લિઙ્ગપુરાણ · અધ્યાય 1.9

આલસ્યં પ્રથમં પશ્ચાદ્ વ્યાધિપીડા પ્રજાયતે
પ્રમાદઃ સંશયસ્થાને ચિત્તસ્યેહાનવસ્થિતિઃ ॥

અશ્રદ્ધાદર્શનં ભ્રાન્તિર્ દુઃખં ચ ત્રિવિધં તતઃ
દૌર્મનસ્યમયોગ્યેષુ વિષયેષુ ચ યોગ્યતા ॥

દશધાભિપ્રજાયન્તે મુનેર્યોગાન્તરાયકાઃ
આલસ્યં ચાપ્રવૃત્તિશ્ ચ ગુરુત્વાત્કાયચિત્તયોઃ ॥

વ્યાધયો ધાતુવૈષમ્યાત્ કર્મજા દોષજાસ્ તથા
પ્રમાદસ્તુ સમાધેસ્તુ સાધનાનામ્ અભાવનમ્ ॥

ઇદં વેત્યુભયસ્પૃક્તં વિજ્ઞાનં સ્થાનસંશયઃ
અનવસ્થિતચિત્તત્વમ્ અપ્રતિષ્ઠા હિ યોગિનઃ ॥

લબ્ધાયામપિ ભૂમૌ ચ ચિત્તસ્ય ભવબન્ધનાત્
અશ્રદ્ધાભાવરહિતા વૃત્તિર્વૈ સાધનેષુ ચ ॥

સાધ્યે ચિત્તસ્ય હિ ગુરૌ જ્ઞાનાચારશિવાદિષુ
વિપર્યયજ્ઞાનમિતિ ભ્રાન્તિદર્શનમ્ ઉચ્યતે ॥

અનાત્મન્યાત્મવિજ્ઞાનમ્ અજ્ઞાનાત્તસ્ય સંનિધૌ
દુઃખમાધ્યાત્મિકં પ્રોક્તં તથા ચૈવાધિભૌતિકમ્ ॥

આધિદૈવિકમિત્યુક્તં ત્રિવિધં સહજં પુનઃ
ઇચ્છાવિઘાતાત્સંક્ષોભશ્ ચેતસસ્તદુદાહૃતમ્ ॥

દૌર્મનસ્યં નિરોદ્ધવ્યં વૈરાગ્યેણ પરેણ તુ
તમસા રજસા ચૈવ સંસ્પૃષ્ટં દુર્મનઃ સ્મૃતમ્ ॥

તદા મનસિ સંજાતં દૌર્મનસ્યમિતિ સ્મૃતમ્
હઠાત્સ્વીકરણં કૃત્વા યોગ્યાયોગ્યવિવેકતઃ ॥

વિષયેષુ વિચિત્રેષુ જન્તોર્વિષયલોલતા
અન્તરાયા ઇતિ ખ્યાતા યોગસ્યૈતે હિ યોગિનામ્ ॥

અત્યન્તોત્સાહયુક્તસ્ય નશ્યન્તિ ન ચ સંશયઃ
પ્રનષ્ટેષ્વન્તરાયેષુ દ્વિજાઃ પશ્ચાદ્ધિ યોગિનઃ ॥

ઉપસર્ગાઃ પ્રવર્તન્તે સર્વે તે ઽસિદ્ધિસૂચકાઃ
પ્રતિભા પ્રથમા સિદ્ધિર્ દ્વિતીયા શ્રવણા સ્મૃતા ॥

વાર્ત્તા તૃતીયા વિપ્રેન્દ્રાસ્ તુરીયા ચેહ દર્શના
આસ્વાદા પઞ્ચમી પ્રોક્તા વેદના ષષ્ઠિકા સ્મૃતા ॥

સ્વલ્પષટ્સિદ્ધિસંત્યાગાત્ સિદ્ધિદાઃ સિદ્ધયો મુનેઃ
પ્રતિભા પ્રતિભાવૃતિઃ પ્રતિભાવ ઇતિ સ્થિતિઃ ॥

