર્શનમાવશ્યકમ્ । યદિ કાર્યકારણૈકત્વમભ્યુપગમ્યતે તદા તદુપદર્શનમસમ્ભવમ્ । યદિ હેત્વભિવ્યક્તૌ વિપરિણામે વા સતિ ફલં ભવતીતિ નિર્દિશ્યતે તદા એવમયં પૃથગ્વ્યસ્થિતઃ સદ્ધેતુરેવ । નૈવં ચિન્તનં યુજ્યતે, યતો હિ સ યદિ અભિવ્યક્તેર્વિપરિણામસ્ય વાવભાસો નિશ્ચયેન તદ્ભિન્નસ્તદા કેવલાદન્યસ્માદુત્પત્તિરેવાભ્યુપગતા સ્યાત્ । યદિ નાસ્તિ ભિન્નસ્તદા કાર્યકારણવિપ્લવદોષઃ પ્રસક્તઃ સ્યાત્ ।
એકસ્મિન્ યુગપદ્ વ્યક્તાવ્યક્તાદિવિરુદ્ધધર્મયોગઃ કથમિવ યુજ્યેત । અતઃ પરસ્પરવિરુદ્ધત્વાદ્ ભેદાભેદપક્ષો ઽપિ નૈવ સમીચીનઃ । પરસ્પરપરિહારસ્થિતલક્ષણધર્મસ્ય ઇતરપ્રતિષેધકત્વાદ્ અન્યત્રાસિદ્ધત્વાચ્ચ અનુભયપક્ષકલ્પનમપિ નૈવ યુક્તીમત્ ।
અપિ ચ, યદ્યભીષ્ટે તદ્ધેતૌ અભીષ્ટં વસ્તુ આત્મનઃ પુર્વસ્વભાવમપરિત્યજ્ય અભિવ્યક્તાદ્યવસ્થાં પ્રાપ્નોતિ તદા અવસ્થાવિકૃતિપ્રસઙ્ગઃ । ફલતઃ એકપ્રતીત્યપેક્ષઘટાદીનામવભાસો ઽનવભાસશ્ચ સ્યાતામ્ । વાર્ધક્યે ઽપિ બલ્યાવસ્થાદયઃ સ્પષ્ટં પ્રતિભાસેરન્ । યદિ પરિત્યજ્યેતિ પક્ષસ્તદા નિરંશસ્વભાવત્વાત્ કશ્ચિદપ્યન્વયસ્વભાવો ન સ્યાત્ । પશ્ચાદ્ વ્યક્તાવસ્થાયામપિ દ્રવ્યાન્તરસ્યોત્પાદાન્નૈવ સ્વત ઉત્પાદઃ, નાપિ કાચિદભિવ્યક્તિઃ પરિણામો વા સ્યાદિતિ ।
અપિ ચ, વ્યક્તમપ્યનાભાસિતં સદિતરલક્ષણત્વાદ્ ઇતરાભ્યામભિવ્યક્તિપરિણામાભ્યાં પ્રભાવિતત્વાત્ પરિકલ્પિતમેવ । ન ચ તદન્યરુપેણ વિપરિવર્તનીયમ્, વિરુદ્ધત્વાત્ । એકમેવ વસ્તુ તત્ત્વપરિચ્છેદકાલે તદિતરવ્યાવૃત્ત્યા પરિચ્છિદ્યતે । અન્યદપિ ઇતરવ્યાવૃત્ત્યા પરિચ્છિદ્યતે । એતદવિપરીતત્વેન પરિચ્છેદે સતિ ન તત્ પરિચ્છેદયોગ્યં સ્યાત્ । યસ્ય પરિચ્છેદકાલે યો વિચ્છેદ્યો ન ભવતિ, તદભાવસ્તેન સહ પરસ્પરપરિહારસ્થિતલક્ષણો ભવતિ । યે પરસ્પરપરિહારસ્થિતલક્ષણાસ્તે એકસ્મિન્ ધર્મિણિ નૈવ યુક્તરુપાઃ, યથા - એકસ્મિશ્ચિત્તે મૂર્ત્તમૂર્ત્તત્વવિશેષણાનિ । તત્ત્વાન્યત્વયોઃ તત્સદૃશયોર્વા કથમેકસ્મિન્ યોગઃ સમ્ભવેત્ । યદિ વિરુદ્ધધર્માણામપ્યેકત્વં તદા સર્વેષામેકદ્રવ્યત્વં પ્રસજ્યેત । અતશ્ચ બન્ધનમુક્ત્યોર્જાતિમરણયોશ્ચ યૌગપદ્યં સ્યાત્ । યદ્યેવં નાસ્તિ તદા નામમાત્રં ખલ્વેકત્વમ્ । નાસ્ત્યત્ર કશ્ચન વિવાદઃ । અતઃ યો હિ વસ્તુભેદઃ પ્રાગવસ્થાવિલક્ષણઃ પરિકલ્પ્યતે, સ એવ અન્યસ્તત્ત્વવિલક્ષણ ઇતિ । યશ્ચાન્યઃ સ કથં તસ્યેતિ?
અથ યશ્ચાસ્ય સ્વભાવઃ પશ્ચાદુપલભ્યતે, સ પૂર્વમપિ પરમાર્થતો વિદ્યત ઇતિ? તદા સ તદાનીં કથં નોપલભ્યતે । અથાનાભાસસ્વભાવત્વાત્ પૂર્વં નોપલભ્યત ઇતિ ચેત્? તદા હૈતાવપિ તસ્ય તથૈવાનુપલબ્ધિપ્રસઙ્ગઃ । ઇષ્યમાણે ઽપિ ચોપલબ્ધિસ્વભાવે પ્રાગ્વત્ પશ્ચાદપિ અનુપલબ્ધઃ સ્યાત્ । યદિ તદનીંમાવૃતત્વાદનુપલબ્ધ ઇતિ ચેત્? તદા પશ્ચાદપિ આવરણશઙ્કાસદ્ભાવાત્ તથૈવાનુપલબ્ધિપ્રસઙ્ગઃ । દુગ્ધાદીનાં શતધા વિનાશે ઽપિ યા હિ દધ્યાદિરુપેણ ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તિઃ, સા નાસ્ત્યુપલબ્ધિબાધિકા । અપિ ચ, યઃ કશ્ચિદ્ દૃઢરુપેણ ભાવસ્વભાવસ્તત્સ્ય કથમન્યથા વિકારાનુભવઃ સ્યાત્ । યદિ સ તાઅવદદૃઢસ્વભાવસ્તદાપિ ભઙ્ગુરત્વાન્નિરન્વયં વિનષ્ટં સ્યાદિતિ તસ્યાપ્યન્યથા વિકારાનુભવો નૈવ સ્યાત્ ।
અતો ઽભિવ્યક્તેઃ પરિણામસ્ય ચાયુજ્યમાનત્વાદ્ યા હિ તાભ્યાં સ્વત ઉત્પત્તિપરિકલ્પના, સાપિ તાવન્નૈવ યુજ્યતે । યદિ આકસ્મિકી તવત્ સ્વત ઉત્પત્તિસ્તથાપિ યદ્ધિ વસ્તૂનાં દેશકાલસ્વભાવનિયતત્ત્વમ્, તસ્ય કિં કારણં સ્યાત્ । નિરપેક્ષેષુ તાવદ્ વસ્તુષુ તથાવિધા નૈયત્યામ્ભાવના નૈવ યુક્તિમતી । યદિ હિ પરસાપેક્ષત્વં તદા પરત ઉત્પત્તિઃ સ્યાત્, ન હિ ઉપકારાભાવે અપેક્ષા નોમોપપદ્યતે સાપિ પશ્ચાન્નિષેત્સ્યત ઇતિ । અપેક્ષાયા અપિ તાવત્ સદા સંનિહિતસ્વભાવત્વાત્ સર્વદૈવોત્પત્તિપ્રસઙ્ગઃ । ઇત્યેવં વ્યવહારે ઽપિ તાવત્ સ્વત ઉત્પાદો ઽસમ્ભવ એવ ।
પરતો ઽપિ નૈવ [ઉત્પાદઃ] । યદિ તતઃ [પરતશ્ચેત્] ઉત્પાદઃ, તદા સ [પરાખ્યઃ પ્રત્યયઃ] નિત્યો વા ભવેદ્, અનિત્યો વ । નિત્યાત્તાવદ્ વ્યવહારે ઽપિ નોત્પાદો યુક્તિયુક્તઃ, ક્રમાક્રમાભ્યામ્ અર્થક્રિયાયાસ્તત્રાનુ પપન્નત્વાત્ । અપ્રતીહતસામર્થ્યહેતુતો ઽપિ ન ભવતિ કદાચિત્કકાર્યોત્પત્તિઃ, નાપિ ચાવિકલહેતુતો ઽપિ કાદાચિત્કકાર્યોત્પત્તિઃ [સમ્ભવતિ] । ફલતઃ કથં નામ તસ્માત્ ક્રમશો ઽર્થક્રિયા સમ્પસ્યતે? પરૈરનાધેયવિશેષસ્ય [ક્વચિદપિ] અપેક્ષાયા અનુપપન્નત્વાત્ । સહકારિસમ્બદ્ધસ્વભાવમનુસરતીતિ ચેત્? સહકારિણામપિ સર્વદા તથૈવાનુસરણપ્રસઙ્ગઃ । નાનુસરતીતિ ચેત્? નિત્યતાયાસ્તસ્ય ભઙ્ગ આપદ્યતે । અતો નાસ્તિ તસ્ય સહકારિકારણાપેક્ષા । નિત્યહેતુસમાશ્રિતસ્ય ફલસ્યાપિ નાન્યપ્રત્યયાપેક્ષા, અસત્ત્વાત્ । અસત્ત્વે ઽપિ તત્પ્રતિબદ્ધાત્મભાવસ્ય પ્રાપ્યમાણત્વાદ્ બુદ્ધિપરિકલ્પિતા અપેક્ષા તાવદ્ વ્યવસ્થાપ્યતે, કિન્તુ તદભિનિર્હારાય યો હિ અપ્રતિસામર્થ્યવાન્ હેતુઃ, સ એવ તસ્યાનુપકારકત્વાત્ [સા] તદપેક્ષિતા ભવતિ, ન ત્વન્યાન્ [અપેક્ષતે] ।
અતો નિત્યત્વેન યદભીષ્ટં વસ્તુ સદૈવોપકરોતિ તદપ્રતિહતસમર્થ્યં હેતું પરિત્યજ્ય કથમન્યાન્ અપેક્ષિષ્યતે? કાર્યાણિ હિ સહકારિકારણાન્યપેક્ષન્તે, તથાપિ યે તાવદીશ્ચરદયો હેતવઃ, યદિ તે ઽપ્રતિહતસામર્થ્યવન્તસ્તદા કથમપેક્ષામર્હન્તિ, યેન તેભ્ય ઉત્પત્તિમસ્વીકુર્વદ્ભિર્બલેન "નૈવોત્પાદ્યન્તે" ઇત્યેવમ્ આત્મબલોપદર્શનં કરિષ્યતે, નાન્યત્ર । અતો નૈવ તાવદ્ અક્રમેણ ક્રમોત્પત્તિરિતિ । એવમેવ કાર્યાણિ યદિ હેતુધર્માન્ નાનુસરન્તિ તદા તદભિન્નત્વપ્રસઙ્ગઃ સ્યાદેવેતિ । અતો ઽવશ્યમુભયોર્ભેદો ઽભ્યુપેયઃ ।
અક્રમાદપિ હેતોઃ ક્રમિણઃ કાર્યસ્યોત્પાદો ન વિરુધ્યતીતિ ચેત્? નૈતદ્ યુજ્યતે, યતઃ ઽકાર્યાણિ સર્વાન્ હેતુધર્માન્ નાનુવિદધતેઽ ઇત્યેવં તત્કથનં સ્યાત્ । કિન્યુ કાર્યાણિ તાવત્ કારણાન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાયીનિ ભવન્ત્યેવ । એતાવન્માત્રમેવ ચ કાર્યકારણભાવે હેતુત્વં નામ । કિમપિ કાર્યં નિત્યસ્ય વસ્તનો વ્યતિરેકં નૈવાનુવિધત્તે, નિત્યસ્ય તાવદ્ વ્યતિરેકાભાવાદેવ । અન્યથા તદનિત્યમેવ સ્યાન્ન નિત્યમિતિ ।
નાપિ અન્વયાનુવિધાનમપિ । અવિકલે ઽપિ કદાચિત્ કાર્યોત્પાદાભાવાત્ યદ્ યત્ર અન્વયવ્યતિરેકૌ નાનુવિધત્તે, ન તત્ તત્કાર્યં યુજ્યતે, અતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
સતઃ કાર્યસ્ય તાવત્ [ક્વચિદપિ] અપેક્ષા નૈવ યુજ્યતે, સર્વાત્મના સિદ્ધત્વાત્તસ્ય । અતો નાકાઙ્ક્ષત એવ સર્વાનપિ । ઇત્થં નિત્યે તાવત્ ક્રમશો ઽર્થક્રિયા ન યુજ્યતે, નાપિ ચ યુગપદપિ, યતો હિ તસ્ય તથાવિધાર્થક્રિયાયા વિનષ્ટસ્વભાવમનુસૃત્ય કાર્યોત્પત્તિર્વા તદ્વિયોગો વા ન યુજ્યતે । યદિ તત્સામર્થ્યસ્વભાવં પશ્ચત્કાલે ઽપિ અનુસરતિ તદાપિ તેન સર્વાણિ કાર્યાણિ યાનિ પૂર્વોત્પન્નનિ તાનિ નૈવ પુનરુત્પાદયિતું શક્યન્તે, પૂર્વોત્પન્નત્વાદેવ ।

યદન્યત્ તત્સદૃશં તત્કથં નોત્પદ્યત ઇતિ વિરોધપરીક્ષાપિ તાવન્નૈવ યુજ્યતે,તેન તદુત્પાદયિતુમશક્યત્વાત્ । સામર્થ્યે સતિ પૂર્વોત્પન્નમેવ સ્યાદિતિ ચેત્? નૈવ તાવત્તદ્ યુજ્યતે । તત ઉત્પાદ્યસ્ય કાર્યસ્ય અનુત્પત્તાવપિ તદુત્પત્તિસામર્થ્યસ્વભાવાનુસરણં પ્રતિહતં સ્યાત્ । યો યદા યદુત્પાદયતિ તદા તસ્મિન્ અપ્રતિહતસામર્થ્યં ભવતીતિ કથનં નૈવ યુક્તિમત્તરમ્ । તસ્માદયં પૂર્વમપિ પશ્ચાત્કાલ ઇવ અનુત્પાદક એવ સ્યાત્, અનુત્પાદકાવસ્થાતો ઽભિન્નત્વાત્ । તતશ્ચ પશ્ચાત્કાલે ઽપિ પૂર્વવદ્ ઉત્પાદક એવ સ્યાત્ । યદ્યેવં નાસ્તિ તદા વિરુદ્ધધર્મયોગાદ્ અસ્મૈકત્વહાનિઃ સ્યાત્ । અતઃ સ યુગપદર્શક્રિયામપિ તાવન્નૈવ કરોતિ ।
ક્રમયૌગપદ્યાભ્યાં વ્યતિરિચ્ય અન્યસ્તાવત્ પ્રકારો ઽર્થક્રિયાકારી નાસ્ત્યેવ । પરસ્પરપરિચ્છિત્ત્યા વ્યવચ્છેદાભાવાત્, [અતઃ] અસન્નેવ સઃ । અતો પરસ્પરપરિહારસ્થિતલક્ષણો વિરોધાન્તરો ન સિધ્યતીતિ ચેત્? અસન્નેવ તદા સ ઇતિ । અતઃ પરતો નિત્યાદુત્પત્તિસ્તાવન્નૈવ યુજ્યતે ।
નાપ્યનિત્યાત્, ક્ષણસ્થિતિધર્મિત્વાત્તસ્યાનિત્યસ્ય । અતઃ કલ્પકલ્પાન્તરેષુ અવિશેષતયા સ્થિતત્વાત્ પૂર્વવત્ પશ્ચાદપિ તસ્ય વિનાશો નૈવ યુજ્યતે । કાર્યોત્પત્તિસ્તાવદતીતાદ્ [હેતોઃ] ભવતીતિ વૈભાષિકાઃ, યથા તે અતીતાદપિ વિપાકહેતોઃ કાર્યોત્પત્તિં વર્ણયન્તિ, અનાગતાં વા, યથા તત એવ અનાગતજાતેરુત્પાદઃ । એવંવિધ ઉપચારો વા વર્તમાનક્રિયાક્રમો વા અતીતાદ્ધેતોર્ભવતીતિ વાદો નૈવ સર્વથા યુક્તઃ, અતીતસ્યાસત્ત્વાત્ । યદિ તત ઉત્પત્તિરઙ્ગીક્રિયતે તદા અહેતુત એવ સ્યાત્ ।
કો હિ નામાતીતઃ? કિમુપહતસ્વભાવો ઽતીત ઇતિ । યદ્યેવં નાસ્તિ તદા વર્તમાન ઇવ અનુપહતસ્વભાવાત્મકત્વાત્ કથં હિ સ અતીત ઇતિ । યશ્ચોપહતસ્વભાવઃ સ તાવદસત્સ્વભાવત્વાત્ કથં કાર્યમુત્પાદયિષ્યતિ । અર્થક્રિયા હિ સ્વસ્વભાવમેવાપેક્ષતે । યદિ ક્રિયાવિનાશેન અતીત ઇત્યુચ્યતે, ન તુ સ્વભાવપરિહાણ્યેત્યુચ્યતે, એવં સતિ વિનષ્ટાયાઃ ક્રિયાતઃ કાર્યોત્પત્તિર્નૈવ યુજ્યતે । એવં ન ભવતિ । કથં હિ કાર્યોત્પત્તૌ ક્રિયમાણાયાં ક્રિયાવિનાશ ઇતિ । એકસ્વભાવાત્મકે વસ્તુનિ ક્રિયાવન્તિ અક્રિયાવન્તિ ચ કાર્યાણિ ન યુજ્યતે, ભિન્નતાયાઃ પ્રસઙ્ગાત્, નિરંશત્વાદ્ધિ તસ્ય ।
આક્ષેપમાત્રા હિ ક્રિયા, ન ચાનાધાયિકા, અભિન્નત્વાત્ સ આક્ષેપકાલ એવાધાનં કરિષ્યતિ । અન્યથા પૂર્વવત્ પશ્ચાદપિ સા તથા ભવિતું ન શક્તા સ્યાત્ ।
અપિ ચ, ક્રિયા નામ સા કિં સમર્થસ્વભાવા યદુત કર્મસ્વભાવા? યદિ તત્ સ્વભાવદ્વયં વસ્તુનઃ સકાશાદ્ ભિન્નં તદા કથં નામ તદ્ [વસ્તુ] વિનષ્ટમિત્યભિધાતું શક્યતે । યદિ તદુપહતસ્વભાવં તદા સમસ્તવસ્તુનો નિત્યસત્તાવાદસ્ય હાનિઃ પ્રસજ્યતે । અર્થાન્તરવિનાશે સત્યપિ વસ્તુનો હ્યચલસ્વભાવસ્ય વિનાશો નૈવ સિધ્યતિ । યથા મૃતે ઽપિ દેવદત્તે યજ્ઞદત્તસ્ય અનુપહતસ્વભાવાત્મકત્વાન્મૃત સ ઇતિ વક્તું ન શક્યતે ।
યદિ ક્રિયાન્તરવિનાશાત્તસ્ય વિનાશઃસ્વીક્રિયતે, તદૈતન્નૈવ યુજ્યતે, અનવસ્થાનાત્, યતો હિ ક્રિયાયાં ક્રિયાન્તરસદ્ભાવો નાસ્ત્યેત્ । તસ્યામપિ તુલ્ય એવ વિરોધઃ પરીક્ષા ચ । ફલતઃ કસ્યાપિ વિનાશો નૈવ સિધ્યેત્ । અન્યાર્થત્વે સતિ ક્રિયાયાઃ વસ્તુ તાવદ્ અહેતુકમેવ સ્યાત્, કેવલં ક્રિયાત એવ કાર્યસ્યોત્પાદાત્ । અતો વસ્તુનસ્તાવદસત્ત્વપ્રસઙ્ગઃ । અર્થક્રિયાસામર્થ્યલક્ષણત્વાદ્ વસ્તુનઃ । અન્યાર્થક્રિયાન્તરોભયસ્વભાવાત્મકત્વાદ્ યદિ વસ્તુન ઉત્પત્તિરભ્યુપગમ્યતે તદા ક્રિયા યદા વસ્તુન ઉત્પત્તિરભ્યુપગમ્યતે તદા ક્રિયા યદા સ્વભાવત એવોત્પાદયતિ તદા વસ્ત્વપિ તથૈવોત્પાદકં સ્યાત્ । ફલતો ઽન્યાર્થપ્રતીત્યા કિમ્? અર્થાન્તરસ્ય પક્ષત્વે અન્યાર્થકલ્પનાયામ્ અનવસ્થાદોષાન્નૈવ [કદાપિ] હેતુત્વં સિધ્યેત્ । વસ્તૂપકારાભાવાદ્ ઽઅસ્યેયં ક્રિયાઽ - ઇતિ સમ્બન્ધ એવ ન સિદ્ધઃ સ્યાદ્, ઉપકારસાપેક્ષત્વાત્ સમ્બન્ધસ્યેતિ ।

ઉપકારકત્વમેવ યદિ વસ્તુત્વેનાઙ્ગીક્રિયતે તદા ક્રિયાત્મકત્વાદ્ વસ્તુનઃ, ક્રિયામુપકરોતીતિ ચેત્તદા કાર્યમપિ કથં ન તથૈવોપકરોતિ? કેન તાવત્ કારણેન ક્રિયાન્તરત્વેનોપકલ્પ્યતે? યદિ ક્રિયા હિ સન્માત્રવસ્તુસાપેક્ષૈવ તદા અવિકલહેતુત્વાત્ સદા તલ્સમીપવર્તિની એવ, અતો વિનાશો ઽપિ તાવન્નૈવ સિધ્યતિ । યદિ સા અર્થન્તરભૂતા તદા સમ્બન્ધસ્તાવદસિદ્ધ એવ । ક્રિયાણામેવ પરસ્પરયોગાદ્ વસ્તુ તાઅવદ્ ગૌણમેવ સ્થાસ્યપિ । ક્ષણિકસ્ય [વસ્તુનઃ] ઉત્પાદસમનન્તરમેવ અસ્થાયિત્વાત્ [તસ્ય કસ્યામપિ] ક્રિયાયાં કર્મસ્વભાવત્વં નૈવ યુજ્યતે યે તાવદક્ષણિકાસ્તે સદા એકસ્વભાવત્વેનાવસ્થિત્વાન્નૈવ ક્રિયાવન્ત આકાશવત્ । અતઃ કેષ્વપિ ઽકર્મ ક્રિયતેઽ ઇતિ ન સિધ્યતિ । અત એવ સામર્થ્યક્રિયાદિશબ્દેન વસ્તુસ્વભાવો ઽભિધીયતે, નાન્યસ્મિન્નર્થે ।
ક્રિયા, યા વસ્ત્વભિન્નત્વેનોભયસ્વભાવા, સા વિનશ્ય યદિ સ્વસ્વભાવોપહતલક્ષણા [ભવતિ], તદા વસ્ત્વપિ તદભિન્નતયા સ્વસ્વભાવોહતમેવ ભવતિ । અતઃ કથમતીતસ્ય સત્ત્વં સેત્સ્યતીતી? વસ્તુનઃ સ્વસ્વભાવ ઇવ ક્રિયાયા અપિ અવિનાશપ્રસઙ્ગે સતિ ક્રિયાયા નૈવ [કદાપિ] વિનાશઃ સિધ્યતિ । સૈવ ક્રિયા પુનર્યદિ અન્યત્વે ઽનભિધેયેતિ સતિ ક્રિયાયા નૈવ [કદાપિ] વિનાશઃ સિધ્યતિ । સૈવ ક્રિયા પુનર્યદિ અન્યત્વે ઽનભિધેયેતિ કલ્પ્યતે તદા પ્રજ્ઞપ્તિસત્ત્વાત્ સા અવસ્ત્વેવ । ફલતસ્તદ્બલેન ત્રિકાલવ્યવસ્થાપિ નૈવ સમીચીના સ્યાત્ । વસ્તુસતઃ કેનાપ પ્રકારેણ અનભિધેયત્વં નોપપદ્યતે । તથા સતિ સર્વસ્યાપ્યનાભિધેયત્વપ્રસઙ્ગઃ । અતો ઽતીતસ્ય અવસ્તુત્વાન્નૈવ તેન કાર્યસ્યોત્પત્તિરિતિ ।
નાપ્યનાગતાત્ । અતીત ઇવ તસ્યાપ્યસત્ત્વાત્ । એવમસત્ત્વાદ્ આકાશકમલસદૃશાદ્ અનાગતાદપિ કાર્યોત્પત્તિર્નૈવ યુજ્યતે । યદિ અપ્રાપ્તક્રિયસ્તાવદનાગત ઇત્યુચ્યતે તદા તદાનીં તસ્માદપિ કાર્યોત્પત્તિઃ આત્યન્તિકતયા નૈવ યુક્તિમતી, અપ્રાપ્તક્રિયત્વાદેવ । યદિ વસ્તુ સર્વદા વિદ્યમાનં તદા તસ્યાઃ પ્રાપ્તેરવિકલકારણાનાં સદ્ભાવે ઽપિ કિમિવ ક્રિયા નૈવ પ્રાપ્યતે । નાપિ ક્રિયા વસ્તુનઃ સકાશાદર્થાન્તરભૂતેતિ પૂર્વમેવ નિર્દિષ્ટત્વાત્ । યદિ નાસ્તિ અર્થાન્તરભૂતા તદા ક્રિયાવત્ સ્વભાવો ઽપિ નૈવ અપ્રાપ્તઃ સ્યાદભિન્નત્વાત્ । અતઃ અનાગતાસ્તિત્વં નૈવ સિધ્યતિ । વસ્તુનઃ સ્વભાવ ઇવ તદભિન્ના ક્રિયાપિ સર્વદા સદેવ, અતઃ સા અપ્રાપ્તેત્યપિ નૈવ સિધ્યતિ । અતઃ અનાગતાન્નાસ્તિ કાર્યોત્પત્તિઃ તસ્યાસત્ત્વાદેવ ।
વર્તમાન ઇત્યપિ પક્ષો ન સમ્ભવતિ । યદિ તતઃ [વર્તમનાત્] કાર્યં સમુત્પદ્યતે તદા સમકાલં વા સમુત્પદ્યતામ્,. વિષમકાલં [ભિન્નકાલં] વા સમુત્પદ્યતામ્ । ન તાવત્ કદાચિત્ સમકાલમ્ । કાર્યોત્પત્તિતઃ પૂર્વં શશશૃઙ્ગનિભાદ્ અસત્કારણાદ્ ઉત્પાદો નૈવ યુક્તઃ । યસ્મિન્ કાલે ચ હેતોરાત્મભાવઃ [કાર્યોત્પદને] સમર્થસ્તસ્મિન્ કાલે કાર્યસ્યાપિ સમકાલં સત્ત્વાત્ સિદ્ધમેવ તત્ [કાર્યમ્] ઇતિ । અતસ્તસ્મિન્ [કર્યે] સ હેતુઃ કમપિ વ્યાપારં નૈવ કરોતિ । હેતુવ્યવહારો ઽપિ તાવત્ [તસ્મિન્] નૈવ યુક્તરૂપઃ, યથા ફલાભિમતો નૈવ હેતુરિતિ । યદ્યેવં ન સ્યાત્તદા કાર્યકારણભાવસ્યૈવ ભઙ્ગઃ સ્યાદિતિ । વિષમ [ભિન્ન] કાલમિતિ પક્ષો ઽપિ નૈવ સમ્ભવતિ એવમેવ યદિ કાર્યં [ઉત્પાદાત્] પૂર્વમેવ સત્ સ્યાત્ તદાનાગતોત્પાદઃ સ્યાત્ । અયમપિ તાવત્ [પક્ષઃ] નૈવ યુજ્યત ઇત્યુક્તપૂર્વમસ્માભિઃ ।
યદિ [કાર્યં] ક્ષણાન્તરવ્યવધાનેનોત્પદ્યતે તદા તદતીતાદેવોત્પદ્યત ઇતિ નૈવ યુક્તમિત્યુક્તપૂર્વમ્ । યદ્યવ્યવહિતતયા [ઉત્પાદઃ], તદા સર્વાત્મનાવ્યાવહિતત્વાત્ સમકાલિકતાપ્રસઙ્ગઃ । અથાપિ સ્યાત્, યદ્યપિ અવ્યવહિતત્વેન કાર્યસ્યોત્પાદસ્તથાપિ નાસ્તિ સમકાલિકતાપ્રસઙ્ગઃ, દ્વિતીયે ક્ષણે કાર્યસત્તાયા અભ્યુપગમાદિતિ । તદાપિ ક્ષણિકત્વાન્નસ્તિ હેતોઃ સ્થિતિઃ । અત્ર ભગવતાપિ - "અસ્મિન્ સતીદં ભવતિ" ઇતિ કાર્યકરણભાવસ્ય નિર્દેશાત્ કલ્પનાત્રયં વિવર્જ્ય ચતુર્થી સ્વીક્રિયતે । તાઃ કલ્પનાઃ પુનઃ - કારણત્ પૂર્વં કાર્યં વા, સમકાલિકે કાર્યકારણે વા, ક્ષણાન્તરવ્યવહિતત્વં વા, અવ્યવહિતત્વે સતિ દ્વિતીયક્ષણે ઽવસ્થાનં વા - ઇત્યેવંવિધાઃ સ્યુઃ ।
તત્ર યત્તવત્ પૂર્વમેવ સ્થિતં ભવતિ ન તદ્ હેતૌ સતિ જાયતે, પૂર્વમેવ નિષ્પન્નત્વાત્તસ્ય । સમકાલે ઽપિ હેતુતો નૈવોત્પત્સ્યતે [કાર્યમ્], તસ્મિન્ કાલે તસ્ય [કાર્યસ્ય] અપિ સત્વાત્ । ઇત્યેવં સમકાલિકકાર્યાભાવાત્ કારણસ્યાપ્યસત્ત્વમ્ । કારણસત્ત્વે કાર્યેસ્યાપિ સત્ત્વમ્ । તૃતીયક્ષણભાવિ કાર્યમપિઓ હેતુતો નોત્પદ્યતે, દ્વિતીયસત્ત્વે કાર્યસ્યાપિ સત્ત્વમ્ । તૃતીયક્ષણભાવિ કાર્યમપિ હેતુતો નોત્પદ્યતે, દ્વિતીયક્ષણ એવ વિનાશાત્ કારણં તાવદસદેવ । ઇત્યં દ્વિતીયક્ષણે વિદ્યમાનં કાર્યમેવ હેતોઃ સમુત્પદ્યતે, પ્રાથમક્ષણિકસ્ય હેતોઃ સ્વકાલે સત્ત્વાદેવ । તતો ઽવ્યવહિતે દ્વિતીયે ક્ષણે કાર્યસત્તાયા અનુભવાર્થમ્ - "અસ્મિન્ સતીદં ભવતી" ત્યુક્તમ્ । ન ચ કાર્યકાલે કાએઅનસત્તાયાઃ પ્રસઙ્ગઃ, ક્ષણિકત્વાત્તદા તસ્યાસત્ત્વાત્ । નાપિ વિનષ્ટાત્ કારણાત્ કાર્યોત્પત્તિપ્રસઙ્ગઃ, પ્રથમે ક્ષણે કારણસ્ય અવિનષ્ટાત્વાત્ તદવ્યવધાનેનૈવ ચ કાર્યસ્યોત્પાદાત્ । તૃતીયે ક્ષણે તાવત્ કાર્યોત્પાદો ઽસ્વિતિ ચેત્? નૈતદપિ યુજ્યતે, [કાર્યકારણયો] મધ્યે નાસ્ત્યેવંવિધમ્ અણુમાત્રમપિ કાલાન્તરાસ્તિત્વમ્ । વિદ્યમાનં કારણં કાલાન્તરાવ્યવહિતં ચ કાર્યં યદ્યભ્યુપગમ્યતે, નૈવ તત્કાર્યં તદા સ્વનિર્ભરમ્ । [એવં ચ સતિ] સમકાલિકત્વપ્રસઙ્ગઃ સ્યાન્નવેતિ વિચારણીયતામર્હતિ । નિરંશે તાવદ્ વસ્તુનિ કાલાન્તરેણાવ્યવહિતે ચ સતિ સમકાલિકત્વં મુક્ત્વા નાન્યા ગતિઃ સમ્ભવતિ, તયોઃસર્વાત્મના અવ્યવહિતત્વાત્ । યદિ નાસ્તિ મધ્યે કાલાન્તરાસ્તિત્વં તદા અવશ્યં પૂર્વાપરતોઃ ક્ષણયોઃ સંસ્પર્શઃ સ્યાત્ । તથા ચ સતિ સર્વેષાં [ક્ષણાનાં] એકસ્મિન્નેવ ક્ષણે સમનુપ્રવેશઃ સ્યાત્ । [ફલતઃ] યથા પરમાણોઃ સર્વાત્મના સંયોગે પિણ્ડસ્ય અણુમાત્રતાપ્રસઙ્ગઃ, તથૈવ કલ્પસ્યાપિ ક્ષણમાત્રતાપ્રસઙ્ગ ઇતિ ।
યથા ખલુ દેશક્રમઃ પ્રમાણૈરવભાસમાનત્વાત્ સંવૃતૌ સ્વીક્રિયત તથા કાલક્રમો ઽપિઓ તત્સદૃશ એવ, સ્વપ્નાદૌ કલ્પાદીનામપ્યવભાસમાનત્વાત્ । તત્ર પ્રયોગઃ - યે સર્વાત્મના કાલાન્તરેણાવ્યવહિતાસ્તેષુ પૂર્વાપરકાલભેદો ન સમ્ભવતિ, દક્ષિણવામશૃઙ્ગવત્ કાર્યકારણયોરપિ સર્વાત્મના કાલાન્તરેણાવ્યવધાનમિતિ, સ્વભાવહેતુઃ ।
અથૈકદેશેનાવ્યવહિતત્વમ્, નૈવ સર્વાત્મનેતિ ચેત્? તદા ક્ષણસ્યાપિ સાવયવત્વપ્રસઙ્ગઃ । ફલતઃ અન્તિમકાલલક્ષણસ્ય ક્ષણસ્યાપિ [સ્વરૂપતા]હાનિઃ સ્યાત્ ।
અથાપિ કાર્યોત્પત્તિકાલે હેતોરભાવાદ્, અભાવેન ચ સહ સર્વાત્મના વા એકદેશેન વા અવ્યવહિતત્વમિતિ ચિન્તા ન પ્રવર્તત ઇતિ ચેત્? તદપિ નૈવ યુજ્યતે, તયોર્મધ્યે કસ્યા અપિ કાલાન્તરસદ્ભાવસમ્ભાવનાયા અભાવાન્નૈવ તદા હેત્વભાવયોગઃ સમ્ભવતિ ।

