લિઙ્ગપુરાણ · અધ્યાય 1.91

અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ અરિષ્ટાનિ નિબોધત
યેન જ્ઞાનવિશેષેણ મૃત્યું પશ્યન્તિ યોગિનઃ ॥

અરુન્ધતીં ધ્રુવં ચૈવ સોમછાયાં મહાપથમ્
યો ન પશ્યેન્ન જીવેત્સ નરઃ સંવત્સરાત્પરમ્ ॥

અરિશ્મવન્તમ્ આદિત્યં રશ્મિવન્તં ચ પાવકમ્
યઃ પશ્યતિ ન જીવેદ્વૈ માસાદેકાદશાત્પરમ્ ॥

વમેન્મૂત્રં પુરીષં ચ સુવર્ણં રજતં તથા
પ્રત્યક્ષમથવા સ્વપ્ને દશમાસાન્ન જીવતિ ॥

રુક્મવર્ણં દ્રુમં પશ્યેદ્ ગન્ધર્વનગરાણિ ચ
પશ્યેત્ પ્રેતપિશાચાંશ્ ચ નવમાસાન્ સ જીવતિ ॥

અકસ્માચ્ચ ભવેત્સ્થૂલો હ્ય્ અકસ્માચ્ચ કૃશો ભવેત્
પ્રકૃતેશ્ ચ નિવર્તેત ચાષ્ટૌ માસાંશ્ ચ જીવતિ ॥

અગ્રતઃ પૃષ્ઠતો વાપિ ખણ્ડં યસ્ય પદં ભવેત્
પાંસુકે કર્દમે વાપિ સપ્તમાસાન્સ જીવતિ ॥

કાકઃ કપોતો ગૃધ્રો વા નિલીયેદ્યસ્ય મૂર્ધનિ
ક્રવ્યાદો વા ખગો યસ્ય ષણ્માસાન્ નાતિવર્તતે ॥

ગચ્છેદ્ વાયસપઙ્ક્તીભિઃ પાંસુવર્ષેણ વા પુનઃ
સ્વચ્છાયાં વિકૃતાં પશ્યેચ્ ચતુઃપઞ્ચ સ જીવતિ ॥

અનભ્રે વિદ્યુતં પશ્યેદ્ દક્ષિણાં દિશમાસ્થિતામ્
ઉદકે ધનુર્ ઐન્દ્રં વા ત્રીણિ દ્વૌ વા સ જીવતિ ॥

અપ્સુ વા યદિ વાદર્શે યો હ્યાત્માનં ન પશ્યતિ
અશિરસ્કં તથા પશ્યેન્ માસાદ્ ઊર્ધ્વં ન જીવતિ ॥

શવગન્ધિ ભવેદ્ગાત્રં વસાગન્ધમથાપિ વા
મૃત્યુર્હ્યુપાગતસ્તસ્ય અર્ધમાસાન્ન જીવતિ ॥

યસ્ય વૈ સ્નાતમાત્રસ્ય હૃદયં પરિશુષ્યતિ
ધૂમં વા મસ્તકાત્પશ્યેદ્ દશાહાન્ન સ જીવતિ ॥

સંભિન્નો મારુતો યસ્ય મર્મસ્થાનાનિ કૃન્તતિ
અદ્ભિઃ સ્પૃષ્ટો ન હૃષ્યેત તસ્ય મૃત્યુરુપસ્થિતઃ ॥

ઋક્ષવાનરયુક્તેન રથેનાશાં ચ દક્ષિણામ્
ગાયન્નૃત્યન્ વ્રજેત્ સ્વપ્ને વિદ્યાન્મૃત્યુરુપસ્થિતઃ ॥

કૃષ્ણાંબરધરા શ્યામા ગાયન્તી વાપ્યથાઙ્ગના
યં નયેદ્દક્ષિણામાશાં સ્વપ્ને સો ઽપિ ન જીવતિ ॥

છિદ્રં વા સ્વસ્ય કણ્ઠસ્ય સ્વપ્ને યો વીક્ષતે નરઃ
નગ્નં વા શ્રમણં દૃષ્ટ્વા વિદ્યાન્મૃત્યુમુપસ્થિતમ્ ॥

આ મસ્તકતલાદ્યસ્ તુ નિમજ્જેત્પઙ્કસાગરે
દૃષ્ટ્વા તુ તાદૃશં સ્વપ્નં સદ્ય એવ ન જીવતિ ॥