બુદ્ધિર્વિવેચના વેદ્યં બુધ્યતે બુદ્ધિરુચ્યતે
સૂક્ષ્મે વ્યવહિતે ઽતીતે વિપ્રકૃષ્ટે ત્વનાગતે ॥

સર્વત્ર સર્વદા જ્ઞાનં પ્રતિભાનુક્રમેણ તુ
શ્રવણાત્સર્વશબ્દાનામ્ અપ્રયત્નેન યોગિનઃ ॥

હ્રસ્વદીર્ઘપ્લુતાદીનાં ગુહ્યાનાં શ્રવણાદપિ
સ્પર્શસ્યાધિગમો યસ્ તુ વેદના તૂપપાદિતા ॥

દર્શનાદ્દિવ્યરૂપાણાં દર્શનં ચાપ્રયત્નતઃ
સંવિદ્દિવ્યરસે તસ્મિન્ન્ આસ્વાદો હ્યપ્રયત્નતઃ ॥

વાર્ત્તા ચ દિવ્યગન્ધાનાં તન્માત્રા બુદ્ધિસંવિદા
વિન્દન્તે યોગિનસ્તસ્માદ્ આબ્રહ્મભુવનં દ્વિજાઃ ॥

જગત્યસ્મિન્ હિ દેહસ્થં ચતુઃષષ્ટિગુણં સમમ્
ઔપસર્ગિકમ્ એતેષુ ગુણેષુ ગુણિતં દ્વિજાઃ ॥

સંત્યાજ્યં સર્વથા સર્વમ્ ઔપસર્ગિકમાત્મનઃ
પૈશાચે પાર્થિવં ચાપ્યં રાક્ષસાનાં પુરે દ્વિજાઃ ॥

યાક્ષે તુ તૈજસં પ્રોક્તં ગાન્ધર્વે શ્વસનાત્મકમ્
ઐન્દ્રે વ્યોમાત્મકં સર્વં સૌમ્યે ચૈવ તુ માનસમ્ ॥

પ્રાજાપત્યે ત્વહઙ્કારં બ્રાહ્મે બોધમનુત્તમમ્
આદ્યે ચાષ્ટૌ દ્વિતીયે ચ તથા ષોડશરૂપકમ્ ॥

ચતુર્વિંશત્તૃતીયે તુ દ્વાત્રિંશચ્ચ ચતુર્થકે
ચત્વારિંશત્ પઞ્ચમે તુ ભૂતમાત્રાત્મકં સ્મૃતમ્ ॥

ગન્ધો રસસ્ તથા રૂપં શબ્દઃ સ્પર્શસ્તથૈવ ચ
પ્રત્યેકમષ્ટધા સિદ્ધં પઞ્ચમે તચ્છતક્રતોઃ ॥

તથાષ્ટચત્વારિંશચ્ ચ ષટ્પઞ્ચાશત્તથૈવ ચ
ચતુઃષષ્ટિગુણં બ્રાહ્મં લભતે દ્વિજસત્તમાઃ ॥

ઔપસર્ગિકમ્ આ બ્રહ્મ ભુવનેષુ પરિત્યજેત્
લોકેષ્વાલોક્ય યોગેન યોગવિત્પરમં સુખમ્ ॥

સ્થૂલતા હ્રસ્વતા બાલ્યં વાર્ધક્યં યૌવનં તથા
નાનાજાતિસ્વરૂપં ચ ચતુર્ભિર્ દેહધારણમ્ ॥

પાર્થિવાંશં વિના નિત્યં સુરભિર્ ગન્ધસંયુતઃ
એતદષ્ટગુણં પ્રોક્તમ્ ઐશ્વર્યં પાર્થિવં મહત્ ॥

જલે નિવસનં યદ્વદ્ ભૂમ્યામિવ વિનિર્ગમઃ
ઇચ્છેચ્છક્તઃ સ્વયં પાતું સમુદ્રમપિ નાતુરઃ ॥

યત્રેચ્છતિ જગત્યસ્મિંસ્ તત્રાસ્ય જલદર્શનમ્
યદ્યદ્વસ્તુ સમાદાય ભોક્તુમિચ્છતિ કામતઃ ॥