પુનશ્ચ, કાર્યોત્પત્તિકાલે યદિ કારણં નાસ્તિ, તદા કાર્યમહેતુકમેવ સ્યાત્ । વિનષ્ટાત્ કારણાત્ યદિ કાર્યમભ્યુપગમ્યતે, ન તુ વર્તમાનાત્ [વર્તમાનસ્ય તદાનીમ્] અસત્ત્વાત્, તદા તસ્ય વર્તમાનમયુક્તમ્, યદિ તદ્ વર્તમાનં તદા [તસ્ય] અસત્ત્વેન્ સહ વિરોધ આપદ્યતે । યદિ તત્ સદિત્યભ્યુપેયતે તદા અવ્યવહિતત્વદિચિન્તા કથં ન પ્રવૃતા સ્યાત્ । યદિ પુનઃ કાર્યોત્પત્તિકાલે કારણં વિદ્યમાનમેવ, કિન્તુ કાર્યસત્તાકાલે તદસદિતિ હેતોઃ અવ્યવહિતત્વાદિચિન્તા નૈવ કાર્યેતિ ચેત્? નૈતદપિ યુજ્યતે, સત્તાતો ઽનન્યાર્થકત્વાદુત્પત્તેઃ । ઇત્થં તુ ભવન્તઃ કારણસ્ય નિરન્તરત્વે સત્કાર્યસ્યોત્પત્તિં વર્ણયન્તિ । યે તાવન્નિરન્તરત્વેન સત્ત્વાદિત્યભિદધાનાસ્તે ઽપિ કથઞ્ચિદપ્યવહિતત્વમભ્યુપગચ્છન્ત્યેવ । અન્થયા નિરન્તરશબ્દસ્ય કો ઽર્થઃ સ્યાત્ । નિરન્તરત્વમ્ અવ્યવહિત્વં સંસ્પૃષ્ટત્વમિત્યાદીનામભિન્નાર્થકત્વાત્ તદભ્યુપગમસામર્થ્યેન કાર્યકારણૈકત્વમપ્યભ્યુપગતં સ્યાત્ । કાલાન્તરેણાવ્યવહિતસ્ય સતો નાન્યાવસ્થા સમ્ભવિની ।
અપિ ચ, વિનષ્ટહેતોઃ કાર્યોત્પત્તિપ્રસઙ્ગસ્ય અયુજ્યમાનત્વાદ્ ભવન્તસ્તં [પક્ષં] પરિત્યજ્ય વર્તમાનહેતોરવ્યવધાનેન કાર્યોત્પત્તિમભ્યુપગચ્છન્તિ । તત્ર તાવત્ કિં સર્વાત્મના કાર્યોત્પત્તિં સ્વીકુર્વન્તિ યદુત એકદેશેનેતિ ચિન્તા પ્રવૃત્તૈવ સ્યાત્, પ્રકારાન્તરસ્યાસમ્ભવાત્ । અતઃ કારણં તાવત્ કાર્યક્ષણાવ્યવહિતમેવ । તત્ર ચ યે નાપ્યેકદેશેન ન ચ સર્વાત્મનેતિ બ્રુવન્તિ, તેન તૈઃ કિમુચ્યત ઇતિ વિચાર્યમાણે અવ્યવહિતમપિ નાપ્યવ્યવહિતમિતિ કથનં પર્યવસ્યેત્ । એવંવિધં સુભાષિતં કો ઽન્યઃ કથયિતું પારયતિ ।
અપિ ચ, યદિ વિદ્યમાનકાર્યકાલે કારણં નાસ્ત્યેવ, તદા ઽઅવિનષ્ટાત્ કારણાત્ કાર્યમુત્પદ્યતઽ ઇતિ નૈવ કથનીયમ્, તસ્મિન્ કાલે કસ્યાપ્યવિનષ્ટકારણસ્યાસદ્ભાવાત્ । યસ્મિન્ કાલે કારણમ્ અવિનષ્ટં તસ્મિન્ કાલે કાર્યમપિ નાસ્તિ, અતસ્તત્ [કાર્યં] અવિનષ્ટાત્ કથમુત્પદ્યતે ।
એવં ચિન્ત્યતે - સ્વયં વિનાશવ્યવહિતે ઽપિ વસ્તુનિ નાસ્તિ સમકાલિકત્વમ્, યથાચ્છાયાતયોઃ પૂર્વાપરત્વાભાવે ઽપિ ઉદકધારાયાં ચૈકદેશત્વં નાસ્તિ, તથૈવાત્રાપિ કાર્યકારનયોરસમીચીનરૂપત્વે ઽપિ સમકાલિકત્વં નાસ્તીત્યયં વિચારપ્રકારો ન યુજ્યતે, વિરોધાત્ તુલ્યપરીક્ષણીયત્વાચ્ચ ।
એવં તત્ર સદસદ્ભાવે યદ્યેકદેશેનાવ્યવહિતત્વં તદા અવયવિસદ્ભાવપ્રસઙ્ગઃ । યદિ સર્વાત્મના તદા સમકાલિકત્વમેવ । તથૈવ છાયાતપયોરુદકધરાયાં ચાપિ યદિ સર્વાત્મનાવ્યવહિતત્વં તદૈકદેશત્વમેવ સ્યાત્ । યદ્યેકદેશેનાવ્યવહિતત્વં તદાવયવિસાદ્ભાવપ્રસઙ્ગઃ । અસ્માકં તુ [મતે] સર્વ એવાયં સદસદ્ભાવઃ પરમાર્થતો ઽસિદ્ધઃ, તસ્ય સદસદ્ભાવાદિસર્વપ્રપઞ્ચજાલવિરહિતત્વાત્ । અવ્યવહિતત્વાદિસમુદ્ભૂતો ઽસદ્ભાવ ઇતિ નાસ્તિ કશ્ચન વ્યવહારસ્તથાપિ દ્વિપીયે ક્ષણે વસ્તૂનિ સ્વસ્વભાવનિરોધમાત્રં પ્રજ્ઞપયન્તિ । નાસ્તિ કિઞ્ચિન્નિરન્તરત્વમિતિ, અસન્માત્રત્વાત્ ।
નિરોધમાત્રં તાવન્ન કિઞ્ચિત્, અતસ્તેન સહ પરમાર્થતો ઽવ્યવહિતત્વાદિચિન્તનં નૈવ પ્રવર્તતે । કાર્યકારણયોસ્તુ પરમાર્થતઃ સત્ત્વભ્યુપગમાદ્ એકદેશેનાવ્યવહિતત્વાદિચિન્તા તાવત્ પ્રવર્તત એવ । આર્યશાલિસ્તમ્બસૂત્રે યો હિ ભગવતા તુલાદણ્ડોપમયા અવ્યવહિતત્વેન કાર્યકારણભાવો ઽભિહિતઃ, સ તાવદુચ્છેદદૃષ્ટિપર્હારાર્થં સાંવૃતિકકાર્યકારણભાવત્વેન દ્રષ્ટવ્યઃ, ન તુ પરમાર્થતઃ, તુલાદણ્ડસ્ય પરમાર્થત્વેનાસિદ્ધત્વાત્ । યદિ તુલાદણ્ડસ્વભાવ એકો ઽવયવી દૃષ્ટાન્તત્વેન પ્રદશ્ર્યતે, તદા સ ખલ્લવસિદ્ધ એવ । પરસ્પરવિરુદ્ધયોરુન્નામાવનામાદિકૃત્યયોરેકસ્મિન્ યુગપદ્ભાવો નૈવ સમીચીનઃ । પરમાણુસઞ્ચયાત્મકો ઽપિ સ [તુલાદણ્દઃ] અર્થતો ઽસિદ્ધ એવ, નિરવયવત્વેન સઞ્ચયસ્યાયુજ્યમાનત્વાદેવ । યદિ સ અવયવીતિ તદા તસ્યાભાવપ્રસઙ્ગઃ । યદિ વિજ્ઞાનાવભાસિસ્વભાવત્વેન તુલાદણ્ડસ્તાવન્નિર્દિશયતે, તદા પરિકલ્પિતસ્વભાવત્વેન મિથ્યૈવ સઃ । કથમિવ તસ્ય વસ્તુસત્ત્વં સ્યાત્ । અમૂર્ત્તત્વાદ્ વિજ્ઞાનસ્ય નોર્ધ્વાધોગમનમ્ । અત એવ છાયાતપોદકધારાદિનોત્તરિતમ્ ।
લઙ્કાવતારાદિસૂત્રેષુ ભગવતા કાર્યકારણભાવનિષેધસ્તાવત્ સાંવૃતકાર્યકારણેષ્વેવાવગન્તવ્યઃ યદપિ ભગવતા ઽઅસ્મિન્ સતીદં ભવતિઽ ઇત્યુક્તં તેન વિકલ્પત્રયં પરિહત્ય ચતુર્થં એવ વિકલ્પો ઽભ્યુપગમ્યત ઇતિ યદુક્તં તદ્ વક્ષ્યતે કિં ઽઅસ્મિન્ સતીદં ભવતિઽ ઇતિ વચનેન વિકલ્પત્રયં નિષિધ્ય ચતુર્થવિકલ્પાભ્યુપગમ્ આગમેન નિર્દિષ્ટો યદુત યુક્ત્યા? આગમેનેતિ ચેત્, તન્નૈવ યુજ્યતે । યતો હિ યૌ છાયાઙ્કુરૌ દીપપ્રકાશૌ વા સમકાલવિદ્યમાનૌ તાવપિ દીપે સતિ પ્રકાશો ભવતીતિ ન વ્યવહારવિરુદ્ધૌ । એવમેવ વિદ્યમાનકાર્યં વિદ્યમાનકારણસાપેક્ષમિતિ શબ્દમાત્રેણ નિર્દિશ્યતે, ન તુ વિદ્યમાનકાર્યકાલે કારણં નાસદિતિ । યદિ હિ વસ્તુત્વં પ્રમાણાન્તરૈઃ પરમાર્થતઃ ક્ષણિકત્વેન સાધ્યતે તદા તદપિ પરિકલ્પિતમાત્રમેવ, ન ત્વાગમેન [સિદ્ધઃ] । ઇત્થં તુ લોકે ઽપિ સમકાલિકં છાયાઙ્કુરાદિકમપિ કાર્યકારણભાવેન જ્ઞાયત એવ ।
અથ યુક્ત્યેતિ પક્ષઃ, તદા ભગવતો વચનાનિ [પ્રમાણત્વેન] નૈવોદ્ધર્તવ્યાનિ, તાનિ એતદર્થં નૈવ પ્રમાણમ્ । અથ કેવલયા યુક્ત્યૈવૈકયા કથનીયમિતિ ચેત્? એતદપિ નૈવ વક્તું શક્યતે, યતો હિ યથા યુક્ત્યા વિકલ્પત્રયં ન સમ્ભવતિ તથા ચતુર્થો ઽપિ વિકલ્પઃ પરમાર્થતો નૈવ સમ્ભવતીતિ [પૂર્વં] વિસ્તરેન નિર્દિષ્ટમ્ ।
લોકપ્રસિદ્ધિમતિક્રમ્ય નિત્યત્વદ્રવ્યત્વ સ્વાતન્ત્ર્યાદિગુણોપેતમાત્માનમભ્યુપેતમાત્માનમભ્યુપેત્ય કર્મfઆસમ્બન્ધાદિસંવૃતિં નિરાકુર્વતાં દૃષ્ટિપરિહારાર્થં ભગવદુક્તેન ઇદમ્પ્રત્યયતામાત્રેણેવાવસ્થિતેષુ સંવૃતિમાશ્રિત્ય અસ્મિન્ સતીદં ભવતીત્યુક્તમ્, ન ત્વાગમેન વિકલ્પત્રયં પરિહત્ય ચતુર્થવિકલ્પાશ્રયણં કલ્પનીયમ્ । અતઃ પરત ઉત્પત્તિર્નૈવ યુક્તિમતી । ફલતશ્ચ સર્વેષાં વસ્તૂનાં માયેવ પ્રજ્ઞાપ્ત્યા ઉત્પાદાદિભ્ય એવ સન્તુષ્યતામ્ , મિથ્યાત્વાત્ ।
વિનષ્ટાત કારણાત્તાવત્કાર્યોત્પત્તિર્ન યુજ્યતે ।
ન વાવિનષ્ટાસ્વપ્નેન તુલ્યોત્પત્તિર્મતા તવ ॥
નિરુદ્ધાદ્વાનિરુદ્ધાદ્વા બીજાદઙ્કુર સંભવઃ ।
માયોતાદવદુત્પાદઃ સર્વ એવ ત્વયોચ્યતે ॥ 17-18 ॥

અતો યે આચાર્યાઃ "ન પરમાર્થત અધ્યાત્મિકાન્યાયતનાનિ પ્રરત્યયતઃ સમુત્પદ્યન્તે, પરત્વાત્" ઇત્યાદ્યભિદધતે, [તેષામપિ] તે હેતવો નૈવ સન્દિગ્ધવિપક્ષવ્યાવૃત્તિકાઃ, વિપક્ષે બાધકપ્રમાણસમ્ભવાત્ । અતો ઽનિત્યતાસિદ્ધિવત્તાવત્ સત્ત્વસિદ્ધિઃ । જડતાદિસિદ્ધૌ પરતો વિપક્ષે બાધકપ્રમાણાભાવાત્ તેષ્વનૈકાન્તિકતા । ઉત્પાદનિરોધ એવ તાવત્ સાધનીયઃ, ન તુ વિપક્ષે બધકપ્રમાણસદ્ભાવઃ । વ્યવહારે પરતઃ સિદ્ધત્વાન્નસ્ત્યસિદ્ધત્વં પ્રમાણસ્યાપિ [ભવન્મતે પરમાર્થતઃ] સમ્યગ્વસ્તુત્વાદ્ધેત્વાદીનાં ન વ્યવહારઃ કુત્રાપિ સિધ્યતીતિ નિર્દિષ્ટં પૂર્વમ્ । અત એતેષામનૈકાન્તિકત્વાસિદ્ધત્વપ્રતિપાદનં નામ અસમ્બદ્ધમેત્તૈતત્ ।
તૈર્થિકાઃ યે હિ પરાદિવ્યવહારવશાત્ પરાદીનિ સન્તીતિ કથયન્તિ તાન્ આચાર્ય આહ -
"ન હિ સ્વભાવો ભાવાનાં પ્રત્યયાદિષુ વિદ્યતે"
ઇત્યાદિના દૂષયતીત્યુચ્યતે । અતઃ શાસ્ત્રૈસ્તાવદસિદ્ધત્વાત્ પરત ઉત્પત્તિર્નાસ્તીતિ નિર્દિષ્ટમ્ । પરાદયઃ શબ્દા યે તાવત્પ્રજ્ઞાપ્તિગોચરાસ્તાનપિ પરમ્પરયા વસ્તુસંસર્ગિણ ઇત્યભિદધતાં તેષાં ઽવસ્તુસભાવઃ પ્રત્યયેષ્વસ્તીત્યુત્પદ્યતેઽ ઇત્યુમમભિપ્રાયમાદાય દૂષણં પ્રદત્તમ્, પ્રત્યયાદિષુ સત્ત્વે પરમાર્થતો વસ્તુસ્વભાવસ્યાનુત્પાદાદિતિ વિસ્તરેણ ખલ્વભિહિતમ્ ।
અતો યદા સર્વેષાં વસ્તૂનાં પરમાર્થતઃ પરત ઉત્પાદો નૈવોપપદ્યતે તદા પ્રત્યયાદિભ્યો ઽપિ અનુત્પાદાદસિદ્ધ એવ । અતો નાસ્ત્યેવ પરમાર્થતઃ શબ્દસંસર્ગિ કિમપિ વસ્તુ । ફલતો ઽસિદ્ધે ઽપ્યેવંવિધે વ્યવહારે વસ્તુ તાવદબાધિતમેવેતિ યદુક્તં તન્ન યુજ્યતે ।
[30] યે સાંખ્યાદયઃ પ્રધાનેશ્વરાદિકં મન્વાનાઃ પ્રધાનેશ્વરાદિભ્યો વસ્તૂનામુત્પાદમભ્યુપગચ્છન્તિ, તેષામપિ મતં સ્વતો વા પરતો વા ઉત્પાદપક્ષે પૃથક્પૃથમ્ દોષાભિધાનાન્નૈવ યુક્તરૂપમિતિ ।
અન્યે યે કદાચિત્ સ્વાતન્ત્ર્યેન ઉભયત ઉત્પત્તિં વર્ણયન્તિ , તે ઽપ્યુભયપક્ષીય [સ્વપરપક્ષીય] દોષૈર્દૂષિતત્વાન્નિરાકૃતા એવ । અપરે ચ યે તાવત્ - ઽઉભયાત્મકસ્ય વસ્તુનઃ પ્રમાણવિરુદ્ધત્વાન્ન કો ઽપિ તદભ્યુપગચ્છતીતિ હેતોઃ ઉભયત ઉત્પત્તિં દૂષયિત્વા ભવન્તઃ કેવલમાત્માનમેવ મોહયન્તિ, તત્તુ [ભવતાં] શબ્દમાત્રમેવ" ઇતિ કથયન્તિ । તે તાવદ્ વિદ્વાંસઃ સ્વયં શાસ્ત્રાણામપરિજ્ઞાનાત્ શબ્દાર્થયોશ્ચ સમ્યગનવગમાત્ [કેવલં] શબ્દશ ઉપહસન્તિ । કેચન તાવત્ કણ્ટકાદિતીક્ષ્ણતાદૃષ્ટાન્તેન સર્વાણિ વસ્તૂનિ પરમાર્થતો ઽહેતુત ઉત્પદ્યન્ત ઇતિ કથયન્તિ, તત્ર વસ્તૂનાં પરમાર્થતો ઽહેતુત ઉત્પત્તિં સાધયતાં તેષાં દૃષ્ટાન્તસ્તાવન્નૈવ સિદ્ધઃ, પરમાર્થતો ઽનુત્પન્નત્વાત્ સર્વધર્માણામ્ । સંવૃતૌ સુદ્ધ ઇતિ ચેન્ન, તત્રાપ્યસિદ્ધ એવ, કણ્ટાદીનાં સ્વબીજત ઉત્પાદઃ પ્રત્યક્ષતો નિશ્ચિતત્વાત્ । અનેનૈવ તેષાં તૈક્ષ્ણ્યાદીનામપિ નિશ્ચિતત્વાન્ન કો ઽપિ [ધર્મઃ] અહેતુત ઉત્પદ્યતે । એવં કાદાચિત્કત્વાત્ સર્વેષામેતેષાં વસ્તૂનાં સાપેક્ષત્વં નિશ્ચિતમેવ અનપેક્ષિતસ્ય તુ સદા અવિશેષાત્તસ્ય કાદાચિત્કત્વં નોપપદ્યત એવેતિ ।
યત્તેષાં સાપેક્ષત્વં તદેવ હેતુઃ, અનુપકારિણિ અપેક્ષાયા અનુપપન્નત્વાત્ । તત્ર યદુપકારકત્વેન પ્રસિદ્ધઃ, સ એવ તસ્ય હેતુરિતિ સિધ્યતિ । અહેતુકત્વે સતિ સર્વત્ર અભિન્નત્વાત્ કણ્કાદિષ્વપિ તીક્ષ્ણતાયા નિર્ધારણં ન સ્યાત્ । ફલતઃ સર્વે સર્વાત્મકાઃ સ્યુઃ । યે બીજાદયસ્તે લોકે કાર્યકારણાત્મકત્વેન પ્રત્યક્ષતઃ સિદ્ધાઃ । અતઃ પ્રતિજ્ઞા તાવત્ પ્રત્યક્ષબાધિતૈવ । અપિ ચ, હેતુતઃ સાદ્યસ્ય સાધનાવસરે અન્યતઃ [હેતતઃ] ઉત્પત્તેઃ [સિદ્ધેઃ, ભવદ્ભિઃ] અવશ્યં સ્વીકારાત્ સ્વવચનવિરોધો ઽપિ । અન્યથા હેતુપ્રયોગ એવ તાવન્નિરર્થકઃ સ્યાત્ । નૈવ પ્રતિજ્ઞામાત્રેણ તાવદિષ્ટાર્થસિદ્ધિઃ, તથા સતિ સર્વતઃ સર્વસિદ્ધિપ્રસઙ્ગઃ । અતો ઽહેતુવાદી ખલુ વ્યવહારે પ્રત્યક્ષાદિભિર્બાધિતત્વાદ્ વિદ્વદ્ભિઃ સાવધાનતયા પરિહર્ત્તવ્ય એવ ।
હેત્વાદયસ્તાવન્માયાદિવત્ સિદ્ધાઃ, તે યથા અવિચારરમણીયત્વેન પ્રસિદ્ધાસ્તથા તેષામનિષેધાદ્ અનુત્પત્તિરિત્યુચ્યતે, પ્રત્યક્ષાદિતશ્ચાપિ સાં નૈવ બાધિતા । ધર્મ્યસિદ્ધત્વાદયસ્તાવદ્ દોષાઃ પૂર્વમેવ નિરાકૃતાઃ । સપક્ષે સત્ત્વાન્નાસ્તિ હેતુરપ્યસિદ્ધો વિરુદ્ધશ્ચાપિ । આકાશપુષ્પાદયસ્ત્વનુત્પન્ન એવ, ન તે સસ્વભાવત્વેનાનુભૂયન્તે । અતસ્તેષુ વ્યાપ્તેરુત્પત્તેઃ સમ્યઙ્ નિવૃત્ત્યા તસ્યાપિ [સસ્વભાવત્વસ્ય] નિવૃત્તિઃ । અતો નાસ્ત્યનૈકાન્તિકત્વમપિ । તેષૂત્પત્તેઃ પ્રવૃત્તિર્નિશ્ચયેન સાધયિતું નૈવ શક્યતે, સ્વપ્નાદિષ્વસત્પુત્રાદીનામપ્યુત્પત્તિદર્શનાત્ । સા ખલુ [ઉત્પત્તિઃ] તદ્વિજ્ઞાને તથૈવાવભાસત ઇત્યપિ કથનમ્યુક્તમ્, કથનમયુક્તમ્, તત્રાપિ પરમાર્થતસ્તથાકારો નૈવ સમ્ભવીતિ પૂર્વં નિર્દિષ્ટમ્ । અન્યસ્ય અન્યાકારેણાવભાસનમપ્યયુક્તમેવ તત્ત્વાન્યત્વયોઃ પરસ્પરવિરુદ્ધત્વાત્?
તદુત્પત્ત્યા સસ્વભાવત્વાદીનાં વ્યપ્તત્વે ઽપિ ઉત્પત્તૌ સત્યાં સમ્યક્સ્વભાવો નૈવ નિયતરૂપેણ સિધ્યતિ, વ્યાપકસામીપ્યે સર્વવ્યાપ્યાણાં સામીપ્યં નવશ્યંભાવીતિ નિશ્ચિતમિત્યુક્તમેવ પૂર્વમ્ । અતઃ સાધારણમેવૈતદ્ । પરમર્થતો ન કસ્મિન્નપ્યુત્પત્તિઃ પ્રવર્તત ઇતિ સાધિતમેવ ।
યન્ન કૈશ્ચિદપિ પ્રત્યયૈઃ સમુત્પદ્યતે તદ્ વસ્તુ કુતઃ પ્રાદુર્ભવતીતિ કથયદ્ભિરભિવ્યક્તિમાત્રમેવ અતો ઽનૈકાન્તિક એવ હેતુરિતિ ચેત્ તતસ્યાપિ પૂર્વં નિરાકૃતત્વાત્ ત્યાજ્યમેવૈતદિતિ । અથ પ્રત્યયૈર્વસ્તુ અભિવ્યજ્યત એવેતિ ચેત્તદા કિ સા અભિવ્યક્તિઃ સ્વલક્ષણોપચયસ્વભાવા વા તદાવરણસંક્ષયાત્મિઓકા વા ઇન્દ્રિયૈઃ સુકૃતા વા તદ્વિષયકવિજ્ઞાનોત્પત્તિલક્ષણા વેતિ વિચારઃ સમુપજાયન્તે ।
તત્ર નૈવ તાવત્ પ્રથમઃ પક્ષઃ કથમપિ યુજ્યતે, નિત્યતાયા હાનિપ્રસઙ્ગત્ ।
યદા અનુપચયસ્વભાવઃ સ્વતો વિનશ્ય અભિવ્યઞ્ચકપ્રત્યયૈરુત્પદ્યતે તદા એકસ્યાપરસ્યાનુપચયસ્વભાવસ્યોત્પાદવશાત્ સ્વલક્ષણોપચયો ભવતીતિ ચેત્? ન, તત્પૂર્વસ્વભાવો યદિ ન નિરુધ્યેત તદા દ્વૌ પરસ્પરાવિરુધૌ ઉપચયાપચયસ્વભાવૌ નિર્યુક્તિતયા એકસ્મિન્નેવ સ્વીકાર્યૌ સ્યાતામ્ । યદ્યપૂર્વઃ કશ્ચન સ્વભાવો નોત્પદ્યતે તદા અભિવ્યઞ્ચકાઃ પ્રત્યયાસ્તાવન્નિરર્થકઃ સ્યુઃ । ઉપચયમનિરાકૃત્ય વસ્તૂનામુત્પત્તિરપિ ન યુજ્યતે । તચ્ચ નૈવ તાવદાવરણસંક્ષયાત્મકમ્, અસત્સ્વભાવત્વેન પરૈરકાર્યત્વાત્ ।