ભસ્માઙ્ગારાંશ્ ચ કેશાંશ્ ચ નદીં શુષ્કાં ભુજઙ્ગમાન્
પશ્યેદ્યો દશરાત્રં તુ ન સ જીવતિ તાદૃશઃ ॥

કૃષ્ણૈશ્ ચ વિકટૈશ્ચૈવ પુરુષૈરુદ્યતાયુધૈઃ
પાષાણૈસ્તાડ્યતે સ્વપ્ને યઃ સદ્યો ન સ જીવતિ ॥

સૂર્યોદયે પ્રત્યુષસિ પ્રત્યક્ષં યસ્ય વૈ શિવાઃ
ક્રોશન્ત્યભિમુખં પ્રેત્ય સ ગતાયુર્ભવેન્નરઃ ॥

યસ્ય વા સ્નાતમાત્રસ્ય હૃદયં પીડ્યતે ભૃશમ્
જાયતે દન્તહર્ષશ્ ચ તં ગતાયુષમાદિશેત્ ॥

ભૂયોભૂયસ્ત્રસેદ્યસ્તુ રાત્રૌ વા યદિ વા દિવા
દીપગન્ધં ચ નાઘ્રાતિ વિદ્યાન્મૃત્યુમ્ ઉપસ્થિતમ્ ॥

રાત્રૌ ચેન્દ્રધનુઃ પશ્યેદ્ દિવા નક્ષત્રમણ્ડલમ્
પરનેત્રેષુ ચાત્માનં ન પશ્યેન્ન સ જીવતિ ॥

નેત્રમેકં સ્રવેદ્યસ્ય કર્ણૌ સ્થાનાચ્ચ ભ્રશ્યતઃ
વક્રા ચ નાસા ભવતિ વિજ્ઞેયો ગતજીવિતઃ ॥

યસ્ય કૃષ્ણા ખરા જિહ્વા પદ્માભાસં ચ વૈ મુખમ્
ગણ્ડે વા પિણ્ડિકારક્તે તસ્ય મૃત્યુરુપસ્થિતઃ ॥

મુક્તકેશો હસંશ્ચૈવ ગાયન્નૃત્યંશ્ ચ યો નરઃ
યામ્યામભિમુખં ગચ્છેત્ તદન્તં તસ્ય જીવિતમ્ ॥

યસ્ય શ્વેતઘનાભાસા શ્વેતસર્ષપસંનિભા
શ્વેતા ચ મૂર્તિર્હ્યસકૃત્ તસ્ય મૃત્યુરુપસ્થિતઃ ॥

ઉષ્ટ્રા વા રાસભા વાભિ યુક્તાઃ સ્વપ્ને રથે શુભાઃ
યસ્ય સો ઽપિ ન જીવેત્તુ દક્ષિણાભિમુખો ગતઃ ॥

દ્વે વાથ પરમે ઽરિષ્ટે એકીભૂતઃ પરં ભવેત્
ઘોષં ન શૃણુયાત્કર્ણે જ્યોતિર્ નેત્રે ન પશ્યતિ ॥

શ્વભ્રે યો નિપતેત્સ્વપ્ને દ્વારં ચાપિ પિધીયતે
ન ચોત્તિષ્ઠતિ યઃ શ્વભ્રાત્ તદન્તં તસ્ય જીવિતમ્ ॥

મુખસ્ય શોષઃ સુષિરા ચ નાભિરત્યુષ્ણમૂત્રો વિષમસ્થ એવ ॥

દિવા વા યદિ વા રાત્રૌ પ્રત્યક્ષં યો નિહન્યતે
હન્તારં ન ચ પશ્યેચ્ચ સ ગતાયુર્ન જીવતિ ॥

અગ્નિપ્રવેશં કુરુતે સ્વપ્નાન્તે યસ્તુ માનવઃ
સ્મૃતિં નોપલભેચ્ચાપિ તદન્તં તસ્ય જીવિતમ્ ॥

યસ્તુ પ્રાવરણં શુક્લં સ્વકં પશ્યતિ માનવઃ
કૃષ્ણં રક્તમપિ સ્વપ્ને તસ્ય મૃત્યુરુપસ્થિતઃ ॥

અરિષ્ટે સૂચિતે દેહે તસ્મિન્કાલ ઉપસ્થિતે
ત્યક્ત્વા ખેદં વિષાદં ચ ઉપેક્ષેદ્ બુદ્ધિમાન્ નરઃ ॥

પ્રાચીં વા યદિ વોદીચીં દિશં નિષ્ક્રમ્ય વૈ શુચિઃ
સમે ઽતિસ્થાવરે દેશે વિવિક્તે જન્તુવર્જિતે ॥