તત્તદ્રસાન્વિતં તસ્ય ત્રયાણાં દેહધારણમ્
ભાણ્ડં વિનાથ હસ્તેન જલપિણ્ડસ્ય ધારણમ્ ॥

અવ્રણત્વં શરીરસ્ય પાર્થિવેન સમન્વિતમ્
એતત્ ષોડશકં પ્રોક્તમ્ આપ્યમૈશ્વર્યમુત્તમમ્ ॥

દેહાદગ્નિવિનિર્માણં તત્તાપભયવર્જિતમ્
લોકં દગ્ધમપીહાન્યદ્ અદગ્ધં સ્વવિધાનતઃ ॥

જલમધ્યે હુતવહં ચાધાય પરિરક્ષણમ્
અગ્નિનિગ્રહણં હસ્તે સ્મૃતિમાત્રેણ ચાગમઃ ॥

ભસ્મીભૂતવિનિર્માણં યથાપૂર્વં સકામતઃ
દ્વાભ્યાં રૂપવિનિષ્પત્તિર્ વિના તૈસ્ત્રિભિર્ આત્મનઃ ॥

ચતુર્વિંશાત્મકં હ્યેતત્ તૈજસં મુનિપુઙ્ગવાઃ
મનોગતિત્વં ભૂતાનામ્ અન્તર્નિવસનં તથા ॥

પર્વતાદિમહાભાર સ્કન્ધેનોદ્વહનં પુનઃ
લઘુત્વં ચ ગુરુત્વં ચ પાણિભ્યાં વાયુધારણમ્ ॥

અઙ્ગુલ્યગ્રનિઘાતેન ભૂમેઃ સર્વત્ર કંપનમ્
એકેન દેહનિષ્પત્તિર્ વાતૈશ્વર્યં સ્મૃતં બુધૈઃ ॥

છાયાવિહીનનિષ્પત્તિર્ ઇન્દ્રિયાણાં ચ દર્શનમ્
આકાશગમનં નિત્યમ્ ઇન્દ્રિયાર્થૈઃ સમન્વિતમ્ ॥

દૂરે ચ શબ્દગ્રહણં સર્વશબ્દાવગાહનમ્
તન્માત્રલિઙ્ગગ્રહણં સર્વપ્રાણિનિદર્શનમ્ ॥

ઐન્દ્રમ્ ઐશ્વર્યમ્ ઇત્યુક્તમ્ એતૈરુક્તઃ પુરાતનઃ
યથાકામોપલબ્ધિશ્ ચ યથાકામવિનિર્ગમઃ ॥

સર્વત્રાભિભવશ્ચૈવ સર્વગુહ્યનિદર્શનમ્
કામાનુરૂપનિર્માણં વશિત્વં પ્રિયદર્શનમ્ ॥

સંસારદર્શનં ચૈવ માનસં ગુણલક્ષણમ્
છેદનં તાડનં બન્ધં સંસારપરિવર્તનમ્ ॥

સર્વભૂતપ્રસાદશ્ ચ મૃત્યુકાલજયસ્ તથા
પ્રાજાપત્યમિદં પ્રોક્તમ્ આહઙ્કારિકમુત્તમમ્ ॥

અકારણજગત્સૃષ્ટિસ્ તથાનુગ્રહ એવ ચ
પ્રલયશ્ચાધિકારશ્ ચ લોકવૃત્તપ્રવર્તનમ્ ॥

અસાદૃશ્યમિદં વ્યક્તં નિર્માણં ચ પૃથક્પૃથક્
સંસારસ્ય ચ કર્તૃત્વં બ્રાહ્મમ્ એતદ્ અનુત્તમમ્ ॥

એતાવત્તત્ત્વમિત્યુક્તં પ્રાધાન્યં વૈષ્ણવં પદમ્
બ્રહ્મણા તદ્ગુણં શક્યં વેત્તુમન્યૈર્ન શક્યતે ॥

વિદ્યતે તત્પરં શૈવં વિષ્ણુના નાવગમ્યતે
અસંખ્યેયગુણં શુદ્ધં કો જાનીયાચ્છિવાત્મકમ્ ॥