વતુસ્વભાવે ક્રિયાનિરાકરણં તાવત્ પૂર્વમેવ કૃતમ્ । યદ્યસ્તિ એકા ક્રિયા, તદા સર્વે તે પ્રત્યયા યે યદા અર્થમભિવ્યઞ્ચિન્તિ તદા અનન્યાર્થભૂતા ક્રિયા તત્ર નૈવ સમ્ભવતિ, પૂર્વત એવ તસ્યાવિદ્યમાનત્વાત્ । નિત્યસ્ય ભાવસ્ય ત્વાવરણં તદ્વિશેષાણામવિનાશાદ્ અનુત્પાદાચ્ચ કદાપિ ન યુજ્યતે, અતિપ્રસઞ્ગાત્ । તદ્વિષયકવિજ્ઞાનઓત્પત્તૌ વિઘ્નકરણાદપ્યાવરનં નિવ યુજ્યતે, સ્વવિષયકજ્ઞાનોત્પત્તૌ સમર્થત્વાત્, વિદ્યમાને સ્વવિજ્ઞામવિજ્ઞેયસ્વભાવે ઽવિકલવિજ્ઞાનં તાવત્ કેનાપિ વિઘ્નયિતુમશક્ત્વાચ્ચ । યદિ નાસ્તિ સ સમર્થો વા સ્વવિજ્ઞાનવિજ્ઞેયો વા તદા સ્વહેતુવિકલતયા તદ્વિજ્ઞાનોત્પત્તિરેવ ન સ્યાત્ । અતસ્તદ્વિષકવિજ્ઞાનોત્પત્તૌ વિઘ્નકારકત્વાદ્ આવરણં તાવન્નૈવ યુજ્યતે ।
યથા આવરણસંક્ષયે તથા વિજ્ઞાનોત્પત્તાવપિ અવિઘ્નાપાદનસ્વભાવો ઽપિ ક્રિયાયાં નૈવ યુજ્યતે । અસામર્થ્યાત્ તદ્વિજ્ઞાનવિજ્ઞેયસ્વભાવાભાવાચ્ચ અભિવ્યઞ્જકૈઃ પ્રત્યયૈરાવરણં ક્રિયત ઇત્યસ્યાપિ નિરાકરણં કૃતમેવ [પૂર્વમ્] । તથાત્વે ઽપિ તદ્વિષયકવિજ્ઞાનોત્પત્તિરયુક્તૈવ । યદિ સામર્થયમભ્યુપગમ્યતે તદા આવરણકારકે સત્યપિ અવિકલહેતોઃ સદ્ભાવાત્ સદૈવ વિજ્ઞાનોત્પત્તિસમ્ભવાદ્ વ્યઞ્જકાનાં ભાવાનાં ક્રિયા નિરર્થિકૈવ સ્યાત્ । અતો નિત્યસ્ય તાવદકિઞ્ચિકરત્વાત્ કથમપ્યાવરણં ન યુજ્યતે । અનિત્યતા તુ કદાપિ કેનાપિ હેતુવિશેષેણ વિજ્ઞાનાનુત્પાદકસ્યાન્યસ્ય ક્ષણસ્યોત્પાદાદ્ આવ્રિયત એવ ।
ઇન્દ્રિયૈઃ સુકૃતત્વપક્ષો ઽપિ તાવન્નૈવ [યુજ્યતે] । યદિ તત્સુકૃત્વં [વસ્તુ]સ્વભાવભૂતં તદા અનિત્યાતાયાઃ પ્રસઙ્ગઃ, પૂર્વસદૃશત્વાત્તસ્ય । યદિ તદન્યાર્થભૂતં તદા સુકૃતત્વં નૈવ યુક્તિયુક્તમ્, અકિઞ્ચિકરત્વાત્તસ્ય । યદ્યેવં નાસ્તિ તદાતિપ્રસઙ્ગઃ । કસ્મિન્નપિ વસ્તુનિ કેનાપિ કિમપિ કરણં તાવન્નૈવ સમ્ભવમિતિ [પૂર્વં] નિર્દિષ્ટમ્ । ઇન્દ્રિયૈઃ સુકૃતત્વે ઽપિ યદિ અભિવ્યઞ્ચકૈર્ભાવૈઃ તદિન્દ્રિયવિજ્ઞાનોત્પાદાસામર્થ્યમ્ અથવા તદ્વિજ્ઞાનવિજ્ઞેયસ્વભાવાસત્ત્વં તદા તદ્વિજ્ઞાનોત્પત્તિરસમ્ભવિની, અતો નિરર્થકમેવ તાવત્ સુકૃતત્વમિતિ પ્રસઙ્ગઃ ।
યદિ વિદ્યત એવ સામર્થ્યં તદ્વિજ્ઞેયસ્વભાવો વા તદા ઇન્દ્રિયૈઃ સુકૃતકત્વતઃ પૂર્વમેવ તસ્મિન્ [વિષયે] વિજ્ઞાનોત્પાદસ્ય પ્રસઞ્ગઃ સ્યાત્, તદા સુકૃતકત્વમપિ નિરર્થકમેવ સ્યત્ । અતસ્તમિન્ વિષયે વિજ્ઞાનોત્પાદલક્ષણમપિ ન સઙ્ગતં સ્યાત્ । યતો હ્યેવં તદ્ વ્યઙ્ગ્યં વસ્ત્વપિ યદિ અસમર્થં વા તદ્વિજ્ઞાનવિજ્ઞેયવભાવં વાપિ નાસ્તિ તદા વિજ્ઞાનોત્પાદે ઽપિ ન પદ્ [વસ્તુ] તસ્ય [વિજ્ઞાનસ્ય] વિષયઃ સ્યાત્ । યદિ [તદ્ વસ્તુ] સમર્થં વા તદ્વિજ્ઞાનવિજ્ઞેયસ્વભાવં વા સ્યાત્ તદા સ્વસ્વભાવવત્ સામીપ્યાત્ તત્સત્તામત્રેણૈવ વિજ્ઞાનસ્ય સમુત્પાદો ભવિષ્યતીત્યતો ન તેન વ્યઞ્જકવિજ્ઞાનોત્પાદઃ ક્રિયત ઇતિ [સિધ્યતિ] ।
અપિ ચ, ભવતાં તાવન્મતે સર્વેસાં વસ્તૂનાં જાયતઃ સદૈવાવતિષ્ઠન્ત ઇતિ હેતોસ્તત્ર [વસ્તુષુ] વ્યઙ્ગ્યવ્યઞ્જકાદીનામપિ સદા અવસ્થિતત્વાત્ । [નિત્યત્વાત્] વ્યઙ્ગ્યવ્યઞ્જકાદિવ્યવસ્થા નૈવ [સમીચીનતયા સર્વથા] યુજ્યતે, [તેષાં] વ્યઙ્ગ્યવ્યઞ્જકાદીનામકિઞ્ચિત્કરત્વાત્ । સદૈવાભીવ્યક્તિપ્રસઙ્ગો ઽપિ સર્વવસ્તૂનાં દૂર્નિવાર એવ, સર્વદા અવિકલસમગ્રીકત્વાત્ । અપિ ચ, વ્યક્તસ્ય તાવન્નિત્યત્વેન પરિકલ્પિતત્વાત્, નિત્યસ્ય ચ સર્વસામર્થ્યવિરહિઓતત્વાન્નૈવ હિ વસ્તુત્વં કથમપ્યુપપદ્યતે । અતઃ કથં તેનાનૈકાન્તિકહેતુત્વમપિ । ઇત્યેવં યદિ સર્વસામર્થ્યશૂન્યં તસ્ય અભાવરૂપત્વમેવ, યથા - વન્ધ્યાપુત્ર ઇતિ । યે તાવદીશ્વરાદયઃ [પરૈઃ] અભ્યુપગમ્યન્તે, તે ઽપિ તથૈવ । તે ઽપિ ક્રમયોગપદ્યાભ્યામર્થક્રિયાવિરોધાત્ સર્વસામર્થ્યશૂન્યા એવેતિ પૂર્વમપિ [બહુધા] નિર્દિષ્ટમ્ । સમક્ષે સિદ્ધત્વાન્નાયં હેતુરસિદ્ધઃ, નાપિ વિરુદ્ધઃ, વન્ધ્યાપુત્રાદિષુ વસ્તુત્વપ્રસઙ્ગાન્નાપ્યનૈકાન્તિકો ઽપિ । ઇત્થં તાવદશેષસામર્થ્યશૂન્યત્વમેવ અભાવલક્ષણમ્ ।

અસંસ્કૃતેષ્વપિ તથાત્વાત્ કથં તાનિ વસ્તૂનીતિ? ઇત્યેવં પ્રતિસંખ્યાનિરોધાદયો યે સર્વસામર્થ્યશૂન્યાસ્તેષાં વન્ધ્યાપુત્રાદ્યભિન્નત્વે ઽપિ યે ખલુ તાન્ વસ્તુત્વેન પરિકલ્પયન્તિ , તેષામ્ કલ્પનેયં નૈવ યુક્તિમતી, હેતોરેવાભાવાત્ ।
પ્રતિસંખ્યાનિરોધાદયો યદિ કસ્યાપિ જ્ઞાનસ્ય વિષયાસ્તદા અવશ્યં તે હેતુત્વેનઙ્ગીકરણીયાઃ, અહેતોર્વિષયત્વાનભ્યુપગમાત્ । હેતુવિશેષસ્ય સ્વાકારર્પણમાત્રેણ વિજ્ઞાનોપકારાદ્ વિષયત્વમિત્યઙ્ગીક્રિયતે । યદ્યેવં તર્હિ તસ્ય નિત્યતાયા હાનિપ્રસઙ્ગઃ, વ્યવહારે ઽપિ તસ્ય ક્રમયૌગપદ્યાભ્યામ્ અર્થક્રિયાકારિત્વાનુપપન્નત્વાત્ । અનુપકારિત્વે ઽપિ યદિ વિજ્ઞાનેન વિજ્ઞેયસ્વભાવસ્ય અભાવાદ્ વિષયત્વં કલ્પ્યતે, તથા સતિ યદિ વિજ્ઞાનં વિજ્ઞેયસ્વભાવમનુસરતીતિ તદા તદ્વિજ્ઞાનસ્યાપિ તદનુસરણેન નિત્યતાયાઃ પ્રસઙ્ગઃ । યદિ નાનુસરતિ તદા તન્નિત્યતાયા હાનિપ્રસઙ્ગઃ । યદિ સર્વજ્ઞજ્ઞાનં તદિતિ ન કસ્યાપિ વસ્તુનઃ સામીપ્યમિતિ કલ્પ્યતે, તદાપિ પ્રેક્ષાવદ્ભિસ્તસ્મિન્ વસ્તુસત્તાયા વ્યવહારો નોપપદ્યતે, વિજ્ઞપ્ત્યર્થં તદ્ધેતુજ્ઞાનસ્યાભાવાત્ ।
યેન કારણેન તતો વિભક્તં શશશૃઙ્ગાદિં યે જ્ઞેયત્વેનોપચરન્તિ, તેષાં સમેષાં સ્વભાવરાહિત્યાદ વિશેષો ઽભિધાતવ્યઃ, અભાવાદ્
વિભક્તસ્ય રાહિત્યસ્વભાવસ્ય વસ્તૂત્વેન જ્ઞાનાસમ્ભવાત્ । તત્ર સ્વભાવત્વેન ગૃહીતલક્ષણવિશેષસ્યાત્મનઃ સત્ત્વાભિધાનમયુક્તમ્, અસદ્વસ્તુન્યપિ સર્વસામર્થ્યવિયોગસ્વભાવસ્ય ગ્રહણાત્ । વન્ધ્યાપુત્રાદિસદૃશે તદભિત્ન્ને ઽપિ યદિ વસ્ત્વિતિ નામ પ્રજ્ઞપ્યતે, તદા નાસ્તિ વિવાદઃ, કિન્તું કથં વન્ધ્યાપુત્રાદયો ઽહેતુકા ઇતિ નોચ્યત ઇત્યુચ્યતે । ઇત્યેવમ્ અસંસ્કૃતાનાં સત્ત્વાભિધાનં નૈવ સમીચીનમ્ ।
અત એવોક્તં લઙ્કાવતારસૂત્રેઃ
અસદ્ભાવસમારોપઃ પુનર્મહામતે, યદુત આકાશનિરોધનિર્વાણાકૃતકાભિનિવેશસમારોપઃ ।
યે તાવન્નિત્યાનિત્યાભ્યામનભિધેયત્વેન પુદ્ગલાદિનામુભયથાપિ સિદ્ધિરનૈકાન્તિકીતિ પ્રતિપાદયન્તિ, તન્ન યુજ્યતે, સદ્વસ્તુનિ કથમપિ અનભિધેયત્વાસમ્ભવાત્ । એવમેવ નિત્યાનિત્યાનિ તાવત્ પરસ્પરપરિહારસ્થિતલક્ષણાનિ । યદિ તાનિ ક્રમશ એકસિદ્ધિનિસેધામ્યામ્ અપરનિષેધસિદ્ધિભાઞ્જિ ન સ્યુસ્તદા અસદેવ સ્યુઃ । ફલત એકસ્ય નિષેધ એવાપરસ્ય સિદ્ધિરિતિ હેતોઃ કથં તાવદનભિધેયં વસ્ત્વિત્યભિધીયતે ।
અન્યથા [યદ્યેવં નાસ્તિ તદા] અનભિધેયત્વાત્ સર્વાણ્યેવ વસ્તુન્યનભિધેયાનિ સ્યુઃ । ફલતઃ સ્વપરોદિતાનામ્ અશેષવસ્તુવિશેષાણાં વિલોપસમ્ભવાદ્ મહાત્મભિર્વજ્રકણાદિયુક્તિચતુષ્ટયસ્યાભિધાદ્ એભ્યો માર્ગેભ્યો
નૈવ વિરુદ્ધમ્ । યથોક્તમ્ -
ન સ્વતો નાપિ પરતો ન દ્વાભ્યાં નાપ્યહેતુતઃ ।
ઉત્પન્ના જાતુ વિદ્યન્તે ભાવાઃ ક્વચન કેચન ॥
ઇતિ ॥
ઇત્યેવં સર્વે ધર્મા નિરાત્માન ઇતિ સાધ્યન્તે । અત એવ ભગવતા પ્રજ્ઞાપારમિતાસૂત્રે વસ્તુષુ નિત્યાનિત્યગ્રાહસ્ય તાવન્નિષેધઃ કૃતઃ । અન્યસૂત્રાણાં સ્ત્રોતાંસિ પૂર્વમેવ નિર્દિષ્ટાનિ । અતો યે રૂપં નિત્યમિત્યુદીરયન્તિ, તે તાવન્નૈવ પ્રજ્ઞાપારમિતામાચરન્તિ । કથમિતિ ચેત્? યદા તદ્ રૂપં સદેવ નાસ્તિ તદા તન્નિત્યાભિધાનસ્ય તુ કથૈવ કા? ઇત્યુક્તમ્ । સર્વાકારજ્ઞતાપર્યન્તં [સર્વધર્મેષુ] એવમેવ પ્રયોક્તવ્યમિતિ ।
અત એવાત્રાપિ પરતઃ કાર્યોત્પાદે તાવત્ કો વિરોધઃ, કથં હિ તતો ઽપિ [પરતો ઽપિ] કાર્યોત્પાદનિષેધઃ ક્રિયતે? નાત્ર [કાનિચિત્] બાધકપ્રમાણાન્યપીત્યાદિ યદુક્તમ્, એતત્ સર્વં પૂર્વં કૃતોત્તરમેવ ।
સત્કાર્યોત્પાદનિષેધાર્યમપિ ભવતાં સવિધે નાસ્તિ ઉભયસિદ્ધો હેતુર્દૃષ્ટાન્તશ્ચેત્યાદિ યદુક્તમ્, તાપિ નૈવ યુજ્યતે । તથા હિ - કિં તત્ યત્ સદિત્યુચ્યતે? અંશૈસ્તાવન્નિરંશસ્ય સિદ્ધિરસમ્ભવિનીતિ યસ્ય સ્વભાવઃ સર્વાત્મના નિષ્પન્નઃ, યશ્ચ નિષ્પન્નસ્વભાવ ઇતિ તસ્ય પરૈઃ[હેતુપ્રત્યયૈઃ] અપૂર્વ ઇત્યાખ્યં ભેદં કર્તું નૈવ શક્યતે । યસ્યાપૂર્વમિતિ ભેદં નૈવ શક્યતે કર્તુમ્, સ કદાપિ કેનાપ્યુત્પાદયિતું નૈવ શક્યતે, યથા - આકાશકુસુમાદીનિ । યસ્તાવત્તસ્ય સત્તાભિનિવેશઃ, સો ઽપિ તદ્વદેવેતિ તસ્યાપિ હેત્વાદયો ઽસમ્ભવિન એવેતિ ।
વિચ્છિન્નમાત્રે સાધ્યે તથૈવ ચ હેતોર્નિદેશે ન તે અભૂતધર્મિતો વિરુદ્ધાઃ । યથા સતિ નૈવ આશ્રસિદ્ધાદિદોષાઃ, પૂર્વમેવ તન્નિર્દિષ્ટત્વાત્ । સાધ્યસાધનયોઃ સપક્ષે ઽનુગમાન્નૈવ વિરુદ્ધખ્યો ઽપિ હેતુદોષઃ । વ્યવહારેન ભિન્નત્વાદ્ ઉત્પત્તૌ વ્યાપકઃ । ફલતો વ્યાપકનિવૃત્ત્યા નાસ્તિ વ્યાપ્યો ઽપિ સમ્ભવી । અતો નાસ્ત્યનૈકાન્તિકો ઽપિ હેતુઃ । યસ્ય કેનાપિ ભવતિ ભેદઃ, સ તસ્ય પ્રકૃતિઃ । અતો યસ્તાવદન્યઃ, સ કથં તસ્યેતિ? યશ્ચ સ્વભાવતઃ પૂર્વમેવ સ્થિતઃ, સ હેતુસન્નિધાનાત્ પૂર્વમપિ તથૈવ ભાવાત્ કથં ઽહેતુભિરુત્પન્નઃઽ ઇતિ કથયિતું શક્યતે? અતો નાસ્ત્યનૈકાન્તિકત્વમિતિ ।
ભેદયોગ્યત્વાદુત્પત્તૌ વ્યાપકત્વમિત્યતો ઽસદુત્પદ્યત ઇતિ ચેદ્? વ્યવહારમાત્રેણૈવૈતત્ સ્યાત્, પરમાર્થતો ઽસત્ત્વાત્ । એવમેવ યદિ સવભાવતો ઽભાવ એકપ્રકૃતિક એવ, તદા પશ્ચાદપિ કથં સ સત્સ્વભાવઃ સ્યાત્, સદસતોઃ પરસ્પરવિરુદ્ધાત્વાત્ । યશ્ચ પરસ્પરપરિહારસ્થિતલક્ષણો ધર્મઃ સ તદ્વિરુદ્ધધર્મિણિ કથં નામ યુક્તઃ સ્યાત્, યથા અમૂર્તધાર્માન્તર્ભૂતં તાવદાકાશં કથં નામ મૂર્તં સ્યાદિતિ । ઉત્પત્ત્યાખ્યો હિ પ્રસિદ્ધઃ સત્સ્વભાવસ્તાવદ્ અસત્સ્વભાવપરિહારસ્થિતલક્ષણત્વાત્ કથં હિ નામ પરમાર્થતો ઽભાવેન સમ્પ્રયુક્તઃ સ્યાત્ ।
એવં વિચાર્યમાણે યદ્સત્, તસ્ય ઉત્પત્તિક્રિયાવત્યામુત્પતૌ કિમપ્યુપદેશનં નામ નાસ્તિ । પૃથક્સામર્થ્યવતઃ કસ્યાપિ ભાવાત્મકસ્ય હેતોરનન્તરં પ્રાદુર્ભાવસ્ય સમ્પ્રતિભાસાભાવાત્ તદ્ધેતોરસદુત્પદ્યત ઇતિ લોકે ઉત્પત્તિવિશેષવિષયિકાયાઃ કલ્પનાયાઃ અભિધાનસ્ય ચ વ્યવહારઃ પ્રવર્તતે । વ્યવહારમાત્રેણ તુ વસ્તુસત્ત્વે બાધાલેશો ઽપિ નૈવ સમ્ભવતિ । અસદ્વસ્તુનિ સદાખ્યધર્મસ્ય તાવત્ સત્તાલેશો ઽપ્યસ્માભિર્નાભ્યુપેયતે । યદિ તત્ સત્, તદા નૈવ તદસત્ । યો હિ પશ્ચાદપિ ઉત્પત્તિસ્વભાવઃ, સ તાવદન્ય એવ । યશ્ચાન્યઃ, સ ન તસ્યેત્યભિધાતું શક્યતે । અતઃ ઽઅસદુત્પદ્યતેઽ ઇતિ યદ્ક્તં તદભાવતો ભાવસિદ્ધિરિતિ નૈવ યુજ્યતે । યતો હ્યત્ર ભાવસ્વભાવપરીક્ષાયા એવાવસરઃ । અતઃ ક્રિયાનિરોધમાત્રં વક્તું નેષ્ટમિતિ ।
યદ્યેતદ્ વસ્તુ હેતોઃ સામીપ્યાત્ પૂર્વમુદ્ભૂતં નાસ્તિ, તદા તસ્ય કઃ સ્વભાવ ઇત્યભિધેયમ્ । યદિ તદા કિઞ્ચિદપિ નાસ્તિ તદા તત્ કદાચિદ્ વસ્તુત્વેનાભિધાસ્યત ઇતિચિન્તા નૈવ યુજ્યતે । યદિ નાસ્તિ વસ્તુનઃ કિમપિ ભાવાત્મકમસ્તિત્વં તદા તસ્ય સ્વભાવો ઽસદેવેતિ સુસ્પષ્તમભિધાસ્યતે । અન્યથા કિમિતિ તસ્યાસત્ત્વમિત્યુચ્યતે । એવં યો હિ પૂર્વમસન્, સ પશ્ચાદ્ભાવી કશ્ચન ભાવસ્વભાવ એવ ।