ઉદઙ્મુખઃ પ્રાઙ્મુખો વા સ્વસ્થશ્ ચાચાન્ત એવ ચ
સ્વસ્તિકેનોપવિષ્ટસ્તુ નમસ્કૃત્વા મહેશ્વરમ્ ॥

સમકાયશિરોગ્રીવો ધારયન્ નાવલોકયેત્
યથા દીપો નિવાતસ્થો નેઙ્ગતે સોપમા સ્મૃતા ॥

પ્રાગુદક્પ્રવણે દેશે તથા યુઞ્જીત શાસ્ત્રવિત્
કામં વિતર્કં પ્રીતિં ચ સુખદુઃખે ઉભે તથા ॥

નિગૃહ્ય મનસા સર્વં શુક્લં ધ્યાનમ્ અનુસ્મરેત્
ઘ્રાણે ચ રસને નિત્યં ચક્ષુષી સ્પર્શને તથા ॥

શ્રોત્રે મનસિ બુદ્ધૌ ચ તત્ર વક્ષસિ ધારયેત્
કાલકર્માણિ વિજ્ઞાય સમૂહેષ્વેવ નિત્યશઃ ॥

દ્વાદશાધ્યાત્મમિત્યેવં યોગધારણમુચ્યતે
શતમર્ધશતં વાપિ ધારણાં મૂર્ધ્નિ ધારયેત્ ॥

ખિન્નસ્ય ધારણાયોગાદ્ વાયુરૂર્ધ્વં પ્રવર્તતે
તતશ્ચાપૂરયેદ્ દેહમ્ ઓઙ્કારેણ સમન્વિતઃ ॥

તથૌંકારમયો યોગી અક્ષરે ત્વક્ષરી ભવેત્
અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ ઓઙ્કારપ્રાપ્તિલક્ષણમ્ ॥

એષ ત્રિમાત્રો વિજ્ઞેયો વ્યઞ્જનં ચાત્ર ચેશ્વરઃ
પ્રથમા વિદ્યુતી માત્રા દ્વિતીયા તામસી સ્મૃતા ॥

તૃતીયાં નિર્ગુણાં ચૈવ માત્રામક્ષરગામિનીમ્
ગાન્ધારી ચૈવ વિજ્ઞેયા ગાન્ધારસ્વરસંભવા ॥

પિપીલિકાગતિસ્પર્શા પ્રયુક્તા મૂર્ધ્નિ લક્ષ્યતે
યથા પ્રયુક્ત ઓઙ્કારઃ પ્રતિનિર્યાતિ મૂર્ધનિ ॥

તથૌંકારમયો યોગી ત્વ્ અક્ષરી ત્વક્ષરી ભવેત્
પ્રણવો ધનુઃ શરો હ્યાત્મા બ્રહ્મલક્ષણમુચ્યતે ॥

અપ્રમત્તેન વેદ્ધવ્યં શરવત્ તન્મયો ભવેત્
ઓમિત્યેકાક્ષરં હ્યેતદ્ ગુહાયાં નિહિતં પદમ્ ॥

ઓમિત્યેતત્ત્રયો લોકાસ્ ત્રયો વેદાસ્ત્રયો ઽગ્નયઃ
વિષ્ણુક્રમાસ્ત્રયસ્ત્વેતે ઋક્સામાનિ યજૂંષિ ચ ॥

માત્રા ચાર્ધં ચ તિસ્રસ્તુ વિજ્ઞેયાઃ પરમાર્થતઃ
તત્પ્રયુક્તસ્તુ યો યોગી તસ્ય સાલોક્યમાપ્નુયાત્ ॥

અકારો હ્યક્ષરો જ્ઞેય ઉકારઃ સહિતઃ સ્મૃતઃ
મકારસહિતૌંકારસ્ ત્રિમાત્ર ઇતિ સંજ્ઞિતઃ ॥

અકારસ્ ત્વેષ ભૂર્લોક ઉકારો ભુવ ઉચ્યતે
સવ્યઞ્જનો મકારસ્તુ સ્વર્લોક ઇતિ ગીયતે ॥

ઓઙ્કારસ્તુ ત્રયો લોકાઃ શિરસ્તસ્ય ત્રિવિષ્ટપમ્
ભુવનાઙ્ગં ચ તત્સર્વં બ્રાહ્મં તત્પદમુચ્યતે ॥

માત્રાપાદો રુદ્રલોકો હ્ય્ અમાત્રં તુ શિવં પદમ્
એવં જ્ઞાનવિશેષેણ તત્પદં સમુપાસ્યતે ॥