વ્યુત્થાને સિદ્ધયશ્ચૈતા હ્ય્ ઉપસર્ગાશ્ ચ કીર્તિતાઃ
નિરોદ્ધવ્યાઃ પ્રયત્નેન વૈરાગ્યેણ પરેણ તુ ॥

નાશાતિશયતાં જ્ઞાત્વા વિષયેષુ ભયેષુ ચ
અશ્રદ્ધયા ત્યજેત્સર્વં વિરક્ત ઇતિ કીર્તિતઃ ॥

વૈતૃષ્ણ્યં પુરુષે ખ્યાતં ગુણવૈતૃષ્ણ્યમુચ્યતે
વૈરાગ્યેણૈવ સંત્યાજ્યાઃ સિદ્ધયશ્ચૌપસર્ગિકાઃ ॥

ઔપસર્ગિકમ્ આ બ્રહ્મ ભુવનેષુ પરિત્યજેત્
નિરુધ્યૈવ ત્યજેત્સર્વં પ્રસીદતિ મહેશ્વરઃ ॥

પ્રસન્ને વિમલા મુક્તિર્ વૈરાગ્યેણ પરેણ વૈ
અથવાનુગ્રહાર્થં ચ લીલાર્થં વા તદા મુનિઃ ॥

અનિરુધ્ય વિચેષ્ટેદ્યઃ સો ઽપ્યેવં હિ સુખી ભવેત્
ક્વચિદ્ભૂમિં પરિત્યજ્ય હ્ય્ આકાશે ક્રીડતે શ્રિયા ॥

ઉદ્ગિરેચ્ચ ક્વચિદ્વેદાન્ સૂક્ષ્માનર્થાન્ સમાસતઃ
ક્વચિચ્છ્રુતે તદર્થેન શ્લોકબન્ધં કરોતિ સઃ ॥

ક્વચિદ્દણ્ડકબન્ધં તુ કુર્યાદ્બન્ધં સહસ્રશઃ
મૃગપક્ષિસમૂહસ્ય રુતજ્ઞાનં ચ વિન્દતિ ॥

બ્રહ્માદ્યં સ્થાવરાન્તં ચ હસ્તામલકવદ્ભવેત્
બહુનાત્ર કિમુક્તેન વિજ્ઞાનાનિ સહસ્રશઃ ॥

ઉત્પદ્યન્તે મુનિશ્રેષ્ઠા મુનેસ્તસ્ય મહાત્મનઃ
અભ્યાસેનૈવ વિજ્ઞાનં વિશુદ્ધં ચ સ્થિરં ભવેત્ ॥

તેજોરૂપાણિ સર્વાણિ સર્વં પશ્યતિ યોગવિત્
દેવબિમ્બાન્યનેકાનિ વિમાનાનિ સહસ્રશઃ ॥

પશ્યતિ બ્રહ્મવિષ્ણ્વિન્દ્ર યમાગ્નિવરુણાદિકાન્
ગ્રહનક્ષત્રતારાશ્ ચ ભુવનાનિ સહસ્રશઃ ॥

પાતાલતલસંસ્થાશ્ ચ સમાધિસ્થઃ સ પશ્યતિ
આત્મવિદ્યાપ્રદીપેન સ્વસ્થેનાચલનેન તુ ॥

પ્રસાદામૃતપૂર્ણેન સત્ત્વપાત્રસ્થિતેન તુ
તમો નિહત્ય પુરુષઃ પશ્યતિ હ્યાત્મનીશ્વરમ્ ॥

તસ્ય પ્રસાદાદ્ધર્મશ્ ચ ઐશ્વર્યં જ્ઞાનમેવ ચ
વૈરાગ્યમપવર્ગશ્ ચ નાત્ર કાર્યા વિચારણા ॥

ન શક્યો વિસ્તરો વક્તું વર્ષાણામયુતૈરપિ
યોગે પાશુપતે નિષ્ઠા સ્થાતવ્યં ચ મુનીશ્વરાઃ ॥