સો ઽપિ કથં નામાપૂર્વસ્વભાવાતિરિક્તઃ પ્રજ્ઞપ્તું શક્યતે । પૂર્વં નાસીદિત્યસદુત્પત્તેર્વ્યવહારસ્યાપિ હેતુપ્રત્યયાભાસાઃ કથં સમ્યગિત્યભિધાતું શક્યાઃ? એવમભૂતસ્ય ભૂતસિદ્ધિસ્તાવદસતઃ સત્સિદ્ધિરેવ સ્યાત્ । યતો હિ યદિ નાસ્ત્યન્યસ્તદા અભૂતાદન્યો ભૂતો નાસ્તિ સત્સમીપવર્ત્ત્યપિ । અસત્યપ્યન્યે અભૂતાદન્યસ્યોત્પાદાભિધાનસમ્બદ્ધમેવ । ફલતો ઽપૂર્વવસ્તૂનાં પપશ્ચાત્ સત્ત્વાભિધનં તાવત્ તદ્વિરુદ્ધધર્માન્વિતસ્યૈવાભ્યુપગમઃ ।
વિરુદ્ધધર્માન્વિતઃ સ્વભાવો ઽપિ તાવદનુપપન્ન એવ । તથા સતિ સર્વસ્ય સર્વસ્વભાવતાપ્રસઙ્ગઃ । એકસ્મિન્ ક્રમેણ સત્ત્વાસત્ત્વે અવિરુદ્ધેઇત્યભિધાનમપિ નૈવ યુજ્યતે । તથા સતિ સમકાલે ઽપ્યવિરુદ્ધત્વપ્રસઙ્ગઃ । યદિ સમકાલે તે અવિરુદ્ધે તદા ક્રમેણાપિ કથં તે ન તથા, અભિન્નત્વાદિતિ ।
ભિન્નધર્મિણિ વિરુદ્ધલક્ષણસ્યાવિરુદ્ધત્વે ઽપિ એકસ્મિન્ ધર્મિણિ નૈવ ક્રમેણાપિ તદ્ ભવિતું શક્રોતિ । યથા યુગપદનેકવિરુદ્ધધર્માન્વિતત્વાદ્ એકત્વહાનિપ્રસઙ્ગઃ, તથૈવ ક્રમેણાપિ તદન્વિતત્વાત્ તત્પ્રવૃત્તિરિતિ । અન્યથા પરૈરપિ પ્રધાનાદીનાં ક્રમશો મહદાદિગણે પરિવર્તનમ્ અભિવ્યક્તિમ્ વા ઉપકલ્પયતાં વ્યક્તાવ્યક્તાદિધર્મવિરોધઃ કથમભિધીયતે । ક્રમેણ વસ્તૂનામુત્પાદકેષુ ઈશ્વરાદિષુ કથં નામ સમર્થાસમર્થાદિવિરોધોદ્ભાવનં યુજ્યતે । યે કેચન પર્વતકાયવજ્રાદીન્ દૃઢસ્વભાવાન્ તેષાં શીતોષ્માદ્યવસ્થાભેદેન ક્રમશો ભેદં વ્યવસ્થાપયન્તિ, તે ઽપિ તેષાં ક્ષણિકત્વં સિસાધયિષવઃ કથં ક્રમેણ પ્રાદુર્ભવત્સુ તેષુ શીતોષ્માદિવિરુદ્ધત્વમભિધાતું શક્નુવન્તિ । યદિ વસ્તૂનિ તાવદ્ અભૂત્વા ઉત્પદ્યન્તે, ભૂત્વા ચાભાવત્વેનાવભાસન્ત ઇતિ વિચારણાદ્ એકસ્મિન્ ક્રમશઃ સદસત્ત્વવિરુદ્ધત્વેન વ્યવસ્થાપયિતું શક્યત ઇતિ કથયન્તીતિ ચેન્નેદં યુજ્યતે । યતો હિ તામ્રાદિષ્વેવં દાઢર્યમાર્દવશૈત્યૌષ્ણ્યાદીનિ ક્રમેણ દૃશ્યન્ત એવ । અતસ્તત્રાપિ અવિરુદ્ધત્વપ્રસઙ્ગઃ સ્યાત્ । અતસ્તેન અદૃઢતયા યે સ્વભાવત્વેન સાધયન્તિ, તન્નૈવોપપદ્યતે ।
અપિ ચ, અસ્માભિરપ્યેતાદૃશી દૃષ્ટિર્નૈવ પરિત્યજ્યતે । યતો હિ માયાસ્વપ્નાદિસમા અલીકા અપિ [પદાર્થાઃ] અભૂત્વા ભવન્તિ, ભૂત્વા ચ વિનશ્યમાનાઃ પ્રતિભાસન્તે । કિન્તુ સ્વભાવતઃ સદસતોસ્તુ ક્રમેણાપિ તયોઃ સદસતોર્વિરોધ એવ । તદ્યથા -
યદ્યસ્તિત્વં પ્રકૃત્યા સ્યાન્ન ભવેદસ્ય નાસ્તિતા ।
પ્રકૃતેરન્યથાભાવો ન હિ જાતૂપપદ્યતે ॥
યથોક્તં કારિકાયામ્ઃ -
સો ઽસન્ સ્વભાવતો ઽભાવ સ કથં પ્રત્યયાન્તરૈઃ ।
નિઃસ્વભાવો ભવેત્ કો ઽન્યો હેતુરુક્તસ્તથાગતૈઃ ॥
આર્યકઙ્કાવતારસૂત્રે ઽપિ પૂર્વં રાગાદીન્ સત્ત્વેનાભ્યુપગમ્ય પુનરસત્ત્વેનાઙ્ગીકરણં વૈનાશિકતૈવ । કાર્યકારણભાવો યદિ પરમાર્થત સ્યાત્તદા એવમભિદધાનાનાં [સા] દૃષ્ટિસ્તાવત્ સમ્યગ્ માર્ગાનુસરણાદ્ મુક્તિમાર્ગાનુકૂલૈવ સ્ત્રાન્નત્વનનુકૂલા । અતો લઙ્કાવતારસૂત્રે યદુક્તં તદપ્યવિરુદ્ધમેવં, તથા હિ -
કાર્યકારણદુર્દૃષ્ટયા તીર્થ્યાઃ સર્વે વિમોહિતાઃ ।
અતસ્તેષાં ન મોક્ષો ઽસ્તિ સદસત્પક્ષવાદિનામ્ ॥
પુનશ્ચ,
અભૂત્વા યસ્ય ચોત્પાદો ભૂત્વા ચાપિ વિનશ્યતિ ।
પ્રત્યયૈઃ સદસચ્ચાપિ ન તે મે શાસને સ્થિતાઃ ॥
હેતુપ્રત્યયસામર્થ્યનિશ્ચયે ઽપિ પરમાર્થતો ઽસત ઉત્પત્તિર્નૈવ યુજ્યતે, સ્વભાવાન્તરં કર્તુમશક્યત્વત્ । પ્રતિનિયતસામર્થ્યતો વિરુદ્ધમપિ સ્વભાવં કર્તું નૈવ પાર્યતે, તથા સતિ શશશૃંઙ્ગાદીનામપ્યુત્પાદપ્રસઙ્ગઃ સ્યાદિતિ વિદ્વાંસો બ્રુવન્તિ । અતો હેતૂનાં નિયતસામર્થ્યેન વ્યવસ્થાપિ નિયતા ભવેદિત્યભિધાનમપિ તાવદસમ્બદ્ધમેવ । સંવૃતાવપિ ખલ્વસત ઉત્પત્તિઃ કથં ન વિતુધ્યત ઇતિ વિચારણાપિ તાવન્નૈવ યુજ્યતે, વસ્તુન્યેવ વિરોધસ્ય વ્યવસ્થાપન્નાન્મિથ્યાવસ્તુનિ [અવસ્તુનિ] તદ્વ્યવસ્થાનમસમ્બદ્ધમેવ । અન્યથા પરમાર્થૈવૈષા ઉત્પત્તિઃ સ્યાન્નતુ સંવૃતૌ ।
અપિ ચ, યા ખલુ વસ્તૂનામુત્પત્તિઃ સંવૃતિમાયાવદવસ્થિતા, સૈવરોપ્યાસ્માભિર્વિરોધિવચનૈર્મિથ્યાત્વેન સાધ્યતે, નાન્યત્વેનેતિ પશ્ચાદ્ વિસ્તરેણ નિર્દેક્ષ્યતે । એવં વસ્તૂનાં પરમાર્થસદુત્પત્તિર્નોપપદ્યતે, ન સન્તિ ચ તાનિ [વસ્તૂનિ] અસદ્ભૂતાન્યપિ । એતેષામુત્પત્તિર્માયાવન્મિથ્યૈવ પ્રદર્શ્યતે । અત એવ સર્વાણિ ખલુ વસ્તૂનિ માયાવદેવ વ્યવસ્થિતાનિ । અતશ્ચ ભગવતા - મહામતે, સતો ઽસતશ્ચાનુત્પન્નત્વાત્ સર્વે ધર્મા અનુત્પન્ના એવેત્યનેકધા સદસતોર્નિષેધં કૃત્વા અનુત્પાદ એવ નિર્દિષ્ટઃ ।
ભગવત ઽપિ પરિકલ્પિસ્વભાવમભિપ્રેત્ય સદસતોરુત્પત્તિવિરોધો વ્યવસ્થાપિતઃ ન તુ તત્ત્વત ઇત્યેવં યેષાં કથનં તદપ્યગ્રે ઽભિધાસ્યતે । યો હિ વસ્ત્વાત્મા પરમાર્થતો ઽનુપન્ન સો ઽપિ તત્ત્વત ઉત્પન્ન ઇત્યેવંભૂતો યો પરિકલ્પિતઃ સ્વભાવસ્તમપિ યે પરિકલ્પિતસ્વભાવત્વેનાભ્યુપગચ્છન્તિ, તદા તન્નૈવ યુક્તરૂપમ્ । વસ્તૂનામસ્ય સ્વભાવસ્ય પરમાર્થતો ઽનુત્પન્નત્વે ઽપિ ગ્રાહ્યગ્રાહકારસ્વભાવેનાનુપ્પન્નત્વાત્ સ પરિકલ્પિતસ્વભાવ ઇતિ ચિન્ત્યતે તદા પરિકલ્પિતાત્મકયોઃ સદસ્તોર્યથા ઉત્પત્તિવિરોધસ્તથૈવ પરમાર્થાત્મકસ્યાપિ કથં નોત્પત્તિવિરોધઃ । તત્ત્વતસ્તુ ઉત્પત્તેઃ સદસદાકારાતિરિક્ત્ત્વેન અન્યાકારતયાનુત્પન્નત્વાત્ સાધારણમેવ તદિતિ ।
અતો યઃ પ્રતીત્યસમુત્પન્નઃ સ પરમાર્થતઃ શૂન્યઃ, માયાદિવદિતિ । નાસ્ત્યયં હેતુરનૈકાન્તિકો ઽપિ યદિ વિપર્યયસ્તદા યથોક્તદોષદૂષિતાનિ પ્રમાણાન્યપિ સમ્ભવેયુઃ । યો હિ હેતુપ્રત્યયાનપેક્ષ્ય સમુત્પદ્યતે તસ્ય કૃતક એવ સ્વભાવઃ, ન તુ પારમાર્થિકઃ । અકૃતકસ્ય પરાપેક્ષા નૈવોપપદ્યતે । ય એવ કૃતકસ્તસ્ય નૈવ પ્રકૃત્યા સ્વભાવો યુજ્યતે, પ્રકૃતેરવિકારાત્ । કો ઽપિ તાં [પ્રકૃતિં] પરિવર્તયિતું નૈવ ક્ષમઃ । અતો યો હિ પારમાર્થિકઃ સ્વભાવઃ, યશ્ચાભૂત્વા ભવતિ, ભૂત્વા ચ વિગચ્ચતિ તૌ [સ્વભાવૌ] પરસ્પરવિરુદ્ધત્વાદસમ્બદ્ધાવિતિ પૂર્વં નિર્દિષ્ટમેવ । અતો નાસ્ત્યનૈકાન્તિકત્વમિતિ । તથા હિઃ
"ન સમ્ભવઃ સ્વભાવસ્ય યુક્તઃ પ્રત્યયહેતુભિઃ ।
હેતુપ્રત્યયસમ્ભૂતઃ સ્વભાવઃ કૃતકો ભવેત્ ॥

સ્વભાવઃ કૃતકો નામ ભવિષ્યતિ પુનઃ કથમ્ ।
અકૃત્રિમઃ સ્વભાવો હિ નિરપેક્ષઃ પરત્ર ચ ॥"
નિત્યાનિત્યસ્વભાવયોરુપકલ્પિતત્વાદ્ વસ્તૂનામ્ અન્તદ્વયદર્શને પ્રસઙ્ગમાપાદયિતુમ્ ઉત્તમ્ આર્યશ્રીમાલાસૂત્રે -
"ભગવન્, દ્વયોરન્તયો પશ્યતીત્યુચ્યતે । યદુત ઉચ્છેદશાશ્ચતદર્શનમ્ ।
ઽઅનિત્યાઃ સંકારા ઇતિ ચેદ્ ભગવન્ પશ્યેત્ સાસ્ય સ્યાદુચ્છેદદૃષ્ટિઃ સાસ્ય સ્યાન્ન સમ્યગ્દૃષ્ટિઃ । નિત્યં નિર્વાણમિતિ ચેદ્ ભગવન્ પશ્યેત્ સાસ્ય સ્યાચ્છશ્વતદૃષ્ટિઃ, સાસ્ય સ્યાન્ન સમ્યગ્દૃષ્ટિઃ ।"
આચાર્યેણાપ્યુક્તમ્ -
ભવમભ્યુપપન્નસ્ય શાશ્વતોચ્છેદદર્શનમ્ ।
પ્રસજ્યતે સ્વભાવો હિ નિત્યો ઽનિત્યો ઽથવા ભવેત્ ॥
ઇત્યાદિ ॥
અતશ્ચ સપક્ષે સદ્ભાવાન્ન વિરુદ્ધો ઽપિ હેતુઃ, યતો હિ વિપક્ષે યસ્ય સદ્ભાવઃ, સ એવ વિરુદ્ધઃ, ન તુ યસ્ય સપક્ષે સદ્ભાવઃ, સ વિરુદ્ધ ઇતિ । માયાદયસ્તાવત્ વસ્તુત્વેનાનુપપન્નાઃ, જ્ઞાનજ્ઞેયાભ્યાં વિલક્ષણસ્વભાવત્વાત્તેષામ્, ઇતિ પૂર્વં નિર્દિષ્ટમેવ । ન હિ જ્ઞાનજ્ઞેયાભ્યાં ભિન્નો વસ્તુનઃ સ્વભાવઃ । અનુત્પન્નસ્વભાવેષ્વાકાશપુષ્પાદિષ્વદર્શને ઽપિ પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્વભાવસ્તાવત્ સમ્યક્તયા યુજ્યત એવેતિ યે કથયન્તીત્યનેનાપિ [કથનેન] નૈવ [હેતોઃ] વિરુદ્ધત્વં સાધયિતું શક્યતે ઽસમ્બદ્ધત્વાત્, વ્યાપકપ્રવૃતેઃ વ્યાપ્યસાધને ઽશક્યત્વાચ્ચ ।
માયાદિષુ હિ મિથ્યાત્વેન [તત્ર] નૈવ પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ સિધ્યતિ, દૃષ્ટાન્તવિકલત્વાદિતિ યત્કથનં તદપ્યસમ્બદ્ધમેવ । યદિ પરમાર્થસ્વભાવમધિકૃત્ય માયાદીનામનુત્પન્નત્વં કેવલમભિધીયતે, તત્તુ, તદા સ્વીકાર્યમેવ । યતો ઽસ્માભિરપિ પરમાર્થત ઉત્પત્તિમભ્યુપગમ્ય નૈવ હેતોર્નિદેશઃ કૃતઃ, સ તુ કેવલમુભ્યસિદ્ધપ્રતિભાસમાદાયૈવ । ન હિ સિદ્ધાન્તાપેક્ષયા ધર્મિહેત્વાદીનાં નિર્દેશઃ ક્રિયત ઇતિ તુ પૂર્વં નિર્દિષ્ટમેવ । યદિ માયાદયો વ્યવહારેણાપ્યનુત્પન્ના ઇત્યભ્યુપગમ્યતે તદેદં લોકસ્યાપિ નિર્વર્તકત્વાદ્ અસ્માભિરસ્યાં નિવૃત્તૌ પ્રયત્નો નૈવાસ્થેયઃ । કો ઽપિ સ્વસ્થમનાઃ પુરુષો યદિ ઽયથા માયાદીનાં પ્રત્યયા મન્ત્રૌષધ્યાદયશ્ચ દૃશ્યતે, તથા તેષામુત્પત્તિર્નૈવ દૃશ્યતેઽ ઇત્યેવં કથયતિ, તત્તુ તેષાં [કથનં] વિદુષાં કૃતે ઽત્યન્તં હાસ્યાસ્પદમપમાનકરં ચેતિ । ઇત્થં નાસ્ત્યસિદ્ધત્વમપિ હેતોઃ ।
યથોક્તં ભગવતા -
યઃ પ્રત્યયૈર્જાયતિ સ હ્યજાતો ન તસ્ય ઉત્પાદુ સ્વભાવતો ઽસ્તિ ।
યઃ પ્રત્યયાધીનુ સ શૂન્ય ઉક્તો યઃ શૂન્યતાં જાનતિ સો ઽપ્રમત્તઃ ॥
સાગરમતિનિર્દેશસૂત્રે ઽપ્યુક્તમ્ -
પ્રતીત્ય યદ્ યદ્ ભવતિ તત્તન્નસ્તિ સ્વભાવતઃ ।
નિઃસ્વભાવા હિ તે ભાવાઃ કદાચિત્ સમ્ભવન્તિ ન ॥
આચાર્યેણાપ્યુક્તમ્ -
પ્રતીત્ય યદ્ યદ્ ભવતિ તત્તચ્છાન્તં સ્વભાવતઃ ।
તસ્માદુત્પદ્યમાનં ચ શાન્તમુત્પત્તિરેવ ચ ॥
પુનશ્ચ
યઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ શૂન્યતાં તાં પ્રચક્ષ્યહે ।
સા પ્રજ્ઞપ્તિરુપાદાય પ્રતીપત્ સૈવ મધ્યમા ॥
[31] યદિ વિનાશાદયો હિ વિકલ્પાઃ પરમાર્થત ઉત્પાત્તૌ બાધિતા ઇત્યુચ્યતે, તદપિ નૈવ યુક્તિયુક્તમ્ । યા ચ બાધાભિધીયતે, કાસૌ? યદિ મિથ્યાત્વેન સિધ્યન્તીત્યુચ્યતે, તદા વયમપ્યભ્યુપગચ્છામઃ । અતઃ સંવૃતિરેવ સા ઇત્યુચ્યતે । યદિ યુક્ત્યા તે પ્રસિધ્યન્તિ તદા પરમાર્થત એવ ભવેયુઃ, ન તુ સંવૃત્યા । યદિ પ્રસિદ્ધા તાવદ્ બાધા નિરાકૃતૈવેત્યુચ્યતે, તદપિ નૈવ યુજ્યતે, ન હિ પ્રમાણબાધિતા મિથ્યાસ્વભાવા અપિ માયાદયો લોકે ઽપ્રસિદ્ધાઃ । અતો વસ્તુસ્થિતં ભ્રાન્તં વિજ્ઞાનમપિ માયાદિવલ્લોકે પ્રસિદ્ધમિત્યુચ્યમાનમપિ ન યુજ્યતે । ન હ્યેકસ્મિન્ વિવિધપ્રકારકે વિરુદ્ધજ્ઞાને તથૈવ માયાદિસ્વમિયુચ્યમાનમપિ ન યુજ્યતે । ન હ્યેકસ્મિન્ વિવિધપ્રકારકે વિરુદ્ધજ્ઞાને તથૈવ ભાયાદિસ્વભાવઃ સમ્ભવતિ, લોકે ઽપિ ચ તન્નૈવ જ્ઞાનસ્વરુપેણ પ્રસિધ્યતિ । માયાદીનાં જ્ઞાનસ્વભાવત્વે ઽપિ જ્ઞાનસ્ય તદભિન્નતયા ગૃહીતામિથ્યાકારત્વેનાવભાસિતત્વાત્ તદપિ તદ્વન્મિથ્યૈવ । અન્યથા સત્યાસત્યસ્વભાવયોસ્તાવત્ કો હિ સમ્બન્ધઃ સ્યાત્ । અતો નાસ્તિ ભ્રાન્તિઃ । અસ્તિ બાધાવિરોધ ઇત્યુચ્યતે, તદપિ ન યુજ્યતે, યદિ નાસ્ત્યાત્મના વિરોધસ્તદા કથં સ પ્રમાણેન સાધયિતું શક્યતે ।
યદ્યસ્ત્યામનિ વિરોધઃ, સ ચ પ્રમાણૈઃ સિધ્યત્યપીત્યુચ્યતે તદા સાધનનિર્ભરઃ સઃ કથમસ્વીકાર્યઃ સ્યાત્ । ન સ વિરોધો ઽવભાસત ઇત્યુચ્યતે ચેત્, તદાસ્ય વિસર્જનં પૂર્વમેવાસ્માભિઃ કૃતમ્ ।
અપિ ચ, અન્તર્જ્ઞેયવાદિનાં મતાનુસારં યદદ્વયજ્ઞાને આકારદ્વયં સાગરપર્વતભૂમિજલાદિકં તદંશતયોપચર્યતે, તદેકસ્મિન્ કથં વિરુદ્ધાવભાસો ઽનુવિધીયતે । અતો ઽન્તર્જ્ઞેયવાદિભિરપ્યવશ્યં કથઞ્ચિદ્ ભ્રાન્તં જ્ઞાનમભ્યુપેયમેવ । અન્યથા સર્વે ઽપિ તત્ત્વવેદિનો જાયેરન્, ન ચ પ્રતિવાદિભિઃ સહ વિવાદા અપિ જાયેરન્ । કથં ચારિષ્ટનીલાક્ષતાકામલાદિભિરુપહતનેત્રાણાં દેહાદયો વિરુદ્ધસ્વભાવદ્વેયે પ્રતિભાસેરન્ । ન ચ સત્યાત્મકસ્ય જ્ઞાનસ્ય પ્રતિભાસમાર્નૈર્મિથ્યાકારૈઃ સહ કશ્ચનાપિ સમ્બન્ધઃ, સત્યાસત્યોઃ પરસ્પરવિરુદ્ધત્વાત્ । ન હિ ભવતાં મતે વિરોધો દૃશ્યત ઇત્યતઃ સર્વેષાં પ્રત્યક્ષતસ્તત્ત્વદર્શિત્વસમ્ભવાદ્ મુક્ત્યત્થિનાં કૃતે તત્ત્વભાવાનાયાઃ પ્રત્યત્નો નિરર્થક એવ સ્યાત્ ।
યદ્યેવં ચિન્ત્યતે યદ્ ઽભ્રાન્તે વિજ્ઞાને વિવિધાવભાસાનાં વિરુદ્ધત્વે ઽપિ વિરોધો નૈવ વ્યવસ્થાપ્યતે, વસ્તુવિસયત્વાત્તેષામતિ । વસ્તુબલપ્રવૃત્તાનુમાનદ્વારા વસ્તુત્વેન સ્વીકૃતાનામેવ વિરોધો ઽભિધીયતે, ન તુ મિથ્યાત્વેન સ્વીકૃતાનામ્ । યદ્યેવં ન સ્યાત્ તદા તદનુમાનં વસ્તુબલપ્રવૃત્તમેવ ન સ્યાત્ । ફલતો વિજ્ઞાને ભ્રાન્તાનાં મિથ્યાકારાણામપ્યવભાસઃ સ્યાત્ । તત્ર તાવત્તત્ત્વાન્યત્વાદિવિરોધો ઽપિ નાભિધીયતે ઽ - યદ્યેવં વિચાર્યતે તદા સાંવૃતકાર્યકારણભાવસ્ય કથં વિરોધઃ પ્રતિપાદ્યતે, મિથ્યાભૂતે તસ્મિન્ વસ્તુબલપ્રવૃત્તાનુમાનવિષયત્વાસમ્ભવાત્ સ વિરુદ્ધ ઇતિ નાભિધેય એવ ।
યદિ [વિરોધઃ] ક્રિયતે તદાવશ્યમસ્માકમેવેસ્ટસિદ્ધિઃ, ન તુ યુષ્માકમ્ । યતો હિ ભવતાં તથાવિધેન વિરોધેન મિથ્યાત્વસિદ્ધિરેવ સ્યાન્નત્વવભાસનિરાકૃતિઃ, મિથ્યાત્વસ્યાપિ પ્રસિદ્ધયવિરોધાત્ । યદિ સ મિથ્યાત્વેન પ્રસાધ્યતે તદાસ્માકમેવ પક્ષઃ સ્થાપિતઃ સ્યાદ્, યતો વયમપિ કાર્યકારણદેશકાલહેતુપ્રત્યયવિશેષાણાં સત્યામપ્યપેક્ષાયાં [તં] પ્રમાણબાધિતં ચ મિથ્યા ચૈવ મન્યામહે, અત એવ [સઃ] સંવૃતૌ વ્યવસ્થાપ્યતે । તથાવિધવિરોધકરણેન ભવદ્ભિરન્યેષાં વસ્તુગ્રહનિવૃત્તિઃ કથં નામ ન સ્વીક્રિયતે, કિન્તુ નિર્દોષાભિધાનાત્તાવદ્ ભવતામેવ બાધા સ્યાત્ અસ્માકં તુ પ્રમાણાનામપ્રવૃત્તિરપિ નાસ્તિ, અન્યથા કથં નામ સંવૃતૌ સાધયિતું શક્યઃ સ્યાત્ ।

યથૈવ કાર્યકારણભાવઃ સિધ્યતિ તથૈવ સમ્યક્ત્વેન અભ્યુપગતવતાં મિથ્યારોપનિવૃત્તયે કેવલં વયં પ્રમાણાનિ પ્રયુઞ્જમહે, નાન્યત્ર । પ્રમાણાનાં પ્રયોગે સત્યપિ નૈવ પ્રત્યક્ષબાધા પ્રવર્તતે । પ્રમાણૈસ્તાવત્ કેવલં વસ્તુતત્ત્વસ્ય યથાસ્થિતિરેવ સ્વીક્રિયતે, ન તુ પ્રસિદ્ધિવિરોધો ઽપિ । અન્યથા નૈવ તત્ પ્રમાણં સ્યાત્ । યો હિ વસ્તૂનાં પરમાર્થતઃ, પ્રજ્ઞપ્તસ્વભાવઃ, સ એવ પ્રમાનૈર્બાધ્યતે । અભ્રાન્તત્વં હિ પ્રત્યક્ષલક્ષણમ્ । અભ્રાન્તપ્રમાણેન યો હિ બાધ્યતે, તસ્ય નૈવ વિષયત્વં યુજ્યતે, અતિપ્રસઙ્ગાત્ । અતો નાસ્યસ્યાં પ્રતિજ્ઞાયાં પ્રત્યક્ષબાધા । યધેવં ન સ્યાત્તદા સ્પષ્ટાવભાસિતયા બાહ્યાર્થસ્ય પ્રત્યક્ષસિદ્ધે ઽપિ ન સ પ્રત્યક્ષવિરુદ્ધઃ સ્યાત્ । ફલત એકાનેકસ્વભાવવિરહિતત્વે ઽપિ ન સ નિઃસ્વભાવઃ સિધ્યતીતિઃ સિધ્યતીતિ સ્યાત્ ।
તૈમિરિકાદિષુ કેશમશકાદીનામવભાસે ઽપિ પ્રત્યક્ષતો વિરોધાન્ન કેનાપિ તેષાં મિથ્યાત્વમ્ અસ્વીક્રિયતે । અતઃ સ્વાનુરૂપકાર્યકારનભાવેન અનાદિકાલિકપરમ્પરાઅગતાનાં સર્વેષાં જન્મનાં દેશાકાલહેતુવિશેષાપેક્ષિતત્વે ઽપિ માયોત્પાદવત્ સંવૃતાવેવ વ્યવસ્થા ક્રિયતે ।
યે ખલુ યથાપ્રસિદ્ધં વ્યવસ્થાપયન્તિ, તેષાં યદા સમકાલિકાસમકાલિકવ્યવસ્થાયાં નાસ્તિ વિરોધસ્તદા અક્ષણિકત્વાદિદોષા અપિ તેષુ નૈવ પ્રર્વતન્તે, અલીકેષુ વિરોધસ્યાપ્રવૃત્તેઃ । માયાસ્વપ્નાદિસદૃશેષુ ધર્મેષુ પરમાર્થતસ્તાવત્ ક્ષણિકાક્ષણિકત્વાદયો નૈવ હિ યુજ્યતે, યથોક્તં પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ -
યે રૂપસ્ય નિત્યત્વે ઽનિત્યત્વે વા આચરન્તિ તે નાચરન્તિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ તત્ કથમિતિ? તદ્ રૂપં યદા નાસ્તિ તથા સત્ તદા કથં તન્નિત્યમનિત્યં વા સ્યાત્ ।"
એવં તાવત્ સર્વજ્ઞતાપર્યન્તં વિસ્તરેણાભિધાતવ્યમ્ ।
કતિપયેષ્વન્યેષુ [સુત્રેષુ] યા ખલુ સંસ્કારાણાં ક્ષણિકતા દેશિતા, સા પ્રસાદસંસ્કારેભ્યો માનસમુદ્વિગ્નં કૃત્વા ક્રમશો નૈરાત્મ્યે પ્રવેશાયૈવ દેશિતા ।
નૈવમુત્પદ્યતે કિઞ્ચિન્નિરોધો ઽપિ ન કિઞ્ચન ।
માર્ગપ્રયોજનાર્થાય નિરોધોત્પાદદેશાના ॥
ઉત્પત્ત્યા જ્ઞાયતે નાશો વિનાશેનાપ્યનિત્યતા ।
અનિત્યતાપ્રવેશેન સદ્ધર્મેષુ પ્રવર્તતે ॥
યદિ માયાદિવદઙ્કુરોત્પાદાદિષુ બીજાદીનાં સામર્થ્યમભ્યુપગમ્યત ઇતિ ચિન્ત્યતે તદા વસ્તુનઃ સ્વીકૃતિરેવ સ્યાત્, યતો હ્યેવં યાનિ સાંવૃતિકાનિ બીજાખ્યાનિ તાનિ સર્વાભિધાનસમતિક્રાન્તશશશૃઙ્ગાદિભ્યો વિનિવૃત્તાન્યેવાભિધેયાનિ । યદ્યેવં નાસ્તિ તદા કથં ભવદ્ભિર્લોકાગવિરોધપરિહારઃ કર્તું શક્યેત ।
વયં તુ યત્તાવત્ સર્વસામર્થ્યવિરહલક્ષણેભ્યઃ શશશૃઙ્ગાદિભ્યો વિનિવૃત્તં તદેવ વસ્ત્વિતિ કથયામઃ । ઽયદિ ભવન્તસ્તથાવિધમપિ સંવૃતિસદિતિ નામ્નાભિધાતુમભિલષન્તે તદા સહર્ષં બ્રવન્તુ, સંવૃતિપરમાર્થશવ્દૈરભિધીયમાનાનાં વસ્તૂનામ્ અર્થક્રિયાકારિત્વાભેદાદિઽત્યેવં ચિન્ત્યતે? તદપિ નૈવ યક્તુમ્, યતો હ્યેવં સ્વપ્નાદૌ ગજાશ્વગ્નિભૂમિવૃષભાદયો મિથ્યાભાવા યે વિવિધાર્થક્રિયાં કુર્વાણાઃ પરસ્પરભિન્નશરીરાનુગતા દૃશ્યન્તે તે યથૈવ ભિન્નદેશકાલવસ્થાસુ દૃશ્યન્તે તથૈવ કિં સર્વાભિધાનસમતિક્રાન્તશશશૃઙ્ગાદિભ્યો વિનિવૃત્તકાયાઃ સન્તિ? ન વા? તે યદ્યેકાન્તેન વિનિવૃત્તકાયાસ્તદા તેવામપિ વસ્તુત્વપ્રસઙ્ગઃ સ્યાત્ ।