તસ્માદ્ધ્યાનરતિર્નિત્યમ્ અમાત્રં હિ તદક્ષરમ્
ઉપાસ્યં હિ પ્રયત્નેન શાશ્વતં સુખમિચ્છતા ॥

હ્રસ્વા તુ પ્રથમા માત્રા તતો દીર્ઘા ત્વનન્તરમ્
તતઃ પ્લુતવતી ચૈવ તૃતીયા ચોપદિશ્યતે ॥

એતાસ્તુ માત્રા વિજ્ઞેયા યથાવદનુપૂર્વશઃ
યાવદેવ તુ શક્યન્તે ધાર્યન્તે તાવદેવ હિ ॥

ઇન્દ્રિયાણિ મનો બુદ્ધિં ધ્યાયન્નાત્મનિ યઃ સદા
અર્ધં તન્માત્રમ્ અપિ ચેચ્ છૃણુ યત્ ફલમાપ્નુયાત્ ॥

માસે માસે ઽશ્વમેધેન યો યજેત શતં સમાઃ
તેન યત્પ્રાપ્યતે પુણ્યં માત્રયા તદવાપ્નુયાત્ ॥

ન તથા તપસોગ્રેણ ન યજ્ઞૈર્ભૂરિદક્ષિણૈઃ
યત્ફલં પ્રાપ્યતે સમ્યઙ્ માત્રયા તદવાપ્નુયાત્ ॥

તત્ર ચૈષા તુ યા માત્રા પ્લુતા નામોપદિશ્યતે
એષા એવ ભવેત્કાર્યા ગૃહસ્થાનાં તુ યોગિનામ્ ॥

એષાં ચૈવ વિશેષેણ ઐશ્વર્યે હ્યષ્ટલક્ષણે
અણિમાદ્યે તુ વિજ્ઞેયા તસ્માદ્યુઞ્જીત તાં દ્વિજાઃ ॥

એવં હિ યોગસંયુક્તઃ શુચિર્ દાન્તો જિતેન્દ્રિયઃ
આત્માનં વિદ્યતે યસ્તુ સ સર્વં વિન્દતે દ્વિજાઃ ॥

તસ્માત્પાશુપતૈર્યોગૈર્ આત્માનં ચિન્તયેદ્બુધઃ
આત્માનં જાનતે યે તુ શુચયસ્તે ન સંશયઃ ॥

ઋચો યજૂંષિ સામાનિ વેદોપનિષદસ્ તથા
યોગજ્ઞાનાદવાપ્નોતિ બ્રાહ્મણો ઽધ્યાત્મચિન્તકઃ ॥

સર્વદેવમયો ભૂત્વા અભૂતઃ સ તુ જાયતે
યોનિસંક્રમણં ત્યક્ત્વા યાતિ વૈ શાશ્વતં પદમ્ ॥

યથા વૃક્ષાત્ ફલં પક્વં પવનેન સમીરિતમ્
નમસ્કારેણ રુદ્રસ્ય તથા પાપં પ્રણશ્યતિ ॥

યત્ર રુદ્રનમસ્કારઃ સર્વકર્મફલો ધ્રુવઃ
અન્યદેવનમસ્કારાન્ ન તત્ફલમવાપ્નુયાત્ ॥

તસ્માત્ત્રિઃપ્રવણં યોગી ઉપાસીત મહેશ્વરમ્
દશવિસ્તારકં બ્રહ્મ તથા ચ બ્રહ્મવિસ્તરૈઃ ॥

એવં ધ્યાનસમાયુક્તઃ સ્વદેહં યઃ પરિત્યજેત્
સ યાતિ શિવસાયુજ્યં સમુદ્ધૃત્ય કુલત્રયમ્ ॥

અથવારિષ્ટમાલોક્ય મરણે સમુપસ્થિતે
અવિમુક્તેશ્વરં ગત્વા વારાણસ્યાં તુ શોધનમ્ ॥

યેન કેનાપિ વા દેહં સંત્યજેન્ મુચ્યતે નરઃ
શ્રીપર્વતે વા વિપ્રેન્દ્રાઃ સંત્યજેત્સ્વતનું નરઃ ॥

સ યાતિ શિવસાયુજ્યં નાત્ર કાર્યા વિચારણા
અવિમુક્તં પરં ક્ષેત્રં જન્તૂનાં મુક્તિદં સદા ॥

સેવેત સતતં ધીમાન્ વિશેષાન્મરણાન્તિકે ॥