યદિ તે વિનિવૃત્તકાયા ઇત્યુચ્યેત, તર્હિ કથં ભવન્તઃ પ્રસિદ્ધિવિરોધસ્ય પરિહારં કરિષ્યન્તિ? યદ્યુચ્યેત યથાવભાસં તત્સ્વભાવો નાવતિષ્ઠતીત્યતઃ પ્રતીત્યસમુત્પન્નત્વાજ્જ્ઞાનસ્વભાવત્વેન વસ્તુતઃ સન્તીતિ? એતદપિ નૈવ યુજ્યતે, યતો હિ તદા જ્ઞાનમાત્રસ્વભાવત્વાત્તે કાયાદિવિશેષાનનુગતત્વાદત્યન્તવિરુદ્ધસ્વભાવેનાવભાસિષ્યન્તે । અન્યસ્યાન્યસ્વભાવેનાવભાસો નૈવ યુક્તરૂપઃ, તત્ત્વાન્યત્વયોર્વિરુદ્ધત્વાદિતિ પૂર્વમેવાવેદિતમ્ । યદિ જ્ઞાનસ્વભાવસ્તાવદ્ શુદ્ધસ્ફટિક ઇવ નિરંશઃ ક્કચનાપ્યનવસ્થિતો નીલાદિવિવિધસ્વભાવેષ્વનવભાસમાન ઇત્યભ્યુપગમ્યતે, તદા સ્વપ્નાદિષુ ગજાશ્વાદીનિ વસ્તુનિ તત્સ્વભાવત્વેન ન સમુદ્ભવિષ્યન્તિ, તદ્વિરુદ્ધકારયોગાત્ । યદ્યેવં નાસ્તિ તદા તથાવભાસો નૈવ શક્યરૂપઃ ।
અત એવ વયં જ્ઞાનસ્વભાવાતીતં વિપરીતાકારેણાવભાસિતં મિથ્યાત્વાલ્લૌકિકમભ્યુપગચ્છામસ્તથા પરિકલ્પિતસ્વભાવેનોચ્યમાનમેવ વસ્તુત્વેન ભ્રાન્તો વિષય ઇતિ કથયામઃ, ન તુ જ્ઞાનસ્વભાવત્વેન । સો ઽપિ તદભિન્નત્મકત્વેનાવભાસિતત્વાન્નસ્તિ સત્યસ્વભાવેન સિદ્ધઃ । એવં વસ્ત્વાત્મના પ્રસિદ્ધમપિ પ્રમાણેન યથાવત્ સ્fઉટમવભાસિતે ઽપિ પરમાર્થતયા વસ્તુસ્વભાવત્વેન ન વ્યવસ્થાપયામઃ, યથા - તૃણપુરુષં પુરુષત્વેન । અતઃ પરમાર્થતો વસ્તુવપુષાભૂતં યન્મિથ્યા તસ્મિન્ પારમાર્થિકસર્વદોષવિરહિતશશશૃઙ્ગદિભ્યો નિવૃત્તમનિવૃતં વા ચિત્તં નૈવ પ્રવિશતીત્યુચ્યેત તદેવં યથોક્તઃ સંવૃતિસ્વભાવઃ પ્રમાણેન મિથ્યાસ્વભાવત્વનોક્તો ઽપિ ન તથૈવ ચિન્તનીયઃ, યથા - માયાસ્વપ્નાદ્યભિન્નો વસ્તુસ્વભાવઃ પ્રમાણેન સુસ્પષ્ટીકૃતઃ અયમપિ પરમાર્થ ઇતિ પ્રજ્ઞપ્યતે તદા સહર્ષં પ્રજ્ઞપ્યતામુત્સવશ્ચાનુભૂયતામ્, પરન્તુ પ્રજ્ઞપ્તિમાત્રકથનેન નૈવ વસ્તૂનિ ભિન્નસ્વભાવત્વેનોપાદીયન્તે । અતઃ પ્રતીજ્ઞા પરિત્યજ્યતામિતિ કથનમિવૈતદ્ ।
આચાર્યઃ ખલ્વત્યન્તગમ્ભીરસાગરે પરમાર્થનયે પ્રવેષ્ટુમસમર્થાનાં શાશ્વોચ્છેદાદ્યપરદર્શનાનાં મલવિશુદ્ધયર્થં બાલપૃથગ્જનાનાં ચ પ્રવૃત્ત્યર્થં યે પરમાર્થનુકૂલાં યથાપ્રસિદ્ધાં પુણ્યજ્ઞાનસમ્ભારાદ્યર્થકૃયાં કુર્વન્તિ, તાનેવાત્ર પરમાર્થતઃ સદિતિ કથયામાસુઃ, ન ત્વત્યન્તનિયતપરમાર્થજ્ઞાનાર્થમિતિ જ્ઞાતવ્યમ્ । [યતો હિ] તે નૈવ સન્તિ પરમાર્થતઃ સદિતિ તુ પૂર્વમેવાવેદિતમ્
એતદર્શમક્તં વાર્તિકે - "યથાવક્તુ તથૈવ" ઇતિ । આર્યશ્રીમાલાસિંહનાદસૂત્રે ઽપિ - "યદનિત્યં તન્મિથ્યા મોષધર્મકં ચ, યન્મોષધર્મકં તદસત્યમ્" ઇત્યુક્તમ્ । આગમે ઽઉયુક્તમ્ - "એતદ્ધિ ભિક્ષવઃ પરમં સત્યં યદુત અમોષધર્મં નિર્વાણમ્, સર્વસંસ્કારાશ્ચ મિથ્યા મોષધર્માણઃઽ ઇતિ ।
પરમાર્થતો નિઃસ્વભાવત્વે ઽપિ વસ્તુનો યદિ નિયતદેશકાલાદ્યવભાસો ભવતીતિ કથં ન શશશૃઙ્ગાદયો ઽપ્યવભાસન્ત ઇતિ ચેત્? ભવદ્બિરપ્યસ્યોત્તરં દાતવ્યં સ્યાત્, યતો હિ કેશાદિવન્મિથ્યાવભાસે ઽપિ કિમિતિ કેશાદીનામેવ મિથ્યાવભાસઃ, ન શશશૃઙ્ગાદીનામ્ । યદિ તિમિરાદિહેતુપ્રત્યયાદીનાં પ્રતીનિયતસામર્થ્યેન તથા પ્રતિનિયતત્વમિત્યુચ્યેત તદા અસદ્વસ્તુનિ કથં નામ હેતુપ્રત્યયાદીનાં પ્રતિનિયતસામર્થ્યમિતિ કથયિતું શક્યતે । યદિ તદ્દર્શનેન તથા ભવતીતિ ચેત્? તદા તથૈવ અપરેષ્વપિ પ્રતિનિયતહેતુપ્રત્યયત્વેન પ્રતિનિયતસામર્થ્યે ઽપિ કિમિતિ નૈવ તથા વ્યવસ્થા સ્વીક્રિયતે । ઇયન્માત્રેણ વસ્તુત્વે ઽપિ નૈવ પ્રસઙ્ગઃ, તથા સતિ તૈમિરિકદૃષ્ટકેશાદીનામપિ વસ્તુત્વપ્રસઙ્ગઃ સ્યાદિતિ પૂર્વમેવાવેદિતમ્ ।
યદ્યેવં ન સ્યાત્તદા તૈમિરિકૈરધ્યાલમ્બિતાનાં મિથ્યાકેશાંદીનાં હેતુપ્રત્યયા અપિ કથં નામ નિયતાઃ સ્યુઃ । તૈમિરિકકેશાદીનાં જ્ઞાનસ્વભાવેનાપિ સત્યત્વં નૈવ યુજ્યત ઇતિ પૂર્વમેવ નિર્દિષ્ટમ્ ।
અપિ ચ, યદિ જ્ઞાનસ્વભાવઃ સત્યત્વેન સિદ્ધં સ્યાત્તદા કેશાદયો ન તતો ભિન્ના ઇતિ તેષામપિ સત્યત્વેનાવબોધઃ સ્યાત્, કિન્તુ તદસિદ્ધમિતિ પૂર્વમેવાભિહિતમ્ । કેશાદયસ્તુ મિથ્યાત્વેન લોકેન પ્રમાણેન ચ સિદ્ધા એવ । અતો જ્ઞાનમપિ કેશાદિમિથ્યાસ્વભાવેનાભિન્નત્વાત્ તથૈવ મિથ્યામાત્રમિતિ કથં કેશાદીનાં તત્સ્વભાવત્વેન સત્યત્વં સ્યાદિતિ ।
યથા સર્વણિ વસ્તૂનિ પરમાર્થતો ઽનુત્પન્નાનિ તથૈવ સંવૃતાવપ્યુત્પન્નાનિ ભવિતું ન શક્નુવન્તિ, તથા હિ - યે તાવત્ પરમાર્થતો ઽનુત્પન્નાસ્તેષાં સંવૃતાવપિ નોત્પાદઃ, યથા - શશશૃઙ્ગાદય ઇતિ યે બ્રુવન્તિ તેષાં માયાદિભિરનૈકાન્તિકત્વમ્, સાધ્યવૈપરીત્યે સતિ હેતુરપિ સન્દિગ્ધવિપક્ષવ્યાવૃત્તિકઃ । ન હિ દૃષ્ટમાત્રેણેષ્ટસિદ્ધિઃ, પ્રમેયાદીનામુભયપક્ષવ્યાપ્તિસમ્ભવાત્ । અતઃ પરમાર્થતો ઽસતો યદિ સંવૃતાવપ્યસત્ત્વં તદા સંવૃતિસત્યસ્યૈવ વિનાશપ્રસઙ્ગઃ, ફલતઃ કો ઽપિ વિપર્યયો ન સ્યાદિતિ ।
સિદ્ધે ઽપિ પ્રસઙ્ગે વ્યાપ્તેરસિદ્ધત્વાદ્ હેતુરનૈકાન્તિકઃ । સંવૃતાવપિ અદૃષ્ટોત્પદાઃ શશશૃઙ્ગાદયો ન તથાવિધકર્મણાં સઞ્ચયાભાવાન તુ પરમાર્થસ્વભાવરહિતત્વાદ્, અનિયતવસ્તૂનાં સંવૃતિસ્વભાવો ઽપિ હેતુપ્રત્યયસમૂહનિર્ભર ઇતિ સ્વીકારાત્ । ન હેતુપ્રત્યયનિર્ભરતામાત્રેણ વસ્તુત્વપ્રસઙ્ગઃ માયાદિમિથ્યાવસ્તૂનાં હેતુપ્રત્યયસમૂહભાવાભાવાભ્યાં પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિદર્શનાત્ । ન હિ દર્શનમાત્રેણ વસ્તૂનાં તથાભાવઃ સન્નિતિ નિર્દિષ્ટમ્ । ચતુષ્કોટિરહિતત્વાદ્ વિદ્વદ્ભિર્વસ્તૂનાં તત્ત્વતો ઽનુપપન્નત્વં સાધિતમ્ । અતો નિઃસ્વભાવતાયાં સ્પષ્ટતઃ સિદ્ધત્વે ઽપિ પ્રમાણમાર્ગસ્ય જ્ઞાનાભાવદ્ યે ઽન્યતો દૂષિતાન્ નિરાકર્તુમભિલષન્તે, તેભ્યસ્તાવત્ પ્રમાણતત્ત્વં દર્શયિષ્યતે । યે પરમાર્થતશ્ચતુષ્કોટિકોત્પાદરહિતાસ્તે નિઃસ્વભાવા એ, યથા ગગનનલિનમ્ ।
[32] વિવાદાધિકરણાશ્ચ સર્વે પદાર્થાસ્તત્સદૃશા એવ, એવંવાદિનં કશ્ચિત્ ઽકથં નામ એકસ્માદેકસ્યાનુત્પત્તિબોધઃઽ ઇતિ પૃચ્છતીતિ ચેત્? ન હિ પ્રમાણનિવૃત્ત્યા વસ્તુસ્વભાવનિવૃત્તિઃ, તસ્ય તદુત્પાદકત્વતદાત્મકત્વાભાવાત્ । યદિ કેચિત્ ઽતદનઙ્ગીઓકારાત્ કશ્ચિત્ તત્ખણ્ડયતીતિ ઽકથયન્તીતિ ચેત્? તદયુક્તમ્ । યદિ કેચનઽ ઈશ્વરાદિના એકેન જગદ્ ઉત્પદ્યત ઇતિ કથયન્તીતિ ચેત્? એતદપિ ન યુક્તમ્ । યદ્યેકમાદેકસ્યોત્પત્તિરિતિ તદા સા નિત્યાદ્ વા અનિત્યાદ્ વા ભવેત્ । ન નિત્યાત્, તસ્ય અનુત્પન્નાવસ્થાતો ઽભિન્નત્વાત્ પૂર્વાપરકાલવદ્ મધ્યે ઽપિ ઉત્પાદકત્વવિરોધાત્ । યદિ સ ઉત્પાદયતીતિ ચેત્? પૂર્વાપરકાલે ઽપિ તદ્વદુત્પત્તિપ્રસઙ્ગ, ઉત્પત્તિસ્વભાવાનુસરણાત્તસ્ય । નાનુસરતીતિ ચેદ્? નિત્યતાયા હાનિસદ્ભાવાત્ ક્રમયૌગપદ્યાભ્યાં તસ્યોત્પાદકત્વં વિસ્તરેણ નિરાક્રિયતે । ન હિ કદાચિન્નિત્યાદુત્પત્તિર્યુક્તિમતી ।
ન ચાનિત્યાદપિ । પૂર્વકાલસમકાલપશ્ચાત્કાલેષુ ચ સામાન્યેનોત્પત્તેર્નિરાકૃતત્વાત્ । ન હિ નિત્યાનિત્યાભ્યાં વ્યતિરિક્તસ્તસ્ય કશ્ચનોત્પાદક ઇતિ ।

યે ચાન્યૈઃ [વાદિભિઃ] એકસ્વભાવા ઈશ્વરાદયો જગતો ઽસ્ય હેતવો મન્યન્તે, તેભ્યશ્ચાપિ [હેતુભ્યઃ] એકસ્વભાવાદેકસ્ય ફલસ્યોત્પત્તિસ્તૈર્નાઙ્ગીક્રિયતે, વિવિધસ્વભાવવતો જગતસ્તત ઉત્પત્તિસ્વીકારાત્ । અત એકસ્માદેકસ્યોત્પત્તિર્ન ભવતીતિ કથનકાલે ભ્રાન્તતયા ઈશ્વરાદિકં યન્નિર્દિશન્તિ, તત્તુ અર્થસ્થિતેરજ્ઞાનમેવોદ્ઘોષયન્તિ । ન હિ ઈશ્શ્વરાદયો હેતુત્વેન અસ્તિત્વભાજો ભવન્તિ, પરૈસ્તસ્ય નિત્યસ્વભાવત્વેનોપજ્ઞપિતત્વાત્ । નિત્યસ્તાવત્ સર્વસામર્થ્યશૂન્ય ઇતિ ચ પૂર્વમેવ પ્રસાધિતતત્વાત્ ।
યદિ પુનઃ પરૈસ્તે [ઈશ્વરાદયઃ] કેવલમનિત્યત્વેનોપકલ્પ્યન્તે, તદાપિ તસ્માદેકસ્યૈવ ફલસ્યોત્પત્તિર્નૈવ યુક્તિમતી, યતો હિ તતો યદિ ભિન્નસન્તાનવર્તિનાં ફલાનામુત્પત્તિર્ભવતિ, તદા તસ્ય અન્યસજાતીયક્ષણસ્ય પ્રતિસન્ધાનાભાવાદ્ દ્વિતીય એવ ક્ષણે સમુચ્છેદઃ સ્યાત્ । યદ્યેવં તદા તતઃ સદા વિજાતીયફલાનામુત્પત્તિકાલે સર્વેષાં પૂર્વસજાતીયક્ષણાનાં પશ્ચાદ્વર્તિનિ ક્ષણે પ્રતિસન્ધાનાભાવાદ્ યે તાવદનિત્યસ્વભાવા ઈશ્વરાદિસંજ્ઞકા જગતો હેતુત્વેનોપજ્ઞાપ્યન્તે, તે કે?
યદિ તે પ્રાથમક્ષણિકસ્વભાવત્વાદેકસ્યૈવ ક્ષણસ્ય સ્વભાવેનાભિધીયન્તે, તદપિ નૈવ યુક્તમ્, હેતોરભાવેન તસ્યોત્પત્તેરસમ્ભવાત્ અથવા સમ્પૂર્નમેવ જગત્ તદ્વદહેતુકમેવ સ્યાત્ । યતો હિ પૂર્વમપિ પશ્ચાદપિ તદ્ધેતુત્વેન [સર્વથા] કિમપિ નાસ્તીતિ । યદ્યેવં તદા તસ્ય ક્ષણમાત્રસ્વભાવહાનિપ્રસઙ્ગઃ, તસ્યાનાદિકાલિકત્વમપ્યસ્માભિઃ પૂવમેવ પ્રતિષિદ્ધમ્ ।
યદિ તસ્યાપરો ઽન્યો હેતુઃ પરિકલ્પયતે, તદા સ એવ કથં ન તસ્ય ફલં વા તદુત્પન્નો વેતિ કલ્પ્યતે । કિં તદભાવે સ ન સિધ્યતીતિ, કિમર્થં સ કલ્પ્યત ઇતિ । અભિન્નસન્તાને વિદ્યમાનો સ હેતુરનાદિકાલાત્ તસ્યામેવ સન્તતૌ પ્રવૃત્ત એવેતિ, નૈવાન્યસન્તાને વિદ્યમાનઃ સન્નુત્પત્તિકારક ઇતિ કલ્પ્યતે તદા તસ્મિન્ પરમાર્થતો ઽસમકાલત્વમ્, અન્યત્ર ચ સજાતીયક્ષણોત્પત્તિરપિ નૈવ યુજ્યત ઇતિ પૂર્વં બહુશો નિર્દિષ્ટમ્ । અતચ્ચાપિ હેતુભેદસ્ય અભિન્નકારકે પ્રસઙ્ગશ્ચ પશ્ચાત્ પ્રતિપાદયિષ્યતે । એતશ્ચ તતો ઽનેકફલોત્પત્તિરપિ જ્ઞાતવ્યા ।
યદ્યન્તે ચક્ષુરાદયસ્તાવત્ ફલસ્યૈકસ્ય નિયતોત્પાદકા ઇતિ મન્યન્તે, તદા અન્ધવધિરત્વપ્રસઙ્ગઃ દુર્નિવાર એવ સ્યાત્, યતો હિ ચક્ષુરાદીનીન્દ્રિયાણિ યદા સ્વવિજ્ઞાનમુત્પદયન્તિ તદા સજાતીયાન્યક્ષણાનિ નોત્પાદયન્તિ । ફલતો દ્વિતીયસ્મિન્ ક્ષણે સર્વેષામન્ધબધિરાદિત્વપ્રસઙ્ગઃ સ્યાત્ । સમુહ એવ તાવદ્ વિજ્ઞાનફલમુત્પાદયતિ, અતો નૈકસ્માદેકસ્ય ફલોત્પત્તિઃ, ચક્ષુઃશ્રોત્રમનસ્કારાદિભિશ્ચક્ષુર્વિજ્ઞાનાદીનાનુત્પાદસ્ય [ભૂયસા] દૃશ્યમાનત્વાદિતિ ચેત્તદપિ નૈવ યુક્તમ્ । યદ્યેવં તદા હેતુભેદો ભેદનિયામકો નૈવ સ્યાત્ । યો હિ ઘટાદીનાં પટાદિભ્યો ભિન્નઃ સ્વભાવઃ, સ ખલુ હેતુભેદેનૈવ કૃતઃ, ન તુ પ્રકૃત્યા જનિત ઇતિ । યદ્યેવં ન સ્યાત્તદા અહેતુકાન્યેવ તાવદ્ વસ્તૂનિ સ્યુઃ । તત્ર હેતુભેદે ઽપિ યદિ ફલભેદો ન સ્યાત્તદા હેતોર્ભેદાભેદાભ્યાં ફલસ્ય ભેદાભેદૌ ન કૃતૌ સ્યાતામ્, વ્યભિચિરિતત્વાત્ । ભિન્નાભિન્નાભ્યાં વસ્તુનો ઽભાવાત્ સર્વેષામેવ અહેતુકત્વપ્રસઙ્ગઃ । ઇત્થં નૈવ તે સમૂહાદ્ વ્યતિરિક્તાઃ સિધ્યન્તિ, નૈવ ચ તે સમૂહાત્ પૃથમ્ કર્તું શક્યન્તે । પરન્તુ પરસ્પરભિન્નસ્વભાવાત્ પ્રત્યેકસ્માદુત્પત્તિસામર્થયવતો યદિ ફલમુદ્ભુયતે તદા અભિન્નમેવ કથં નામોદ્ભૂયતે । યદિ સર્વ એવૈકફલોત્પાદને સમર્થાઃ, ન ત્વનેકફલોત્પાદન ઇત્યેવં ચેત્તદપિ ન યુક્તમ્ । યદ્યેવં તદા સજાતીયફલપ્રતીસન્ધાનાભાવાદ્ દ્વીતિયે તાવત્ ક્ષણે ચક્ષુરાદિસન્તાનાનોચ્છેદ એવ સ્યાત્ । યદિ તેષુ સજાતીયક્ષણોત્પાદે સામર્થ્યમિત્યુચ્યતે તદા તદન્યદેવ તાવદ્ વસ્તુ સ્યાત્તતશ્ચ સામર્થ્યમેવ હેતુઃ સ્યાન્ન ન ખલુ વસ્તુ ।
પુનશ્ચ, સમ્બન્ધો ઽપિ નૈવ સેત્સ્યતિ, સમર્થસ્યોપકારાભાવાત્ । ઉપકુર્વન્ત્યેવેતિ ચેત્, સમર્થાન્તરસ્ય તત્રાપેક્ષિતત્વાદનવસ્થાખ્યસ્તાવદ્ દોષ એવ સ્યાત્ । યદિ તે સ્વભાવભૂતં સમર્થમુપર્કુર્વન્તીતિ મન્યતે તદા ફલમપિ તથૈવ કિં ન કુર્વન્તીતિ । ઇમે સમર્થાસ્તુ વસ્તુસ્વભાવેનાભિન્ના એવ । અતો યે યતઃ સામર્થ્યાત્ સજાતીયફલમુત્પાદયન્તિ, તત એવ ચ ચર્ક્ષુર્વિજ્ઞાનાદિસામાન્યમપ્યુત્પાદયન્તિ । અતઃ કથં નામ ફલં ભિન્નં સ્યાત્ ।
યદિ ફલમેકં સમૂહનિર્ભરમ્, અન્યચ્ચ [ફલં] એકૈકહેતુનિર્ભરમિત્યતઃ [ફલં] ભિન્નં સ્યાદિતિ ચિન્ત્યતે, તદપિ નૈવ યુક્તમ્ । સમૂહો ઽપિ તાવદેકૈકહેતુસાપેક્ષ ઇતિ સમૂહનિર્ભ્રત્વમપિ [વસ્તુતઃ] એકૈકનિર્ભરત્વમેવ । અતઃ ફલસ્ય સજાતીય વિજાતીયતયોર્ભેદો નૈવ સ્યાત્ ।
હેતુભેદસ્ત્રાવત્ [ફલસ્ય] ભેદકો ન ભવિષ્યતીત્યેવંવિધસ્ય પ્રસઙ્ગસ્ય કો હ્યર્થઃ? યદિ ખણ્ડશો નોત્પાદયતીત્યર્થસ્તદા વસ્તુસ્વભાવસ્ય નિરંશત્વાદ્ અશંતશ્ચોત્પાદસ્યાસ્વીકૃતત્વાત્ કથં નામ પ્રસઙ્ગઃ સ્યાત્, તલ્લક્ષણસ્યાનુપપન્નાત્વાદિતિ ।
યદિ વિશેષકો [ભેદકો] ન ભવતીત્યેવમર્થો ગૃહ્યતે તદા અસિદ્ધમેવૈતત્ । હેતુભિસ્તાવદનેકેભ્યો વિજાતીયફલેભ્યો વિપરીતમેવ જન્તય ઇત્યભિધાનમપિ નૈવ યુક્તમ્, યતો હ્યેકસ્ય અંશત ઉત્પત્તેરસમ્ભવાદિતિ પ્રસઙ્ગો નૈવોચ્યતે, પરન્તુ ભવન્તો યે વસ્તુષુ પરસ્પરં વ્યતિરેકં વિશેષં વા મન્વતે, સ વિવિધૈર્હેતુભિરેવ ક્રિયતે । યદિ વિવિધહેતૂનઙ્ગીકૃત્યાપિ ફલમેકવિધમેવ સ્વીકૃયતે તદા ભ્રાન્તિસદ્ભાવાદ્ વસ્તૂનાં તાવદ્ ભેદો વિવિધહેતુભિરકૃત એવ સ્યાદિત્યેવં પ્રસઙ્ગો નૂનમભિધાનીયઃ સ્યાત્ । યશ્ચાનેકવિજાતીયનિવૃત્તિલક્ષણસ્ય ફલવિશેષસ્યાભિલાપઃ, સો ઽપ્યસમ્બદ્ધ એવ, યતો હિ યે વિશેષાત્મકત્વેન વિશેષફલમુત્પાદયન્તિ, તે યદિ વિજાતીયનિવૃત્ત્યૈવ સજાતીયલક્ષણોત્પત્તિતો ઽપિ નિવર્તન્તે, તદા તેભ્ય ઉત્પદ્યં સજાતીયં ફલં વિજાતીયં ચ નૈવ પરસ્પરનિવૃત્તં સ્યાદ્, ભિત્રનિવૃત્તિહેતોરભાવાત્ ।
યદિ હેતવસ્તે નિવૃત્તિસ્વભાવત્વાત્ સ્વયં સજાતીયફલનાં ભેદકા અપિ ભવિષ્યન્તીત્યુચ્યતે, તદા તથૈવ તે સામાન્યફલે ઽપિ કથં ન ભેદકાઃ? યતો હિ તત્ર સર્વે એકૈકા હેતવો ભવન્તિ । યે તાવદેકોત્પાદકસ્વભાવા એવ તે તતો વિપરીતં કમપ્યન્યં નોત્પાદયિતું શક્તાઃ, યતો હિ તે ઉત્પાદકસ્વભાવનિવૃત્ત્યા અન્યાર્થ ઇવ ભવન્તિ, નાન્યે ઉત્પાદકસ્વભાવા ઇતિ । પુનસ્તે પરસ્પરનિવૃત્તસ્વભાવાઃ કિન્તુ નૈવ તે ઉત્પાદકસ્વભાવનિવૃત્તાઃ । નાન્યસ્મિન્ તદુત્પાદકસ્વભાવ ઇતિ નૈવં કથ્યતે, કિન્તુ યે એકેનોત્પાદ્યસ્વભાવાસ્તે નાન્યેનેતિ કથ્યતે ।
અપિ ચ, તે સ્વસ્વભાવનૈવોત્પાદયન્તિ, ન ત્વન્યસ્વભાવેન, અતદાત્મકત્વાત્, તે ચ યથાસ્વં ભિન્ના અપિ । સ્વસ્વભાવેનોત્પાદયન્તીત્યસ્મિન્ કથને કો વિરોધઃ? એકસ્વભાવસ્યાભાવો નૈવ તસ્ય સ્વભાવો ભવિતું શક્નોતિ, અકારકત્વાત્તસ્ય ।

તેનૈવ તત્ફલં નિષ્પાદનીયમિતિ યદુક્તં તત્ર કા યુક્તિરિતિ ચેત્ સાંખ્યૈરેવ તત્સમાધાનં વિધેયમિતિ શોભનં પ્રતિભાતિ । યતો હિ તે ખલુ ભિન્નભિન્નસ્વભાવં જગદિતિ પ્રતિપાદયન્તિ । અતસ્તેષાં યત્તત્ર ગ્રહણં તન્નિવૃત્યર્થમેવ આચાર્યેણ ભિન્નવસ્તુનિર્દેશકાનાં કૃતે વ્યવહારવશાદુક્તમ્ તાનિ [વસ્તૂનિ] પ્રતીત્યસમુત્પન્નતયા નૈવ પરમાર્થત એકાર્થાનિ નાપિ ચ ભિન્નર્થાનીતિ મન્વાનાં કૃતે નૈવ કિમપ્યુક્તમિતિ । તેષાં તાવદનુસારં તુ માયાસદૃશત્વાત્ સર્વેષુ તેષુ ન કિમપ્યેકં વસ્તુ ભિન્નમભિન્નં વા સિધ્યતિ ।
અપિ ચ, યદિ વસ્તુષુ પરમાર્થતઃ સ્વભવદ્વયમ્, એકશ્ચોત્પાદકલક્ષણઃ, અપરશ્ચ સ્વભાવલક્ષણસ્તદા નિવૃત્તે ઽપ્યસ્મિન્ સ્વભાવેનૈવોત્પાદકલક્ષણસ્તાવન્નિવર્તત ઇત્યુત્તરં ખલુ સમીચીનં સ્યાદિતિ ।
યસ્મિન્ સમયે સર્વ એવોત્પાદકસ્વભાવસ્તસ્મિન્ સમયે યદિ તે પરસ્પરનિવૃત્તસ્વભાવા અપિ તદા ઉત્પાદકસ્વભાવતો નિવૃત્તત્વાત્ કથં નામોત્પાદકાઃ સ્યુઃ । તેષામયમેવ સ્વભાવો યત્ સ્વભાવભેદે ઽપિ એકમુત્પાદયન્તિ વિરુદ્ધસ્વભાવે ઽપિ ચ સતિ નૈવ પરીક્ષાયોગ્યા ઇતિ યદિ ભવદ્ભિરુચ્યતે તદા પાદૌ પ્રસાર્ય તથાતાપરીક્ષાતઃ પરાઙ્મુખબુદ્ધયો યે વ્યવહારમાત્રમનુસરન્તિ તે સુખેનાસિતું શક્નુવન્તિ । યે તુ તથાતાપરીક્ષાયાં પ્રવૃતબુદ્ધયસ્તેષાં કૃતે તથૈવ સુખાસનં નૈવ યુક્તરૂપમ્ । યદ્યેવં ન સ્યાત્તદા ઈશ્વરાદિસ્તાવદેકઃ સન્નપિ સ્વભાવભેદે ઽપિ ચ સતિ ક્રમેણ યુગપદ્ વા વિચિત્રસ્યાસ્ય જગતો હેતુરુપેણ નૈવ કથમપિ વિરુદ્ધો ભવિષ્યતિ, તત્સ્વભાવસ્ય તથૈવ સ્વભાવસિદ્ધત્વાત્ । સ્વભાવભેદે ઽપિ નાસ્તિ પરીક્ષાયોગ્ય ઇત્યભિદધતાં કૃતે કિં નામોત્તરં દત્તં સ્યાત્? તેનૈવ ફલમુત્પાદનીયમિતિ પ્રતિપાદયતાં તત્ર કા યુક્તિરિતિ યે કથયન્તિ તેષાં કૃતે અગ્ન્યાદિકમપેક્ષ્યોત્પદ્યમાનો ધૂમસ્તાવદ્ શક્રમૂર્ધતો ઽઉપુત્પદ્યત ઇતિ કથનં યથા અહેતુકત્વે યુક્ત્યા પ્રસઙ્ગતયોચ્યતે, તથૈવાત્ર કિમિતિ નોચ્યતે? વ્યવહારે ઽપિ એકસમૂહાન્તર્ગતો યદ્યેકફલસ્યોત્પાદકો ભવેત્તદા નૈવ વિરુદ્ધઃ, કિન્તુ સમૂહાન્તર્ગતસ્તુ વિરુદ્ધ એવેત્યેવં કથયદ્ભિઃ સહ નાસ્તિ કશ્ચન ભેદઃ ।
અત્રાપિ અગ્ન્યાદિભિરેવ ફલમુત્પાદનીયમ્, ન તુ શક્રમૂર્ધાદ્યન્યૈરિતિ યે કથયન્તિ, તત્ર કા યુક્તિઃ । સમુહો ઽપિ ભિન્નઃ સ્વભાવતશ્ચોત્પન્ન ઇત્યેવમભિદધાનૈઃ સહ કો વિરોધ ઇતિ વક્તવ્યં સ્યાત્ । તત્ર યથા એકસમૂહમાશ્રિત્યોત્પદ્યમાનં ફલં સમૂહાન્તરેણાપ્યુત્પદ્યતે તદા તેનોત્પાદ્યસ્ય સ્વભાવસ્યાનિયતત્વાદ્ અહેતુક ઇત્યુચ્યતે, તથૈવ એકસ્મિન્નેવ સમૂહે વિજ્ઞાનાદયો યદા એકહેતુમપેક્ષ્યાપિ તદ્વિલક્ષણહેતુત ઉત્પદ્યન્તે તદા કિમિત્યહેતુકતાયાઃ પ્રસઙ્ગો નોક્તઃ સ્યાત્ ।
હેતોર્યથાત્મકેન પ્રયોગેણ નિર્દુષ્ટાત્ સ્વભાવવિશેષાદ્ હેતુભેદો ભેદકશ્ચ વિરુદ્ધાવેવ સ્યાતામ્ । યતો હિ ચક્ષુરાદિના ભિન્નસ્વભાવેન ચક્ષુર્વિજ્ઞાનાદીનાં ફલાનામુત્પત્તિકાલે સાક્ષાદ્ ભેદાભાવે ઽપિ પ્રતીતિસ્વભાવાદ્ રૂપાદયઃ પૃથગ્વિષયત્વેન નિયતા ભવન્તિ, તદ્વિકારેણ ચ તથોત્પદ્યન્તે । તે ચાન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં સમન્તરપ્રત્યયેન ચ પ્રતીતિસ્વભાવાઃ સ્યુઃ, ન તુ ચક્ષુરાદયસ્તથા નિયતાઃ સન્તિ । વિશેષેતુરપિ તત્સદૃશ એવ । ઇન્દ્રિયેણ ચ વિષયગ્રહણં પૃથક્તયા નિયતમ્ । ઇત્યેવમન્દ્રિયાણિ વિષયાશ્ચ ન પ્રતીતિસ્વભાવાઃ । ઇન્દ્રિયેષુ સમનન્તરપ્રત્યયે ચાપિ નાસ્તિ વિષયગ્રહણસ્વભાવઃ, વિષયેણ ચ સમન્તરપ્રત્યયેન ચાપિ પૃથક્તયા વિષયગ્રહણં નૈવ નિયતમ્ । એવંવિધયા નિયતવ્યવસ્થયા નિશ્ચયેન હેતુભેદો ભેદક એવ સ્યાત્ । ભેદ એવ ભિન્નવિશેષ ઇત્યસૌ વિચારો યદિ વ્યવહારતયા બાલપૃથગ્જનાનાં પ્રવૃત્ત્યર્થમેવોચ્યતે તદા તુ સુતરાં યજ્યતે, ન તુ પરમાર્થતઃ ।
અથ યે તાવદ્ ભેદાસ્તેએ અપ્રજ્ઞપ્તિમાત્રાત્મકા વા નિવૃત્તિવિશેષેણ પ્રજ્ઞપ્તિસ્વભાવાત્મકા વા? યદિ પ્રથમઃ પક્ષસ્તદા વિજ્ઞાનસ્ય આલમ્બનાદસ્વભાવાદભિન્નત્વેન તથૈવાનેકત્વપ્રસઙ્ગઃ । આલમનાદિસ્વભાવો ઽપિ વિજ્ઞાનવન્નૈવ તાવદેકત્વનિવૃત્તઃ સ્યાત્ । વિજ્ઞાનમપિ પ્રતિતિસ્વભાવતો નાસ્તિ ભિન્નો ઽતસ્તથૈવ રૂપાદિભ્યસ્તસ્યાનુત્પત્તિપ્રસઙ્ગઃ ।
તથૈવાભિન્ને ઽપિ રૂપાદિભ્ય ઉત્પદ્યત ઇત્યુચ્યત ઇતિ ચેદેકસ્મિન્ એકદા પરસ્પરવિરુદ્ધાવુત્પાદાનુત્પાદૌ કથં નામ ન વિરુદ્ધૌ સ્યાતામિત્યયં દોષો નૈવ યુજ્યતામિતિ વિચાર્ય યે વિશેષાન્ વિજ્ઞાનતો ભિન્નાર્થત્વેન કલ્પયન્તિ તેષાં તદા વિજ્ઞાનમહેતુકં સ્યાદ્ અન્યસ્મિન્નેવ તદા ચક્ષુરાદીનાં યોગાત્ । ફલતઃ સદા સત્ત્વેન પ્રસઙ્ગ ઇતિ ।
યદિ પ્રજ્ઞપ્તિસ્વભાવ ઇતિ દ્વિતીયપક્ષઃ સ્વીક્રિયતે તદાપિ વિજ્ઞાનસ્યાહેતુકત્વં પ્રસજ્યત એવ, પ્રજ્ઞત્યાત્મકત્વે ચક્ષુરાદીનામુપયોગાભાવાત્ । પ્રજ્ઞપ્ત્યાત્મકત્વે કસ્યાપિ યોગો નૈવ ભવતીત્યતઃ સર્વેષામહેતુકત્વપ્રસઙ્ગઃ । ફલતઃ પરમાર્થતો ઽનેકેભ્ય એકસ્ય ફલસ્યોત્પત્તિર્નૈવ સર્વથા યુજયત ઇતિ ।
નૈકસ્માદનેકસ્યાપિ [ઉત્પાદઃ], પૂર્વદત્રાપિ હેતુભેદસ્યાભેદકત્વપ્રસઙ્ગાત્ । ઇત્થં ચક્ષુર્યદિસ્વવિશેષતયા તજ્જાતીયક્ષણસ્યોત્પાદકત્વાત્ સ્વવિજ્ઞાનમુત્પાદયતિતિ, તદા હેતુભેદાભાવે ઽપિ ફલસ્ય ભિન્નત્વાત્ ફલસ્ય તાવદ્ ભેદાભેદૌ કથં નાહેતુકાવિતિ । યેન ખલુ કારણેન તત્ર ફલાન્તરોત્પત્તિમત્ત્વે નાસ્ત્યન્યઃ [કશ્ચન] વિશેષઃ, નિરંશત્વાત્ સર્વવસ્તૂનામ્, અતો હેત્તુઅતાવત્ સ્વભાવપ્રચ્યુતો ભૂત્વા ફલં નોત્પાદયતીતિ, તથાપિ તસ્મિન્ હેત્વાત્મકત્વે ભેદાભાવાત્ તન્નિર્વૃતે ફલે ઽપિ તાવદ્ ભેદો ન સ્યાત્ ।
એકસ્માદનેકસ્ય અનેકસ્માદેકસ્યોત્પત્તિર્યા કથ્યતે, કિં સા નૈવ દૃશ્યતે? [અર્થાત્ દૃશ્યત એવ], અતસ્તસ્યાઃ પરિહારં કર્તું શક્યત ઇત્યભિધાનં તાવન્નૈવ યુજ્યતે । વયમપિ સા આદૃશ્યેતિ ન સાધયામઃ । દર્શનમાત્રં તુ નૈવ તાવત્ પ્રમાણમપિ, સ્વપ્નવન્મિથ્યાભાસમાનત્વાઅત્ । યદ્ યથા દૃશ્યતે તત્તથૈવ સદિત્યભિનિવિશમાનાનાં કેવલં મિથ્યાકલ્પનાનાં નિરાકરણાય સ્વપ્ન ઇવ સાધ્યમાનત્વાન્નાસ્તિ તાવદ્ વિરોધો ઽપીતિ ।
અપિ ચ, ચક્ષુર્વિજ્ઞાનાદીનાં વસ્તૂનાં યાન્યનેકસ્માદુત્યદ્યમાનાનિ દૃશ્યન્તે, તેષાં પારમાર્થિકઃ સ્વભાવસ્તાવદેકત્વેન નૈવ કથમપિ સિદ્ધઃ, સદા વિભિન્નેષ્વાકોરષ્વવભાસમાનત્વાત્ । વિવિધો ઽપિ સ્વભાવો યદ્યેકઃ સ્યાત્તદા સર્વેષામેવૈકદ્રવ્યતાપ્રસઙ્ગઃ સ્યાત્ । યચ્ચૈકસ્ય તાવદસિદ્ધિઃ, સા સંઘાતાત્મકત્વાદસિદ્ધૈવ । એકસ્ય ચાનેકષાં ચ વસ્તૂનાં પરમાર્થત ઉત્પત્તિસ્તાવત્ કુત્ર સમવલોક્યતે?
અનેર્કસ્માદનેકસ્યોત્પતિરિતિ દ્વિતીયો ઽપિ પક્ષો નૈવ યુક્તઃ । એકૈકસ્ય ફલસ્ય સ્તાવદનૈકૈર્હેતુભિઃ ક્રિયમાણત્વાદયમપિ પક્ષસ્તાવદનેકસ્માદેકસ્યૈવોત્પત્તિપક્ષઃ સ્યાત્ । અસ્ય [પક્ષસ્ય] દોષો ઽપ્યસ્માભિઃ પૂર્વમેવોક્ત ઇતિ ।

યધેકસ્મિન્ ફલે એકૈકસ્ય હેતોર્યોગઃ ક્રિયતે, તદા પક્ષો ઽયમ્ ઽએકસ્માદેકસ્યોત્પત્તિપક્ષઃઽ સ્યાદિતિ । અસ્મિન્નપિ પક્ષે યદ્દૂષણં તત્ પૂર્વમેવોક્તમ્ । અતો નાસ્ત્યયમસિદ્ધો હેતુરપિ કોટીનાં ચતુષ્કં વિહાય નાસ્ત્યન્યો ઽપિ કશ્ચનોત્પત્તિપક્ષઃ । સર્વેષાં નિત્યવસ્તૂનાં નિરાકરણમપિ પૂર્વમેવ કૃતમ્ । અતો નાસ્ત્યનૈકાન્તિકત્વમપિ હેતોઃ । સપક્ષે સત્ત્વાદ્ વિરુદ્ધો ઽપિ હેતુર્નાસ્તિ । આચાર્યો ઽપિ સંવૃતૌ કાર્યકારણભાવસ્થિતિં સ્વીકૃત્ય યથા વ્યવહારે એકસ્માદનેકસ્ય ચાનેકસ્માદેકસ્ય ચોત્પત્તિઃ પ્રસિધ્યતિ તથા દૃશ્યત એવેતિ કથયાગાસ । ચક્ષુરાદિભિરન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં ચક્ષુર્વિજ્ઞાનાદીનામુત્પત્તિવિશેષં જ્ઞાત્વા બાલાપૃથગ્જનાનાં પ્રવૃત્ત્યર્થં કાર્યહેત્વોર્ભેદકાલે યદિ હેતુર્ભિન્નસ્તદા કાર્યભેદો ઽપિ સુતરાં સ્યાદિત્યુક્તવાન્, ન તુ પરમાર્થદશાયામ્, પરમાર્થતો ઽસિદ્ધત્વાત્તસ્ય, યથા વિચારિતં પ્રાગેવ । એકસ્માદ્ હેતોરનેકફલાનામુત્પત્તિરયુક્તેત્યાદિકં યદુક્તમ્, તેષાં સમેષાં સમાધાનમપિ પૃથક્પૃથસ્મામિઃ પૂર્વમેવ કૃતમ્ ।
[33] ઽપ્રતીત્યસમુત્પન્નાત્વાદ્" ઇત્યયં યો હેતુઃ, સ અનૈકાન્તિક ઇતિ યે કથિતવન્તસ્તેષામપ્યુત્તરં દત્તપૂર્વમેવ ।
[34] યદિ વસ્તૂનિ પરમાર્થતો ન સસ્વભાવાનિ, તદા નૈવ તાનિ સંવૃતાવપિ ભવિતું શક્યાનીતિ યદુક્તમ્, તસ્યાપ્યુતરં પૂર્વં પ્રદત્તમેવ । ઽ એકાનેકસ્વભાવરહિતત્વાત્ઽ ઇતિ હેતોર્યદસિદ્ધાત્વાદિકમુક્તમ્, તેષાં સર્વેષામપિ સમાધાનં પૂર્વાચાર્યૈઃ પૂર્વં સમ્યક્તયા કૃતમેવ । તથાપિ યે તાવત્ કેચન દ્વેષવશાદ્ દૂષણાનિ પ્રયુઞ્જતે, સા તેષાં વિપ્રતીતિરેવેત્યભિધાતું શક્યતે ।
[35] યદિ તે પ્રસઙ્ગં સાધયન્તિ, તદા નૈવ હેતોરસિદ્ધિઃ, વસ્તૂનામેકાનેકસ્વભાવરહિતત્વહેતોઃ પરૈઃ સ્વીકૃતત્વાત્ । તદભિવ્યક્તધર્મસ્વીકારાત્તસ્યાપિ [હેતોઃ] તાવત્ સામર્થ્યતઃ સ્વીકરણમેવ સ્યાદિતિ ।
તત્ર યૈસ્તાવત્ કદાચિદ્ ઈશ્વરાદયો નિત્યૈકત્વસ્વભાવેન પરિકલ્પિતાસ્તૈસ્તેષુ ક્રમોત્પાદધર્મયોગો ઽપિ યતઃ સ્વીક્રિયતે, અતસ્તત્સામર્થ્યત એકત્વસ્વભાવરહિતતાપિ તૈરવશ્યં સ્વીકૃતા સ્યાત્ । યતો હ્યેકસ્વભાવતાયામનુત્પાદાસ્થાતો ઽભિન્નત્વાત્ પૂર્વકાલવત્ પશ્ચાત્કાલે ઽપ્યુત્પાદકસ્વભાવતા નૈવ યુજ્યતે । યદ્યુત્પાદક એવ સ્વભાવઃ સ્યાત્તદા પૂર્વાવસ્થાતઃ સ્વભાવસ્ય ભિન્નલક્ષણત્વાદેકત્વહાનિરેવ સ્યાદિતિ ।
તે [ઈશ્વરાદયઃ] તાવદનેકત્વે ઽપિ નૈવ યુજ્યન્તે, યતો હિ તત્ત્વતાયાં સમકાલિકત્વમપરસ્મિંશ્ચ સ્વપરપ્રતિસન્ધાનં તાવન્નૈવ યુજ્યત ઇતિ પૂર્વં પ્રસાધિતમેવ । યે તાવદાકાશાદીનાં ત્રયાણામસંકૃતાનામેકસ્વભાવત્વં ફલપ્રતિસન્ધાનાભાવં ચ તેષાં સ્વીકુર્વન્તિ, તૈરપિ જ્ઞાનસ્વભાવસ્ય ક્રમોદ્ભૂતત્વં તાવત્ સ્વીક્રિયતે, અતસ્તત્સામર્થ્યસ્તૈરપ્યેકસ્વભાવરહિતતૈવ સ્વીકૃતા સ્યાત્, યતો હિ પ્રત્યેકજ્ઞાનાત્તજ્જ્ઞેયસ્વભાવસ્તાવદ્ ભિન્ન એવ સ્યાત્ । યદિ ન સ્યાત્તદાભિન્નત્વાત્ પૂર્વવત્ તજ્જ્ઞાને જ્ઞેયસ્વભાવો નૈવોપપન્નઃ સ્યાદત એકસ્વભાવસ્તાવન્નૈવ યુજ્યત ઇતિ । નૈવ તે ઽનેકસ્વભાવા ઇત્યપિ પૂર્વમેવાસ્માભિઃ પ્રસાધિતમ્ ।

યે તાવન્નિત્યૈકસ્વભાવાઃ કાલપુરુષપ્રધાનબ્રહ્માદયશ્ચ વિચિત્રાયા અસ્યા જગદ્વ્યવસ્થાયા હેતુત્વેન પરિકલ્પ્યન્તે, તે યદિ સત્યાસત્યાદિવિવિધસ્વભાવાં વસ્તુસામગ્રીં ક્રમેણ યુગપદ્ વા ગૃહ્ણન્તીતિ સ્વીક્રિયતે તદા તત્સામર્થ્યત એકત્વરહિત એવ સ્વભાવે તે નિયમેન તે નિયમેન સ્વીકૃતાઃ સ્યુઃ, યતો હિ વિવિધસ્વભાવસ્ય જગતો ગ્રહણે એકસ્વભાવા નૈવ યુજ્યન્તે । યદિ તે નૈવ એકત્વેન સિધ્યન્તિ, તદાનેકત્વમપિ તેષાં સુતરાં નૈવ યુજ્યતે, સંઘાતસ્વભાવત્વાત્ ।
યે તાવત્ પુદ્ગલામિધં પદાર્થં નિત્યાનિત્યત્વેનાનિર્વચનીયમિતિ પરિકલ્પયન્તિ તે ઽઉયેનમ્ એકાનેકસ્વભાવરહિતત્વેન સાક્ષાત્ સ્વીકુર્વન્ત્યેવ, ફલત એકસ્વભાવસ્ય તાવન્નિત્યત્વે ઽનિર્વચનીયતા નૈવ યુક્તિમતી । અપિ ચ, ભિન્નભિન્નસ્વભાવેનાનુભૂયમાનસ્ય તાવત્ ક્ષણિકત્વે ઽનિર્વચનીયતા નૈવ યુજ્યતે । કાયઃ ભૂમિપર્વતાદયો યે ઽનિત્યાઃ સાવયવાઃ પૃથક્સ્વભાવાસ્તાન્ એકદ્રવ્યત્નેન પરિકલ્પયન્તિ, તે ઽપિ તદવયવદ્રવ્યં ભિન્નાનેકવિષયવ્યાપકમિતિ સ્વીકુર્વન્ત્યત એકત્વરહિતતૈવ તેષાં સ્વીકૃતા સ્યાત્ યતો હિ યદિ તસ્ય પ્રત્યેકસ્મિન્નવયવે નાસ્તિ ભિન્નસ્વભાવસ્તદા નૈવ તસ્મિન્ વ્યપકતાપ્યુપપદ્યત ઇતિ ।
નિરંશેષુ તાવદાવૃતનાવૃતત્વાદિવિરુદ્ધધર્મયોગો ઽપિ નૈવોપપદ્યતે । યે તાવદ્ દેહાદીનાં પરમાણુસઞ્ચયાત્મકત્વાત્ તાન્ પરમાણૂન્ પૃથક્શઃ પરિકલ્પયન્તિ, તે ઽપિ તેષુ સંયોગસંઘાતાદીન્ સ્વીકુર્વન્ત્યેવેત્યતસ્તૈસ્તત્સામર્થ્યાત્તેષામેકત્વરહિતતાપિ
સ્વીકૃતૈવ સ્યાદિતિ । યતો હિ નિરંશસ્વભાવે [વસ્તુનિ] યત્રૈવ હિ સંયોગાદયો ઽનુભૂયન્તે, તત્ર તાદૃશો નાસ્ત્યેવ કશ્ચન પક્ષઃ [ભાગઃ], યસ્મિન્ પક્ષેણ કેનચિત્ સહ સંયોગઃ સઞ્ચયો વા ન ભવન્તિ, તાદૃશેષુ [નિરંશેષુ] વિસ્તરેણ વિષયવ્યાપ્તિરપિ નૈવ યુજ્યતે । ન ચાવયવિન્નામેકસ્વભાવત્વમપિ ન યુજ્યતે, અવયવસંઘાતાત્મકત્વાત્તેષામ્ ।
પરમાણુષુ ચાવયવિદ્રવ્યેષુ ચોભયેષુ તાવદનેકસ્વભાવત્વમપિ ન યુજ્યતે, યતો હિ સઞ્ચિતસ્વભાવાત્મકત્વાત્તે યદા નૈવૈકસ્વભાવત્વે યુજ્યન્તે તદા તત્પરતન્ત્રતયા વ્યવસ્થિતત્વેન તેષામનેકસ્વભાવત્વમપિ નૈવ સિધ્યતિ । ઇત્થં યદા કાર્યં ચ કારણં ચાપિ દ્રવ્યમેકાનેસ્વભાવરહિતં સિદ્ધમ્, તદા તદાધારેન કલ્પિતનાં ગુણકર્મસામાન્યવિશેષાણાં સંઘાતસ્ય ચાપિ સિદ્ધિઃ સુતરાં નૈવ સ્યાત્, તત્પરતન્ત્રત્વાત્તેષામ્ ।
એવં કાદાચિત્કત્વસામર્થતઃ સમસ્તજ્ઞેયાનામેકાનેકસ્વભાવશૂન્યત્વમેવ સ્વીકર્ત્તવ્યમિત્યનેકધા નિવેદિતમ્ । જ્ઞાનમપિ તાવત્ કામમેકસ્વભાવમિત્યુપકલ્પ્યતાં કિન્તુ તત્સ્વરૂપં વિવિધસ્યભાવગ્રાહકમિતિ સ્વીકૃતત્વાત્ તત્સામર્થ્યત એકસ્વભાવરહિતમેવ તદિતિ સ્વીકૃતં સ્યાત્ । યતો હિ તજ્જ્ઞાનં તાવત્ સાકારમિત્યવશ્યં સ્વીકર્ત્તવ્યમ્, અન્યથા વિષયાકારેણ યો નાકારિતસ્તસ્ય જ્ઞાનકાયસ્ય વિષયġરાહકરૂપેણ વ્યવસ્થાપનં નોપપન્નં સ્યાત્ । યદિ સાકારત્વેન સ્વીક્રિયતે તદા તસ્યૈકસ્વભાવરહિતત્વમપિ સ્પષ્ટતયા સ્વીકૃતમેવ સ્યાત્, વિભિન્નાત્મકત્વાજ્જ્ઞાનકાયસ્ય । વિવિધતાયા એકતાયાશ્ચ પરસ્પરં સ્fઉટો વિરોધઃ । અતઃ સર્વાણ્યેવ તાવજ્જ્ઞાનાનિ વિભિન્નાનાં વસ્તૂનાં વિષયિત્વેન સ્વીક્રિયન્તે । અત એવ સ્વયૂથ્યાઃ ઽસઞ્ચિતાલમ્બનાઃ પશ્ચવિજ્ઞાનકાયાઃઽ ઇતિ સ્વીકુર્વન્તિ । ષષ્ઠં તાવદ્ વિજ્ઞાનં ચિત્તચૈતસિકાનપ્યાલમ્બનીકરોતીતિ ।
ચિત્રદર્શનકાલે ચિત્રાકારં વિજ્ઞાનમુપજાયમાઅનમનુભૂયતે, અતઃ સર્વજ્ઞાનાનિ ચિત્રાકારત્વેન પ્રસિધ્યન્તિ । તત્ર વિવિધતાયાં [વિચિત્રતાયાં] સ્વમતસ્થાપનાર્થ તાવદનેકજ્ઞાનોત્પત્તિકલ્પનમપિ નાસ્તિ સમીચીનમ્, અમૂર્તત્વાત્તાનિ તત્ર પ્રકીર્ણરૂપેણ નૈવોપતિષ્ઠન્તિ, અસ્થિતત્વાચ્ચ વિચિત્રતા નૈવોપપદ્યતે । ગુણકર્મસમવેતાનાં દ્રવ્યાદીનાં તાવજ્જ્ઞાનેન યુગપદ્ગ્રહણસ્વીકારાદ્ અપરે ઽપિ [સિદ્ધાન્તવાદિનઃ] જ્ઞાનં ચિત્રાકારત્વેનૈવ સ્વીકુર્વન્તિ । યે હિ દ્રવ્યપર્યાયાદિવિશેષણૈઃ સર્વં વસ્તુ તાવન્મેચકમણિવદિત્યામનન્તિ, તેષ્વપિ તદ્વિષયિમનસો વિષયત્વે ઽનેકવસ્તુસ્વભાવાઃ સ્વીક્રિયન્ત એવ । યે તાવચ્ચાતુર્મહાભૌતિકાનિ વસ્તૂન્યુપકલ્પયન્તિ, તે ઽપિ જ્ઞાનમનેલવસ્તુવિષયમેવાભ્યુપગચ્છન્તિ । યે ચ વિષયં સત્ત્વરજસ્તમોગુણાત્મકમભ્યુપયન્તિ, તે ઽપિ જ્ઞાનવિષયમનેકવસ્તુસ્વભાવં સ્વીકુર્વન્યેવ, વસ્તુત્રયાત્મકત્વસ્વીકારાદ્ વિષયાણામ્ ।
યે ઽપ્યતીતાદિવિષયકં મનોવિજ્ઞાનમાત્રમનાલમ્બનમિતિ મન્વતે, તેષામપિ મતે ઽભિધાનાકારેણ યુક્તત્વાત્તદેકાકારમિતિ ન યુજ્યતે, અનેકાક્ષરસ્વભાવેનાવભાસિતત્વાત્ । સ્વપ્નાદિજ્ઞાનાન્યપિ નીલાદિવિભિન્નાકારાન્ અનુભવન્તીતિ તન્યેકસ્વભાવાનીતિ નૈવ યુક્તાનિ । યે ખલુ વિજ્ઞાનમાત્રસ્વભાવં જગદિત્યામનન્તિ, તે બાહ્યપદાર્થાનામવિષયિભૂતત્વાત્તત્ સ્વસંવેદનસ્વરૂપં પર્યન્તં ચ જ્ઞાનમિતિ સ્વીકુર્વન્તિ, તે ઽપ્યનાદિકાલીનભ્રાન્તવાસાનાપરિપાકવશાદ્ રૂપાદિવિભિન્નવિપરીતાવભાસાનાં સર્વેષાં વિજ્ઞાનાનામુત્પત્તિં સ્વીકુર્વન્ત્યતો વિજ્ઞાનમેકસ્વભાવમિતિ નૈવાભ્યુપગચ્છન્તિ । ફલતો દર્શનેષુ કસ્મિન્નપિ વિજ્ઞાનં નૈકસ્વભાવમિતિ સિધ્યતિ । યદિ તથા ન સિધ્યતિ, તદા અનેકસ્વભાવો ઽપિ ન સિધ્યતીતિ બહુશઃ પૂર્વમાવેદિતમ્ ।
અત એવ સ્વાતન્ત્ર્યેણ સાધકો હેતિરપ્યયં નાસિદ્ધ ઇતિ યથોક્તનયેન વાદિપ્રતિવાદ્યુભ્યેષુ સર્વે ધર્મ એકાનેકસ્વભાવરહિતા એવ સિદ્ધાઃ । યે વ વ્યવચ્છેદમાત્રાત્મકાસ્તેષુ સાધ્યસાધનાનુગતો ધર્મેયેવ અવસ્તુભૂતઃ સિધ્યતીતિ પૂર્વમનેકધા નિર્દિષ્ટમ્ । સ્વપરોભયસિદ્ધાન્તવાદિભિરુપકલ્પિતધર્મિણ્યપિ સાધ્યધર્મસ્ય યથોક્તા વ્યવચ્છેદમાત્રતા દ્વયોરપિ સિદ્ધૈવ ।
પુનશ્ચ, હેતુરપ્યયં કથં સિધ્યતિ? યદ્યુનુપલબ્ધ્યેતિ ચેત્? સાપ્યપરયાનુપલબ્ધ્યા સિધ્યતીત્યનવસ્થાપ્રસઙ્ગઃ સ્યાત્ । નાપિ પ્રત્યક્ષેણાનુપલબ્ધિસિદ્ધિરપિ, પ્રત્યક્ષસ્યાવિષયત્વાદિત્યપિ કથનં નિરાકૃતમેવ, યતો હિ યથોક્તનયેનૈવ તે હેતું સાધયન્તીતિ ।
ઇત્યેવં યે કેચિદિન્દ્રિયૈરગમ્યા આત્માદયસ્તે તદ્વ્યાપ્તક્રમિકકાર્યયોગાદિધર્માણાં સ્વીકૃત્યા એકાનેકસ્વભાવરહિતત્વેનૈવ પ્રસિદ્ધાઃ । યદિ ધર્મ્યેવ તાવદસિદ્ધસ્તદા તદ્રાહિત્યચિન્તનમપ્યયુક્તમ્, તાદૃશાનાં વસ્તૂનાં પ્રતિષેધાય ધર્મિણઃ પરીક્ષાયાઃ સર્વત્રાનિવાર્યત્વાત્ । અતસ્તદ્ધર્મા નોપલભ્યન્ત ઇતિ પૂર્વમેવ નિર્દિષ્ટમ્ । અન્યથા [યદ્યેવં ન સ્યાત્] તદા તન્નિષેધાય ભવતામપિ અર્થક્રિયાસામર્થ્યવિયોગલક્ષણો હેતુસ્તાવત્ કથં સિદ્ધો ભવિષ્યતીતિ ચોદના કથં ન સ્યાત્ । પરપરિકલ્પિતે ધર્મિણિ તથાવિધક્રમિકકાર્યાણાં સ્વીકૃત્યૈવ તદ્વ્યાપ્તધર્માણાં નિષ્પત્તેસ્તન્મતમાત્રાશ્રિતત્વાદ્ ધર્મિણસ્તસ્ય તાવત્ પરિકલ્પિતત્વમેવ । અનુમાનેન તથા જ્ઞાને સત્યપિ નાસ્ત્યેવાનવસ્થાપ્રસઙ્ગઃ, સ્વતઃ પ્રમાણત્વાત્તસ્ય । વ્યવહારેણાપિ તાવત્ સાધ્યવ્યાપ્તસાધનસ્ય સિદ્ધત્વાદિતિ પૂર્વમેવ સમ્યગુક્તત્વાત્ ।

રૂપાદયસ્તાવદ્ ધાર્મિણઃ, યે ખલ્વપરોક્ષાસ્તે ઽપિ પ્રત્યક્ષત એકસ્વભાવરહિતા એવ, વિવિધેષ્વાકારેષુ સર્વદા પ્રતિભાસનાદવિશેષેણ પૃથક્શ એકસ્વભાવત્વેનાનનુભૂયમાનત્વાત્ । એકસ્વભાવહિતત્વેન સિદ્ધે સત્યનેકસ્વભાવરાહિત્યમપિ સુતરાં પ્રત્યક્ષતઃ સિદ્ધમેવ, એકૈકસઞ્ચિતત્વદનેકસ્વભાવસ્ય । ન ખલુ પ્રત્યક્ષાદિપ્રમાણાનિ વ્યવહારેણાસદ્ભૂતાનીતિ પૂર્વમેવોક્તમ્ ।
યત્ખલુ પરમાર્થતો ઽસત્, તત્ સંવૃતિતો ઽપ્યસદેવ, ક્રિયતાપ્યંશેનાનનુભાવ્યત્વાત્, શશશૃઙ્ગવત્ । યદિ પ્રત્યક્ષમપિ તથૈવેત્યુચ્યેત, એવં સત્યસમ્બદ્ધત્વાદનૈકાન્તિકત્વમેવાસ્ય હેતોરિતિ પૂર્વમેવ કૃતોત્તરમ્ । આરોપિતસ્યાત્મનો યઃ ખલુ સ્વભાવઃ, સો ઽપિ તથૈવ જ્ઞેયઃ, કિન્તુ નૈવ સ પરમાર્થતો ઽસન્, મરીચિકાસુ જલજ્ઞાનાદૃશત્વાત્તસ્ય ।
આરોપસ્વભાવાત્મકત્વાત્ સર્વપ્રત્યક્ષાણાં કથં હિ તૈરેકાનેકસ્વભાવયુક્તત્વં જ્ઞાતું શક્યત ઇતિ ચિન્તાયાં હેતુર્યમત્ર માયાકારાપ્રત્યક્ષાનુમાનાભ્યામનૈકાન્તિક એવ । યતો હિ માયાકારજ્ઞાને તાવદ્ યો ઽયં ગજાદ્યાકારારોપસ્તસ્મિન્ સ્વભાવે પરમાર્થતો નભિનિવેશો જાયતે । તસ્મિંસ્તથાભિનિવેશાભાવાત્ તત્ પરમાર્થતસ્તદ્વિવિક્તજ્ઞાનોત્પત્તિહેતુર્ભવતીત્યવશ્યં તદ્વિષયિત્વેન વ્યવસ્થાપ્યતે । એવં પ્રેક્ષાવતાં પ્રત્યક્ષસ્ય નિરાકૃતે ઽપિ ભાન્તિકારણે કદાચિદન્યારોપાકારસ્વભાવવતઃ [જ્ઞાનસ્ય] ઉત્પત્તિર્ભવતીતિ પરમાર્થતસ્તત્સ્વભાવે ઽનભિનિવેશેન હેતુના નિયતેન તાવત્તદ્વિવિક્તવિષયિત્વેન વ્યવસ્થાપ્યતે । તથૈવાનુમાનજ્ઞાનમપિ યદ્ધિ સામાન્યે તાવદ્ વસ્તુલક્ષણે સમારોપાકારમ્, તદપિ વસ્તુતથતાયા યથાવજ્જ્ઞાનસ્વભાવત્વાત્ તદ્વિષયકં ભવતીતિ પ્રમાણસદ્ભાવાદનૈકાન્તિક એવ હેતુઃ । નાસ્તિ તદ્વિષયીતિ કથનં તાવન્નૈવ યુક્ત્મ્, અશ્ચશૃઙ્ગવદ્ વસ્તૂનામભ્યુપગમાભાવાત્ । તર્હિ કથમિતિ ચેત્? માયાદિસ્વભાવવદિતિ, માયાદિવત્ પ્રત્યક્ષત્વાત્ । ગૃહીતે ઽપ્યેકાનેકસ્વભાવરાહિત્યે ઽનાપ્તપુરુષશાસ્ત્રશ્રવણેનોત્પન્નારોપૈરનિર્ધાર્યાપરેણ [પ્રકારેણ] નિર્ધારયતામેકાનેકસ્વભાવવિયુક્તવમનુપલબ્ધ્યા તાવત્ કથં સેત્સ્યતિ? વિવિધપ્રકારાદિલિઙ્ગૈઃ સર્વે યદ્યેકસ્વભાવરહિતત્વેન સાધ્યન્તે તદા તે ઽનેકત્વસ્વભાવરહિતા અપિ સિધ્યન્યેવ, એકસઞ્ચયાત્મકત્વાદનેકસ્ય । એકસ્ત્વં વાનેકત્વં વા સર્વેષ્વાકારેષુ વ્યાપ્તમ્, પરસ્પરપરિહારસ્થિતલક્ષણત્વાત્તયોઃ । વ્યવહારે ઘટાદિવિષયપરિચ્છેદેન પુરુષા અતુલ્યસમ્બદ્ધાન્ વ્યવહારયોગ્યાનત્યન્તં પરિચ્છેદયન્તિ । તતસ્તુલ્યવિપર્યયાદિસ્વભાવવિચ્છેદેન પરિચ્છેદઃ । તથૈવ । પરિચ્છિન્ને ઽપ્યનેકવસ્તુવ્યવહારયોગ્યે ઽનેકદ્રવ્યજાતિસંઘાતે તતો ઽતુલ્યવિપર્યયવિચ્ચેદેનૈવ પરિચ્છેદઃ । પરિચ્છેદો યદિ નૈવ વિચ્ચિન્નસ્તદા સ નાસ્ત્યેવ, પરસ્પરપરિહારસ્થિતલક્ષણત્વાત્તયોઃ । યે તાવત્ પરસ્પરપરિહારસ્થિતલક્ષણાસ્તે સર્વત્ર વ્યાપિનઃ, યે હિ સર્વત્ર વ્યાપિનસ્તે સ્કન્ધાદ્યન્યાપોઢાઃ, મૂર્તામૂર્તત્વાદિવિશેષવદિતિ ।
એકાનેકત્વે અપિ તથૈવ । વ્યાપકનિવૃત્ત્યા વ્યાપ્યનિવૃત્તેર્નિયતત્વાન્નાસ્તિ તાવદ્ હેતુરપિ સદિગ્ધવિપક્ષવ્યાવૃત્તિકઃ, અપરેષાં સ્કન્ધાનામભાવાત્ । વ્યાપ્યસ્ય વ્યાપકસ્ય વા વસ્તુનઃ સ્વતો ઽસિદ્ધત્વાદસિદ્ધ એવ સ હેતુરિતિ કેચન । તથૈવ ધર્મિણ્યેવ કેવલે વ્યાપ્યસદ્ભાવસિધ્યર્થં વ્યાપકનિવૃત્યા વ્યાપ્યનિવૃત્તિરસિદ્ધૈવેત્યપરે । એતેષાં સર્વેષાં [આક્ષેપાણાં] સમાધાનં તાવત્પૂર્વમેવાસ્માભિઃ કૃતમ્ ।
એવં વ્યાપ્યવ્યાપકાદિસર્વવસ્તૂનાં પૂર્વં સંવૃત્ત્યાશ્રિતત્વં પ્રસાધ્ય પશ્ચાદ્ વ્યવસ્થા કૃતેત્યપિ પૂર્વમાવેદિતમેવ । અત્યન્તં સમીપવર્તિનિ વ્યાપકે નિયતં વ્યાપ્યવિશેષજ્ઞાનં નૈવ ભવતીત્યપિ પૂર્વમેવ નિર્દિષ્ટમ્ । અતો વ્યવહારેણ એકાનેકસ્વભાવમાત્રેણ સત્ત્વં વ્યાપ્તમિતિ । તથાપ્યનેન પરર્માર્થસ્વભાવો નૈવ નિશ્ચિયતે । એકાનેકસ્વભાવસ્તાવદ્ ઘટાદયઃ સંવૃત્યાપ્યવભાસન્ત એવેતિ ।
વ્યાપ્યવ્યાપકભાવસિદ્ધિસ્તુ વિશેષતો વ્યવહારધર્મિણમાશ્રયતે, વ્યાપકનિવૃત્તિસ્તુ પરમાર્થમાશ્રયતે, અતો વિવાદાસ્પદીભૂતેષુ સર્વધર્મિષુ સામાન્યેન સાધયિતુમિષ્યમાણત્વાત્ કથમિમૌ દ્વૌ [વ્યાપ્યવ્યાપકૌ] એકસ્મિન્ ધર્મિણ્યાશ્રિતાવિતિ ચેત્? એકસ્મિન્ ધર્મિણ્યાશ્રિતત્વે ઽપિ [મિથઃ] સાપેક્ષત્વાદ્ ભિન્નાવેવેતિ નાસ્તિ દોષઃ । એવમેવ વ્યાપ્યવ્યાપકભાવસિદ્ધિસ્તુ વ્યાવહારસત્યમાશ્રયતે, વ્યાપકનિવૃત્તિસ્તાવત્ પરમાર્થસત્યમેવાશ્રયતે, અતો વિરુદ્ધૈવ ।
117
[36-37] યઃ ખલુ સાધ્યઃ, સાધકો વા તૌ પ્રસજ્યપ્રતિષેધસ્વભાવૌ, ન વા તથાસ્વભાવૌ? પ્રથમે તાવત્પક્ષે તૌ નૈવ બોધ્યબોધકરુપેણોપપન્નૌ, નિઃસ્વભાવત્વાદસમ્બદ્ધત્વાદનુપપન્નત્વાચ્ચ । યે સર્વાભિલાપવિગતલક્ષણાસ્તે ન કથઞ્ચનાપિ બોધ્યા બોધકાશ્ચ, અશ્વશૃઙ્ગવત્, યથોક્તાઃ સર્વે સાધ્યસાધકાદયો ઽભિલાપરહિતલક્ષણાત્મકાઃ ।
[38-39] યે પરસ્પરમસમ્બદ્ધાસ્તે ઽપિ નૈવ બોધ્યબોધકસ્વભાવાઃ, હિમવદ્વિન્ધ્યપર્વતવત્, સાધ્યસાધકા અપિ પરસ્પરમસમ્બદ્ધાઃ ।
[40] અભિન્નસ્વભાવા અપિ કેચન ન બોધ્યબોધકભાવાપન્નાઃ, વૃક્ષશાખાવત્ । સાધ્યસાધકા અપ્યભિન્નાઃ । યદિ પ્રસજ્યપ્રતિષેધસ્વભાવપક્ષપાતિનસ્તદા એકાનેકસ્વભાવરહિતાસ્તાવદ્ વસ્તુસ્વભાવભૂતાર્થક્રિયાયોગ્યત્વસ્વીકારાદપિ ન સ્વીક્રિયન્ત ઇત્યપ્યયુક્તીયુક્તમ્, વિકલ્પસ્યાસ્ય પરપરિકલ્પિતેશ્વરાદિનિષેધે ઽપિ સર્વત્ર સમાનત્વાત્ । અતો ઽવશ્યં વ્યાપકધર્મનિવૃત્ત્યૈવ ઈશ્વરાદીનાં નિરાકરણં કર્ત્તવ્યમ્, અત્યન્તપરોક્ષેષુ પ્રત્યક્ષેણ નિષેદ્ધુશક્યત્વાત્ । અતસ્તસ્મિન્ કથં ન સર્વ વિવાદા આપતેયુરિતિ ।
ન તદેકં ન ચાનેકં વિષયઃ પરમાણુશઃ ।
તથા
ભાવા યત્ર વિચાર્યન્તે ન તે સન્તિ સવભાવતઃ ।
કથમિતિ ન તેષ્વેકાનેકત્વં હિ સ્વભાવતઃ ॥
ઇત્યાદિભીર્બાહ્યાર્થપરિકલ્પના તાવન્નિષેધ્યતે । તત્રાપિ કથં ન વિવાદાઃ સ્યુરિતિ । યદિ નિઃસ્વભાવતા તત્ર નૈવ બોધ્યત ઇતિ ચેત્તદા અશ્વશૃઙ્ગસ્યાપિ બોધાભાવઃ કથં નોલ્લિખ્યતે । ભવતામભિલાપલક્ષણરહિતાઃ સર્વ ભાવા ન મનાગપિ બોધ્યન્ત ઇત્યાદિપ્રયોગેષુ વિદ્યત એવ સાધ્યસાધકયોર્નિષેધસ્વભાવઃ, અતઃ કીદૃશસ્તાવદયં બોધકભાવઃ । અતઃ પ્રયોગો ઽયમાત્મનો હાનિકર એવોલ્લિખિતઃ શસ્ત્રશિક્ષણદોષાભ્યુપગમવત્ । અતો નાસ્તિ પ્રયોગકૌશલમપિ સર્વેસાં વસ્તુનાં નિશ્ચેતવ્યપ્રસઙ્ગાલ્લિઙ્ગસ્યૈવ વસ્તુનો બોધો ન કેનાપિ સ્વીક્રિયતે, કસ્યાપિ લિઙ્ગબોધસ્ય કુઇસ્મિન્નપ્યવશ્યમેવ સમ્ભવાત્ । અતો નિયતમેવ લિઙ્ગં પ્રત્યક્ષેણ બોધ્યતે, સાધ્યાકારસ્ય નિયમેનોત્પાદકત્વાત્ ।

લિઙ્ગં તાવત્ કલ્પનયા બોધકત્વેન વ્યવસ્થિતમિતિ યુક્તમ્ । અતો નિઃ સ્વભાવત્વે ઽપિ નિઅયતતદાકારસ્ય સાધ્યકારનિશ્ચયોત્પત્તૌ હેતુત્વાદ્ બોધકત્વેન કલ્પનાયાં નાસ્તિ કશ્ચન દોષઃ । કેવલસ્ય વસ્તુભૂતલિઙ્ગસ્યૈવ સર્વત્ર નોલ્લેખો ભવતિ, આકાશનિષેધકસ્ય લિઙ્ગસ્ય નિતરાં કલ્પિતત્વાદેવેતિ પૂર્વં નિર્દિષ્ટમ્ । અસમ્બદ્ધત્વાદિતિ યદભિહિતમ્, તત્રાપિ યદિ વસ્તુભૂતઃ સમ્બન્ધ એવૈકો હેતુત્વેન કથયિતુમિષ્યતે, તદાપિ સ હેતુર્નાસ્ત્યનૈકાન્તિકઃ, વસ્તુભૂતે ઽપિ [હેતૌ] કુત્રચિત્તથાવિધસ્ય સમ્બન્ધસ્યાસિદ્ધતવાત્ । સ [સમ્બન્ધઃ] તાવદ્ દ્વયાશ્રિતત્વેન પરસ્પરશ્લિષ્ટસ્વભાવત્વેન ચોપકલ્પ્યતે । દ્વયોર્નિષ્પન્નયોઃ [વસ્તુનોઃ] સ્વભાવઃ શ્લિષ્ટ ઇતિ નોપપદ્યતે, સ્વસ્વભાવે વ્યવસ્થિતત્વાત્તયોઃ । શ્લિષ્ટત્વે સત્યેકત્વમેવ સ્યાત્ । તચ્ચ વિરુદ્ધમેવ । એકત્વે સતિ નૈવ દ્વયાશ્રિત્વં તાવદ્ યુક્તમ્ ।
યદિ સ સમ્બન્ધિભ્યો ઽર્થાન્તર ઇતિ તદા સ્વસ્વભાવવ્યવસ્થિતત્વાત્ કથં નામ સમ્બદ્ધસ્વભાવઃ સ્યાત્ । યદિ નાસ્ત્યર્થાન્તર ઇતિ તદા કેવલં સમ્બન્ધિનાવેવ સ્યાતામ્ । અતઃ સમ્બન્ધસ્તાવત્ કલ્પનામાત્રાત્મક એવ, ન તુ વસ્ત્વાત્મક ઇતિ । યાનિ હિ સમ્બન્ધોદ્ભૂતાનિ લક્ષણાનિ તાન્યપિ કલ્પનાત્મકાન્યેવ, કાર્યકારણેયોર્યુગપત્સમ્ભવા ભાવાત્ । યે તાવદસન્નિહિતાસ્તેષુ ન સમ્ભવતિ સમ્બન્ધઃ ।
અપિ ચ, યદા કાર્યસ્વભાવઃ પરિનિષ્પન્નઃ તદા અપેક્ષાવિરહાન્નૈવ તસ્ય કૂત્રચિન્નિર્ભરત્વમ્ । અતો નાસ્તિ તસ્ય કેનાપિ સહ સમ્બન્ધઃ । અપરિનિષ્પન્ને ઽપિ તસ્મિન્ કારણેન સહ સમ્બન્ધકાલે વિદૂરે સ્થિતત્વાદસમ્બદ્ધમેવ તત્ સ્યાદિતિ । અતઃ કલ્પનયૈવ ભવન્તો વસ્તુપ્રયોગમનુતિષ્ઠન્તીતિ ।
કાર્યાનપેક્ષિતત્વે ઽપિ સ્વહેતોર્હિ પ્રસિદ્ધિતઃ ।
તદન્યાપેક્ષયા સિદ્ધેરભાવાત્ કલ્પના પુનઃ ।
હેતું બધ્નાતિ કાર્યેણ કાર્યં ન, તચ્ચ કીદૃશમ્ ॥
તદાત્મકલક્ષણસમ્બન્ધો ઽપિ નૈવ સમીચીનઃ, દ્વયાશ્રિતત્વાત્તસ્ય । તદાત્મકત્વે દ્વૈતં નૈવોપપદ્યતે । દ્વયાભાવે કઃ કેન સમ્બધ્યેત સમ્બન્ધી । અતઃ કલ્પનારચિતમૂર્તિત્વાત્ સર્વેષાં સમ્બન્ધાનામ્, અભાવે ચૈવાનુપહતપ્રવૃત્તેર્હેતોરસિદ્ધિરેવ સ્યાત્ । અસમ્બદ્ધત્વે સતિ અભેદાભાવાત્ કથં તાદૃશી યક્તિઃ, પ્રયુજ્યતે । અભેદે સતિ તદાત્મક એવ સમ્બન્ધ ઇતિ નિર્દેશઃ સ્યાત્ ।
વસ્તુમાત્ર એવ તાદાત્મ્યસમ્બન્ધઃ, ન ત્વન્યત્રેતિ ચેત્? અયુક્તમેતદ્, અભિન્નપર્યાયત્વાત્તાદાત્મ્યસ્ય । સ તુ નિઃસ્વભાવસ્યાપિ નૈરાત્મ્યસદૃશત્વાદવિરુદ્ધ એવ । યદ્યેવં ન સ્યાત્તદા ઽઅભિન્નત્વાદ્ઽ ઇત્યપિ વક્તું ન પર્યેત । તત્ર ઽઅભિન્નત્વદ્ઽ ઇત્યયં હેતુર્યદિ પરમાર્થાધિકારેણોચ્યેત તદા અનેકાન્તિક એવ, યતો હિ કૃતકત્વાનિત્યત્વે યદ્યપિ પરમાર્થતો નૈવ ભિન્ને તથાપિ બોધ્યબોધકવસ્તુષુ તાવત્ તે દૃશ્યેતે ।
યદિ વ્યવહારે ઽપિ તયોર્નાસ્તિ ભિન્નત્વમિત્યુચ્યેત તદા અસિદ્ધમેવ, નિવૃત્તિવિશેષોપકલ્પિતાયા ભિન્નતાયાસ્તત્ર સદ્ભાવાત્ । એવમેવ શબ્દાદિધર્મિણિ યદા અકૃતકત્વાદિતો નિવૃત્તિર્નિશ્ચીયતે તદા નિત્યાદિતો ઽપિ નિર્વૃત્તેર્નિશ્ચયનાત્ પરમાર્થતો ભિન્નતાયા અભાવે ઽપિ નિવૃત્તિવિશેષાપેક્ષયા કૃતકત્વાનિત્યત્વાદીનાં ભિન્નવ્યવસ્થાયા ઉપકલ્પનાદ્ બોધ્યબોધકવસ્તુવ્યવસ્થા તાવત્ ક્રિયત એવ । ઇત્થં યદા વસ્તૂનિ સામર્થ્યતઃ પ્રતિમ્બિવદ્ એકાનેકસ્વભાવવિનિવૃત્તાનિ ભવન્તિ તદા પરમાર્થસ્વભાવતો ઽપિ તેષાં નિવૃત્તિર્નિયતૈવ । અતો નિવૃત્તિવિશેસાપેક્ષયા કૃતકત્વં ભિન્નં વ્યવસ્થાપ્યતે, અત એવ ચ તત્ર બોધ્યબોધકભાવો ઽપિ સમ્ભવત્યેવ । પુનશ્ચ, યથા નિત્યં તાવ્દ્ વસ્તુ અર્થક્રિયાસામર્થ્યવિરહાદ્ વસ્તુસ્વભાવેન રહિતં સાધ્યતે, તથૈવ અન્યત્રાપિ તત્સદૃશત્વાન્ન વિરુધ્યતે ।
[41] યદપિ અતદ્વ્યાવૃત્તિવિશેષેણાનયોઃ કૃતકત્વં તદ્ વસ્તુ સ્યાત્ નીલપીતાદિવત્તસ્વભાવત્વાદિતિ કથનં તાવદસમ્બદ્ધમેવ, કૃતકત્વાનિત્યત્વાભ્યામનિયતત્વાત્ । કૃતકત્વાનિત્યત્વયોર્ભેદો વ્યાવૃત્ત્યોચ્યતે, કિન્ત્વેતાવતા ન તદ્ વસ્તુ । યથા નિત્યવસ્તુનિષેધાય અર્થક્રિયાસામાર્થ્યરહિતત્વં નિઃસ્વભાવત્વં ચ વ્યાવૃત્તિકૃતવિશેષે સત્યપિ નૈવ વસ્તુ, તથૈવાન્યદપિ તત્સદૃશમિતિ જ્ઞેયમ્, અતો ગૌણમેવેદમ્ । યત્ખલુ નીલાત્મકં પીતાત્મકમિતિ નિદર્શનં તદપિ પરમાર્થે તાવદ્ વસ્તુન્યસિદ્ધત્વાદયુક્તમ્ । યે ઽસ્મિન્ અસત્પક્ષત્વેન દોષમારોપયન્તિ, તદપિ નૈવ યુક્તિયુક્તમ્ । યતો હિ નયો ઽયમસન્નિતિ કથનમાત્રેણ તાવત્ પરમાર્થે વસ્તુનિ ન કિમપિ સિદ્ધં ભાવતિ, અમૂર્તાદિશબ્દપ્રયોગે ઽપિ કલ્પ્યમાનમાકાશં તાવદસત્ત્વાન્નૈવ યુક્તમ્ ।
તત્ર બુદ્ધૌ પ્રતિભાસમાનો યો હિ પૂર્વોદિતો ધર્મી, સો ઽપિ અસતા તાવન્નયેન [અસત્પક્ષેણ] તથોક્તઃ, કિન્તુ પરમાર્થે વસ્તુનિ સ નૈવ યુક્તરૂપઃ । વસ્તુસદિતિ વ્યવહરતાં કથનમિદં સિદ્ધસાધનમિતિ સ્યાત્, એકાનેકસ્વભાવરહિતં ખલુ પરમાર્થં વસ્તુ નૈવ કિઞ્ચિત્, તસ્ય કલ્પનાવિષયત્વેનાપિ બહિર્ભૂત્વાદિતિ । સર્વે ખલુ પદાર્થાઃ એકાનેકસ્વભાવાભ્યાં વ્યાપ્તા ઇતિ તુ પૂર્વમેવ પ્રસાધિતમ્ । માયાદિભિરવ્યતિરિક્તાઃ પરમાર્થતો નિઃસ્વભાવા હિ ભાવાસ્તે યદિ ઽવસ્તુઽ નામ્ના વ્યવહ્રિયેરન્, તદા નાસ્તિ કશ્ચનાપિ દોષઃ, ભવત્કલ્પિતપક્ષહાન્યા તાવત્તસ્ય દૂષિતત્વાત્ । અતો નાસ્તિ હેતુરનૈકાન્તિકઃ । નાસ્તિ વિરુદ્ધખ્યો ઽપિ [દોષઃ], પ્રતિબિમ્બાદિસપક્ષેષુ સત્ત્વાત્ । એકાનેકસ્વભાવાનિ પ્રતિબિમ્બાદિવસ્તૂનિ નૈવ પરમાર્થતો યુકાનિ, જ્ઞાનજ્ઞેયાદિસ્વભાવેન પરમાર્થતો ઽસિદ્ધત્વાદિતિ પૂર્વમેવોક્તમ્ । [42] એવં યથા એકાનેકસ્વભાવલક્ષણો હેતુસ્તાવન્નૈરાત્મ્યં સાધયતિ તદ્વદભાવધર્મિનિ ધર્મિવ્યાવૃત્તિસાધકત્વાદ્ વિરુદ્ધો ઽયં હેતુરિતિ યદુક્તં તત્તુ અત્યન્તં પ્રમાણાનભિજ્ઞતામાત્રમેવ । યદા વસ્તુસ્વભાવો ધર્મી સાધયિતુમિષ્યતે, તદા તદ્વ્યાવૃત્તિસાધકત્વેન સ હેતુર્વિરુદ્ધ ઇત્યુચ્યતે, કિન્તુ યદા સ [ધર્મી] નિઃસ્વભાવત્વેન સાધ્યતે તદા સિદ્ધે ઽપિ વાદિનો મતે કથં તાવદ્ વિરુદ્ધો હેતુર્ભવિષ્યતિ । નિઃસ્વભાવતાયાં હિ સાધયિતુમિષ્ટાયાં વસ્તુસ્વભાવો ધર્મી નૈવ સમ્ભવતિ, અનનુરૂપત્વાદિતિ પૂર્વમેવોદિતમ્ । અતઃ સાધ્યસાધનાભ્યાં યથોક્તો ધર્મી અવસ્તુભૂત એવ સમ્મત્ ઇત્યસ્માત્ કારણાત્ તેન હેતુના તાવદ્ વ્યાવૃત્તિરેવ સાધયતે । વસ્તુસ્વભાવસિદ્ધૌ તુ તદ્વિપરીતસ્યૈવ સિદ્ધિઃ સ્યાત્ ।
યથાયં હેતુર્નૈરાત્મ્યં સાધયતિ તથૈવ અભાવધર્મ્યપીતિ કેષાઞ્ચિત્ કથનમસમ્બદ્ધમેવ । યતો હિ યેન કારણેન તાવન્નૈરાત્મ્યસ્ય અભાવસ્ય ચ દ્વયોર્ધર્મયોર્વિરુદ્ધહેતુભ્યાં સિદ્ધિરુચ્યતે, તૌ વ્યાવૃત્ત્યાપિ નૈવ ભિન્નૌ, પર્યાયસ્વભાવત્વાત્તયોઃ । ફલતો નિરાત્મકમિદં નૈરાત્મ્યાદિતિ કથનમિવ સ્યાત્ । એવંવિધં તવદભિધાનકૌશલં કસ્ય સ્યાત્?[ન કસ્યાપીત્યર્થઃ] । અતઃ સર્વે નિઃસ્વભાવાઃ સિધ્યન્તિ । હેતુરપિ ભગવતૌવોક્તઃ, તથા હિ -
યથા હિ દર્પણે રૂપમેકત્વાન્યત્વવર્જિતમ્ ।
દૃશયતે ન ચ તન્નાસ્તિ તથા ચોત્પાદલક્ષણમ્ ॥

ફલતો નિઃસ્વભાવતાસાધનાર્થં ન કો ઽપિ હેતુરિતિ યત્કથનમ્, તસ્યાપ્યુત્તરં દત્તપૂર્વમેવ ।
[43-44] યદિ વિજ્ઞાનમપિ ઇતરધર્માણામિવ નિઃસ્વભાવમેવ સ્યાત્તદા મિથ્યાત્વાદ્ યોગિભિરન્યધર્માણામિવ તસ્યાપિ પરિત્યાગઃ કરિષ્યત એવ । યદ્યેવં કરિષ્યતે તદા ન કો ઽપિ યોગિનો ભવિષ્યન્તિ, ન ચ તેષાં તત્ત્વજ્ઞાનં ભવૈષ્યતિ, નાપિ ભગવતાં બુદ્ધાનામપ્રતિષ્ઠિતનિર્વાણં નૈવ ચ તેષાં તત્ત્વજ્ઞાનં ભવિષ્યતિ । અનેન ખલુ હેતુના સર્વાસાં વ્યવસ્થાનાં વિલોપ એવ સ્યાદિતિ યત્કથનં તદપિ નૈવ યુક્તમ્, યતો હિ પ્રસઙ્ગસ્તાવદયં યદિ સત્યાભિનિવેશપરિત્યાગાર્થમુચ્યતે તદા સહર્ષમુચ્યતામ્, કિન્તુ તથાભ્યુપગમ્ય નૈવ પ્રસઙ્ગઃ પ્રયુક્તઃ, તલ્લક્ષણસ્યૈવનભ્યુપગમાત્ । યદિ સર્વવિધપ્રસઙ્ગપરિત્યાગાર્થં તાવદુચ્યતે, તદા હેતુરયમનૈકાન્તિકઃ સાધ્યવિપરીતબાધકપ્રમાણાભાવાત્ । યન્મિથ્યા તત્ સર્વથા પરિત્યાજ્યમિત્યેતસ્ય નૈવ કિમપિ કારણમુપલભામહે, મિથ્યાત્વે ઽપિ પ્રયોજનવશાન્યમાયાકાર ઇવ માયાદર્શનવત્ । યે હિ મિથ્યા સ્વપરાર્થં નૈવોપયુજ્યન્તે, તે યોગિભિઃ પરિત્યાજ્યા ઇતિ કથનં તુ યુજ્યતે, પરન્તુ યે તવત્ સાક્ષાત્ પરમ્પરયા વા સ્વપરપ્રયોજનપ્રસાધકાઃ, કૃપાલૂનાં પરહિતકરણોપાયભૂતાસ્તેષાં કથં સર્વદા પરિત્યાગઃ કર્તુમ્ શક્યતે ।
અતો યે ક્ષેત્રપરિશુદ્ધિનિર્માણકાયાદયસ્તે પરાર્થમત્યન્તમાવશ્યકાઃ, તે સર્વે વિપરીતપરિહારદ્વારા પરિત્યાજ્યા અપિ યાવત્સંસારમપરિત્યાજ્યા એવ । તે યદ્યપિ માયાકાર ઇવ સર્વાન્ મિથ્યાભૂતાન્ જાનન્તિ, તથાપિ પરહિતોપાયભૂતાન્ તાન્ ન પરિત્યજન્તિ । નાસ્તિ તેષુ વિપર્યભૂતા આસક્તિરપિ, સમ્યગ્રૂપેણ તેષાં યથાભૂતપરિજ્ઞાનાત્ । યથોક્તમ્ આર્યધર્મસઙ્ગીતૌ ઃ
માયાકારો યથા કશ્ચિન્નિર્મિતં મોક્ષમુદ્યતઃ ।
ન ચાસ્ય નિર્મિતે સઙ્ગો જ્ઞાતપૂર્વો યતો ઽસ્ય સઃ ॥
ત્રિભવં નિર્મિતપ્રખ્યં જ્ઞાત્વા સમ્બોધિપારગઃ ।
સંનહ્યતે જગદ્ધેતોર્જ્ઞાતપૂર્વં જગત્ તથા ॥
ભાવો ઽપિ તાવન્ન ગ્રાહ્યો ન ચાભાવો ઽપિ પરિત્યાજ્યઃ, યતો હિ શ્રાવકા અપિ, યે વસ્તુસંજ્ઞિનસ્તે ઽપિઓ આદિમં સત્યદ્વયં વિવર્જયન્તિ, તૃતીયં ચાર્યસત્યમભાવભૂતમપિ પરિગૃહ્ણન્તિ । કૃપાપરાધીનચેતસો યોગિનો ઽપિ પરહિતાર્થં વિવિધરૂપેણ ગજાદિમિથ્યાનિર્માણાદિકં સાધયન્તિ ।
તત્ર મહાકરુણાપરાધીનતયા યે પરેષામ્ અશેષહિતસુખોપાયશાલિનઃ પ્રજ્ઞાલોકેન વિધ્વસ્તસકલક્લેશાન્ધકારાઃ પરહિતાભિલાષિણો મતિમન્તસ્તે પ્રહીણેષ્વપિ સકલવિપર્યાસેષુ પૂર્વપ્રણિધાનવશતયા યાવત્ સત્ત્વકર્મક્લેશાસ્તાવદાકાશપર્યન્તં સ્થાતુમેવાભિલષન્તે । ઇત્થં સમેષાં વસ્તૂનાં પરમાર્થતો નિઃસ્વભાવત્વે ઽપિ હેતુપ્રત્યયસામગ્રીપારતન્ત્ર્યેન માયાવત્ સમ્ભવન્ત્યેવ । હેતુમન્તસ્તે ન ભવન્તિ વસ્તુસન્તઃ, અન્વયાસિદ્ધત્વાન્માયાદિના ભ્રન્તત્વાચ્ચ । મિથ્યાભૂતા હિ યે સ્વાનુરૂપહેતુમન્તસ્તાવન્નૈવ ભવન્તિ, તે વ્યવહારે ઽપ્યસન્ત એવેતિ પૂર્વમેવાવેદિતમ્ । અતો યથા માયાદયઃ સ્વહેતુસાકલ્યપરતન્ત્રતયા પ્રાદુર્ભવન્તિ, તથૈવ યગિનાં જ્ઞાનાદયો ઽપ્યવિચારરમણીયા એવ ।
તત્ર યોગિજ્ઞાનાદિમાયાહેતુસ્તાવદ્ યથાવત્ પુણ્યજ્ઞાનસમ્ભારાનુકૂલ એવ । સંક્ષેપતો ભગવતામ્ અપ્રતિસ્ઠિતનિર્વાણહેતુસ્તુ કરુના પ્રજ્ઞા ચ । કૃપયા હિ તન્નિર્વાણાવબોધે ઽપિ તે નૈવ તસ્ય સાક્ષાત્કારં કુર્વન્તિ । પ્રજ્ઞયા તાવત્ સર્વસંક્લેશહેતોઃ સમ્મોહસ્યાનવકાશાત્ સંસારદોષગન્ધેનાપ્યલિપ્તાઃ સન્તો નૈવ સંસારે પતન્તિ । અતસ્તે નૈવાનયોર્દ્વયોઃ [સંસરનિર્વાણયોઃ] તિષ્ઠન્તિ । અતઃ પ્રજ્ઞોપાયયુગ્નદ્ધચર્યા તાવદપ્રતિષ્ઠિતનિર્વાણહેતુઃ । અત એવ ચ સા બોધસત્ત્વાનાં માર્ગ ઉચ્યતે । તયા વિરહિતાઃ સત્ત્વાસ્તુ શ્રાવકાદિભૂમિસુ પતન્તિ । યથોક્તમ્..........
"અપિ ચ, શારિપુત્ર, શૂન્યતાનિમિત્તં ચ બોધિસત્ત્વાનાં માર્ગઃ । યે તાવત્ પ્રજ્ઞાપારમિતયા વિરહિતાઃ, ઉપાયકૌશલ્યેન ચાપરિગૃહીતાસ્તે યદિ ભૂતકોટિં સાક્ષાત્કુર્વન્તિ, તદા નૂનં શ્રાવકાઃ પ્રત્યેકબુદ્ધા એવ ભવન્તિ ।"
પ્રભાસ્વરાદિજ્ઞાનેન લોકો યથાવત્ સમનુપશ્યતિ । તદ્યથા - અચિન્ત્યસામર્થ્યવત્ત્વાદ્ યોગિનો યથા વસ્તૂન્યવભાસન્તે તથા કરતલામલકવત્ સંવૃતિપરમાર્થાકારાભ્યાં સર્વાકારં
પ્રત્યક્ષતયા અવબુધ્યન્તિ । અત એવ ભગવાન્ સર્વાકારજ્ઞાનત્વેન વ્યવસ્થાપયામાસ । સર્વપ્રપઞ્ચરહિતં નિરુત્તરં લોકોત્તરમશેસધર્મનિરાભાસં જ્ઞાનં ભૂતાર્થભાવનાપ્રકર્ષપર્યન્તજં તત્ત્વાવબોધકં ભવતિ, [તથાપિ] વ્યવહારે સર્વં નિર્માણવત્ સદેવ ભવતિ । અતો યથા સર્વાકારજ્ઞાનાદૌ વસ્તુવ્યવસ્થા કૃતા, સા ન પ્રણશ્યતિ, પરમાર્થે ઽભાવાત્ । અત એવ ભગવત્યામુત્તમ્ - ઽયદિ ભગવન્, સર્વે ધર્મા નિર્માણનિવ ભવન્તિ તદા ભગવતિ નિર્વાણે ચ કિમન્તરમ્? ભગવાન્ આહ - ન કિમપીતિ । કથમ્? ભગવતઃ સર્વાણિ કર્માણિ નિર્માણવદ્ ભવન્તિ । પરિનિર્વૃતે ઽપિ ભાવતિ તથાગતો નિર્મણં કરોતિ । નિર્મણસ્ય તાવન્નોદ્ભવો નાપિ પરિનિર્વાણં કિમપિ ભવતિ । ઇત્થં બોધિસત્ત્વૈઃ સર્વધર્મેષુ નિર્માણમિવાધિમુક્તિં વિધાય પ્રજ્ઞાપારમિતાયામાચરિતવ્યમ્ । "ઇત્યેતત્ પ્રતિપાદિતમ્ ।
[45] યે હિ રૂપાદયો ભિન્નદેશકાલાવસ્થાસુ સ્પષ્ટં પ્રત્યક્ષેણાવભાસન્તે તે નિશ્ચયેન સ્વભાવેન યુક્તા ઇત્યતઃ પ્રતિજ્ઞા તાવત્ પ્રત્યક્ષેણ બાધિતેતિ યત્ પૂર્વમુક્તમ્, તન્ન સર્વથા સમીચીનમિતિ ચેન્ન, યતો હિ ભિન્નદેશકાલાવસ્થાસ્વવભાસિતત્વમાત્રેણ પ્રત્યક્ષાવભાસો નૈવ યુક્તઃ, સ્વપ્નાદ્યવસ્થાસ્વપિ તથાવભાસિતત્વાત્ । વસ્તૂનં ખલુ પરમાર્થસ્વભાવતયા સાધયિતુમિષ્યન્તે, કિન્તુ નૈવ સ્વભાવઃ પરમાર્થતયા સિદ્ધ ઇતિ પૂર્વમાવેદિતમ્ ।
અપિ ચ, યદિ ભ્રાન્તપ્રત્યક્ષે ઽવભાસિતત્વત્ પ્રત્યક્ષે ઽવભાસિતત્વમભ્યુઓપગમ્યતે તદા નૈવ તેન બાધા યુજ્યતે, તિમિરાદ્યુપહતલોચનેષુ વિદ્યમાને ઽપિ દ્વિચન્દ્રે ન તેન એકચન્દ્રાદિબાધા યુક્તિમતી । યદ્યભ્રાન્તપ્રત્યક્ષે ઽવભાસિતત્વેન ત્થા [બાધા] અભ્યુપેયતે તદા તન્નૈવ સિધ્યતિ, અર્વાગ્દર્શિનાં પ્રત્યક્ષસ્ય તત્ત્વાર્થે ઽભ્રાન્તત્વાભાવાત્ ।
ન ચક્ષુઃ પ્રમાણં ન શ્રોત્ર ઘ્રાણં ન જિહ્ણ પ્રમાણં ન કાયચિત્તમ્ ।
પ્રમાણ યદ્યેત ભવેયુરિન્દ્રિયા કસ્યાર્યમાર્ગેણ ભવેત કાર્યમ્ ॥
યસ્માદિમે ઇન્દ્રિય અપ્રમાણા જડાઃ સ્વભાવેન અવ્યાકૃતાશ્ચ ।
તસ્માદ્ ય નિર્વાણપથૈવ અર્થિકઃ સ આર્યમાર્ગેણ કરોતુ કર્યમ્ ॥
અતસ્તથાગતસ્યૈવ કવલં પ્રત્યક્ષં પરમાર્થે ઽભ્રાન્તમ્ । તે નૈવ કિમપિ વસ્તુ સત્ત્વેનાલમ્બન્તે । યથોક્તમ્ -
"સુભૂતે, મોહપુરુષાસ્તાવન્નેત્રરહિતા અન્ધા એવ । તે રૂપવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનત આરભ્ય સર્વાકારજ્ઞાનપર્યન્તં તથાગતચક્ષુષા અનુપલબ્ધેષુ સર્વધર્મેષુ સત્ત્વેનાભિનિવિશન્તે ".......ઇતિ વસ્તરઃ ।
પ્રતિજ્ઞાયા અનુમાનેનાભાસ ઇતિ યદુક્તં તદપિ નૈવ યુજ્યતે, યતો હિ નાનુમાનેન કિમપિ વસ્તુ સ્વભાવતઃ સિધ્યતિ, પ્રમાણબાધિતત્વાત્તસ્યેત્યુક્તપૂર્વમ્ ।

[46] ધૂમાદિહેતુભિર્યો હિ અગ્ન્યાદીનાં લોકે નિશ્ચયઃ, સો ઽપિ તાવદગ્નિર્નૈવ સદ્વિષયઃ, સ્વપ્ને ઽપિ તથાવિધસ્ય નિશ્ચયસ્ય સમ્ભવાદિતિ । ધૂમાગ્ન્યોઃ સત્ત્વનિષેધસ્તાવત્ કૃતપૂર્વ એવ । અતો નાસ્તિ કિમપિ । સાંવૃતિકં હિ વસ્તુ માયાવદ્ હેતુપ્રત્યયસાપેક્ષમ્ । અતો નાસ્તિ તેન સહ કાદાચિત્કત્વવિરોધઃ । યે તાવદહેતુકોત્પાદમભ્યુપગચ્છન્તિ, તેષામેવ કાદાચિત્કત્વવિરોધઃ, ન તુ સહેતુકોત્પાદમભ્યુપગચ્છતામ્ । કાદાચિત્કત્વમપિ તાવદસિદ્ધમેવ, પરમાર્થતો ઽનુત્પાદાત્ ।
[47-51] યચ્ચ ત્રાયસ્ત્રિંશનગરાદિકમુક્તમ્, તદપ્યવિરુદ્ધમેવ, વ્યવહારે સત્ત્વાત્ । વસ્તૂનાં કૂર્મરોમાદિવદભાવસ્વભાવત્વં યદિ નૈવ પ્રતિજ્ઞાયતે, તદા કથમિતિ ચેત્? માયાસ્વપ્નાદિવદિતિ બ્રૂમઃ । તથાગતેનાપ્યુક્તમ્ -
મહામતે, સર્વે ધર્મા નિઃસ્વભાવા ઇત્યપિ બોધિસત્ત્વૈર્નૈવ પ્રતિજ્ઞા કાર્યા । તદા કિમિતિ ચેત્? આભાસનિરાભાસલક્ષનત્વાદ્ બોધિસત્ત્વૈઃ સર્વે ધર્મા માયાસ્વપ્નાદિવન્નિર્દેષ્ટવ્યાઃ ।
વ્યવહારે તાવદ્ [વસ્તૂનમ્] આભાસલક્ષણમ્, પરમાર્થે તુ નિરાભાસલક્ષણમિતિ સૂત્રેઆર્થો ઽભિવ્યજ્યતે । તદપિ -
સર્વં વિદ્યતિ સંવૃત્યા પરમાર્થે ન વિદ્યતે ।
ધર્માણાં નિઃસ્વભાવત્વં પરમાર્થે ઽપિ દૃશ્યતે ॥
અતઃ ઽસર્વે ધર્મા વ્યવહરમાત્રાશ્રિતાઃઽ, ઇત્યસ્મિન્ ભગવન્નિર્દેશે નાસ્તિ કશ્ચન વિરોધઃ । ભગવત્યામપ્યુક્તમ્ -
ઽબોધિસત્ત્વા મહાસત્વાસ્તાવલ્લોક્કલ્પનયા અનુત્તરસમ્યક્સંબોધૌ અભિસમ્ભોત્સ્યન્તે । પરમાર્થતસ્તુ બોધ્યર્થમનુષ્ઠીયમાનાનિ રૂપં વેદના સંજ્ઞા, સંસ્કારાઃ વિજ્ઞાનાનિ કાન્યપિ ન સન્ત્યેવ । એવમેવ અષ્ટાદશ ધાતવઃ, ષટ્ સ્પર્શાઃ, ષડ્ વેદનાઃ, ષડ્ ધાતવઃ દ્વાદશ પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનિ, પારમિતા, શૂન્યતા, સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ, સમ્યક્ પ્રહાણાનિ ઋદ્ધિપાદાઃ, ઇન્દ્રિયાણિ, બલાનિ, બોધ્યઙ્ગાનિ, આર્યાષ્ટાઙ્ગિકમાર્ગાઃ, સત્યાનિ, ધ્યાનાનિ, અપરિમાણાનિ, અરૂપાણિ, વિમુક્તિદ્વારાણિ, અનુપૂર્વસમાપત્તયઃ, અભિજ્ઞાઃ, સમાધયઃ, ધારણીદ્વારાણિ, તથાગતબલાનિ, પ્રતિસંવિદઃ, મહાકૃપા, આવેણિકબુદ્ધધર્માઃ, ચત્વાપિ ફલાનિ, માર્ગજ્ઞાનાનિ, અનુત્તરસમ્યક્સંબોધિરપિ નૈવ સ્વભાવતઃ સત્ત્વેન સિધ્યન્તિ । સર્વેષામેતેષાં ધર્માણાં લોકવ્યવહારાશ્રયેન કલ્પિતત્વાત્, ન ત્વેતેષાં પરમાર્થતઃ સત્ત્વમ્ઽ - ઇતિ નિર્દેશઃ ।
રૂપત આરભ્ય સર્વાકારજ્ઞાનપર્યન્તં યે તાવદ્ ધર્માસ્તેષાં ન સ્તઃ સંયોગવિયોગાવપિ । યતો હિ રૂપં અદર્શ્નમ્ અપ્રતિઘમ્ અલક્ષણમેવ અસત્ત્વાત્ । સત્ત્વાનાં ગ્રહણાર્થં તે કેવલં તથાગતેન લોકવ્યવહારાર્થં કથિતાઃ, ન તુ પરમાર્થતઃ । લોકસંવૃતૌ યે પિનઃ પ્રાપ્તિરભિસમયઃ પઞ્ચગતિભેદાસ્તે ઽપિ પૂર્વત એવ પરમાર્થતો ન સન્તિ । પરમાર્થે તુ કર્માપિ નાસ્તિ કર્મફલમપિ, સંક્લેશો નાસ્તિ, નાસ્તિ વ્યવદાનમપિ । ન સ્ત ઉત્પાદનિરોધાવપીત્યુક્તમ્ । પરમાર્થતસ્તાવદ્ ભગવાન્ સર્વત્ર સંક્લેશવ્યવદાનયોર્નિષેધં કૃતવાન્, તથાપિ વ્યવહારે તાન્ અઙ્ગીકૃતવાન્ । તેષાં તાવદનિષેધેન સ્વીકરણે ઽપિ નાસ્તિ[કશ્ચન] દોષઃ । અન્યત્ર ભગવાન્ સ્પપ્ને સર્પં દૃષ્ટ્વા મૂર્ચ્છા તદભાવે સંક્લેશં વ્યવદાનં ચ મિથ્યૈવેતિ કથિતવાન્ ।
[52] નાસ્તિ ચતુર્યસત્યાપવાદદોષો ઽપિ, યતો હિ મહાયાનાન્દન્યત્ર ભગવાન્ તેષાં [આર્યસત્યાનાં] ઉપદેશં કૃતવાન્ । બ્રહ્મપ્રિપૃચ્છાસૂત્રે તાવદુક્તમ્ -
"યદુત દુઃખં સમુદયો નિરોધો માર્ગધો માર્ગશ્ચેતિ નૈવ સન્ત્યાર્યાણાં સત્યાનિ, કિન્તુ બ્રહ્માન્, યદનિષ્પન્નં દુઃખમ્, તદેવાર્યાણાં સત્યમ્ । યો દ્યનુત્પન્નઃ, સ એવાર્યાણાં સમુદયઃ । યશ્ચાનિરોધો ઽનુત્પન્નશ્ચ સ એવાર્યાણાં સત્યમ્ । સર્વધર્માણામદ્વયસમતાયાં યા ખલુ માર્ગભાવના, સૈવાર્યાણાં સત્યમિતિ । અતો નાસ્તિ પરમાર્થતો દુઃખસત્યમ્ । તત્તુ શ્રાવકાનધિકૃત્ય સંસારોદ્વિગ્નમાનસાનાં કૃતે પુદ્ગલનૈરાત્મ્યપ્રવેશાર્યં તાવદનિત્યાદિસ્વભાવત્વેન કેવલં નિર્દિષ્ટમ્, ન તુ નૈરાત્મ્યદ્વયનિર્દેશાધિકારેણેતિ જ્ઞાતવ્યમ્" ।
[53] યશ્ચ તાવજ્જન્યજનકસ્વભાવો જનેષ્વાગોપાલં પ્રસિદ્ધસ્તેન પ્રસિદ્ધિવિરોધદોષો ઽપીતિ યદુક્તં તદપ્યસમ્બદ્ધમેવ, પરમાર્થસ્વભાવાદીનાં સામાન્યજનેષ્વપ્રસિદ્ધત્વાત્ । યદિ પ્રસિદ્ધસ્તદા તે નૈવ સન્તિ સાધારણજનાઃ । સ્વપ્નાદિવન્મિથ્યાસ્વભાવસ્યાપિ પ્રસિદ્ધિર્નૈવ સુસમ્ભવા । પ્રસિદ્ધિસ્તાવત્ પ્રત્યક્ષાણુમાનાભ્યાતિરિક્તત્વેન નૈવ પ્રમાણમિતિ । સા પ્રમાણાન્તર્ગવેતિ ચેત્? તદા તદ્વિરોધપરિહારેણ તદ્બાધાયા અપિ પરિહારઃ કૃત એવ ।
[54] યચ્ચાવશ્યં પરોત્પત્ત્યર્થં હેતુપ્રયોગાભિલાષેણ તતો ઽવશ્યમુત્પત્ત્યભ્યુપગમાત્ સ્વવચનવિરોધ ઇત્યુક્તમ્, તદપ્યવિરુદ્ધમેવ, નિયતોત્પત્ત્યર્થં હેતુપ્રયોગાન્નૈવ તતઃ પરમાર્થતો નિયતોત્પત્તિરભ્યુપગતા ભવતિ । તત્કિમિતિ ચેત્? ઉત્પત્તિમાત્રમ્, નોત્પત્તિવિશેષઃ । પરમાર્થત ઉત્પત્તિનિષેધેનાત્ર વસ્તૂનાં નિઃસ્વભાવતૈવ પરમાર્થતઃ સાધયિતુમિષ્યતે, ન તૂત્પત્તિમાત્રનિષેધઃ । અતો યદ્યપિ હેતુભ્યો નિયતતયા પારમાર્થિકી ઉત્પત્તિર્નૈવ ભવતિ, તથાપિ બિમ્બાત્ પ્રતિબિમ્બવત્ સાંવૃતિકી ઉત્પત્તિસ્તાવદવિરુદ્ધૈવ । અતો નાસ્તિ પ્રતિજ્ઞાયાઃ સ્વવચનવિરોધઃ ।
[55] યચ્ચ ભગવતા - "ચક્ષુર્વિજ્ઞાનસમઙ્ગી નીલં વિજાનાતિ નો તુ નીલમ્" - ઇત્યુક્તમ્, તદપિ ઇન્દ્રિયવિષયવ્યવહારમભ્યુપેત્યૈવક્તમિતિ । અન્યત્ર તુ - "ન ચક્ષુઃ પ્રમાણં ન શ્રોત્ર ઘ્રાણમ્" ઇત્યાદિના ષડિન્દ્રિયાણાં પ્રમાણત્વં પ્રતિષિદ્ધમેવેતિ પૂર્વમેવ નિર્દિષ્ટમ્ ।
આર્યપ્રજ્ઞાપારમિતાદિષ્વપિ રુપાદિવિષયાણાં પ્રતિષેધો વિહિત એવ । લોકસંવૃતૌ તુ સર્વ [ધર્માઃ] સંવિદ્યન્ત એવેત્યેવંવિધં ભગવાન્ સ્વાભિપ્રયં સુસ્પષ્ટં પ્રકટિતવાન્ । ઉપલમ્ભવતાં તાવન્નાસ્તિ સુવિધુદ્ધા પ્રજ્ઞાપારમિતેત્યપ્યુક્તવાન્ । ઉપલમ્ભાનુપલમ્ભયોર્બોધિસત્ત્વેભ્યો હેયોપાદેયત્વમપિ [ક્રમશઃ] નિર્દિશ્યત એવ । ભગવત્યામપ્યુક્તમ્ - કિયતા ભગવન્, ઉપલમ્ભઃ, કિયતા ચ તાવદનુપલમ્ભો ભવતીતિ? ભગવાન્ આહ - યાવદ્ દ્વયતા તાવદુપલમ્ભઃ, યદદ્વયં તદેવાનુપલમ્ભઃ । અપૃચ્છાત્ - કિયતા ભગવન્ દ્વયતા? ભગવાન્ આહ - યાવત્ સૂભૂતે, નામ રૂપં શ્રોત્રં ઘ્રાણમ્ ઇત્યત્ આરભ્ય યાવદ્ બુદ્ધત્વમ્ અનુત્તરસમ્યક્સંબોધિઃ બુદ્ધ ઇતિ તાવદ્ દ્વતેત્યુપદિદેશ । પુનશ્ચ, યાવદ્ દ્વયસંજ્ઞા, નૈવ તાવદાનુલોમિકી ક્ષાન્તિરિત્યપ્યુક્તવાન્ । આર્યધર્મસંગીતૌ ઽપિ - સર્વધર્મા નૈવોપલભ્યન્તે, તેષામદર્શનાદિત્યુક્તમ્ । અતો વ્યાવહારિકચક્ષુરાદીનાભિસન્ધાય દ્રષ્ટૃત્વતો જ્ઞાતૃત્વપર્યન્તમાત્મપ્રસિદ્ધેસ્તદ્દૃષ્ટિનિષેધાર્યં પુદ્ગલનૈરાત્મ્યપ્રવેશાભિપ્રાયેણ ચક્ષુરાદીનાં નિર્દેશઃ કૃતઃ । અત એવ ચાનાભાસિન આકાશેત્પલસ્ય નીલત્વાદિવદિમે નીલાદિરૂપાણાં યે સાંવૃતિકા આભાસાસ્તે ઽપિ ન સન્ત્યત્યન્તાભાવરૂપાઃ ।

[56] ઽયત્ કિઞ્ચિત્ સમુદયધર્મકં તત્ સર્વં નિરોધધર્મકમ્ઽ ઇત્યમુનાનુમાનેન સમ્યક્તયા ક્ષણિકત્વેન સ્થિતસ્ય વસ્તુધર્મિણઃ સિદ્ધિર્નિનિર્દષ્ટેતિ યદુક્તં તદપ્યુત્પાદવિનાશધર્મિણો જ્ઞાનેન નૈરાત્મ્યપ્રવેશાર્થં શ્રાવકાનધિકૃત્ય પુદ્ગલનૈરાત્મ્યમભિપ્રેત્ય ચોક્તમ્, ન તુ બોધિસત્ત્વાનામધિકારેણ ગમ્ભીરતત્ત્વાલાપમપેક્ષ્ય પ્રોક્તમિતિ । યતો હિ ભગવતા સંસ્કારાણામુત્પાદવિનાશસ્વભાવસ્ય સમ્યગનુદર્શનં તદુદ્દેશં ચ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામિવ નિર્મિતસદૃશમિત્યુક્તમ્ । સંસ્કારાસંસ્કારકોટિદ્વયયોગસ્તાવદનુત્તરસમ્યક્સંબોધેરુપાય ઇત્યુપદિષ્ટઃ । આર્યધર્મસંગીતૌ હિ તથાગતેન ભયસ્થાનસ્ય પરિહારાર્થં વ્યવહારે ચોત્પાદનિરોધૌ તાવદુક્તૌ ।
આર્ચાર્યેણાપ્યુક્તમ્ -
ઉત્પાદવ્યયકર્મણાભિપ્રાયાર્થઃ પ્રદર્શિતઃ ।