લિઙ્ગપુરાણ · અધ્યાય 1.10

સતાં જિતાત્મનાં સાક્ષાદ્ દ્વિજાતીનાં દ્વિજોત્તમાઃ
ધર્મજ્ઞાનાં ચ સાધૂનામ્ આચાર્યાણાં શિવાત્મનામ્ ॥

દયાવતાં દ્વિજશ્રેષ્ઠાસ્ તથા ચૈવ તપસ્વિનામ્
સંન્યાસિનાં વિરક્તાનાં જ્ઞાનિનાં વશગાત્મનામ્ ॥

દાનિનાં ચૈવ દાન્તાનાં ત્રયાણાં સત્યવાદિનામ્
અલુબ્ધાનાં સયોગાનાં શ્રુતિસ્મૃતિવિદાં દ્વિજાઃ ॥

શ્રૌતસ્માર્તાવિરુદ્ધાનાં પ્રસીદતિ મહેશ્વરઃ
સદિતિ બ્રહ્મણઃ શબ્દસ્ તદન્તે યે લભન્ત્યુત ॥

સાયુજ્યં બ્રહ્મણો યાતિ તેન સન્તઃ પ્રચક્ષતે
દશાત્મકે યે વિષયે સાધને ચાષ્ટલક્ષણે ॥

ન ક્રુધ્યન્તિ ન હૃષ્યન્તિ જિતાત્માનસ્તુ તે સ્મૃતાઃ
સામાન્યેષુ ચ દ્રવ્યેષુ તથા વૈશેષિકેષુ ચ ॥

બ્રહ્મક્ષત્રવિશો યસ્માદ્ યુક્તાસ્તસ્માદ્દ્વિજાતયઃ
વર્ણાશ્રમેષુ યુક્તસ્ય સ્વર્ગાદિસુખકારિણઃ ॥

શ્રૌતસ્માર્તસ્ય ધર્મસ્ય જ્ઞાનાદ્ધર્મજ્ઞ ઉચ્યતે
વિદ્યાયાઃ સાધનાત્સાધુ બ્રહ્મચારી ગુરોર્હિતઃ ॥

ક્રિયાણાં સાધનાચ્ચૈવ ગૃહસ્થઃ સાધુરુચ્યતે
સાધનાત્તપસો ઽરણ્યે સાધુર્વૈખાનસઃ સ્મૃતઃ ॥

યતમાનો યતિઃ સાધુઃ સ્મૃતો યોગસ્ય સાધનાત્
એવમાશ્રમધર્માણાં સાધનાત્સાધવઃ સ્મૃતાઃ ॥

ગૃહસ્થો બ્રહ્મચારી ચ વાનપ્રસ્થો યતિસ્ તથા
ધર્માધર્માવિહ પ્રોક્તૌ શબ્દાવેતૌ ક્રિયાત્મકૌ ॥

કુશલાકુશલં કર્મ ધર્માધર્માવિતિ સ્મૃતૌ
ધારણાર્થે મહાન્ હ્ય્ એષ ધર્મશબ્દઃ પ્રકીર્તિતઃ ॥

અધારણે મહત્ત્વે ચ અધર્મ ઇતિ ચોચ્યતે
અત્રેષ્ટપ્રાપકો ધર્મ આચાર્યૈરુપદિશ્યતે ॥

અધર્મશ્ચાનિષ્ટફલો હ્ય્ આચાર્યૈરુપદિશ્યતે
વૃદ્ધાશ્ચાલોલુપાશ્ચૈવ આત્મવન્તો હ્યદામ્ભિકાઃ ॥

સમ્યગ્વિનીતા ઋજવસ્ તાનાચાર્યાન્ પ્રચક્ષતે
સ્વયમાચરતે યસ્માદ્ આચારે સ્થાપયત્યપિ ॥

આચિનોતિ ચ શાસ્ત્રાર્થાન્ આચાર્યસ્તેન ચોચ્યતે
વિજ્ઞેયં શ્રવણાચ્છ્રૌતં સ્મરણાત્સ્માર્તમુચ્યતે ॥

ઇજ્યા વેદાત્મકં શ્રૌતં સ્માર્તં વર્ણાશ્રમાત્મકમ્
દૃષ્ટ્વાનુરૂપમર્થં યઃ પૃષ્ટો નૈવાપિ ગૂહતિ ॥

યથાદૃષ્ટપ્રવાદસ્તુ સત્યં લૈઙ્ગે ઽત્ર પઠ્યતે
બ્રહ્મચર્યં તથા મૌનં નિરાહારત્વમેવ ચ ॥

અહિંસા સર્વતઃ શાન્તિસ્ તપ ઇત્યભિધીયતે
આત્મવત્ સર્વભૂતેષુ યો હિતાયાહિતાય ચ ॥

વર્તતે ત્વસકૃદ્વૃત્તિઃ કૃત્સ્ના હ્યેષા દયા સ્મૃતા
યદ્યદિષ્ટતમં દ્રવ્યં ન્યાયેનૈવાગતં ક્રમાત્ ॥

તત્તદ્ગુણવતે દેયં દાતુસ્તદ્દાનલક્ષણમ્
દાનં ત્રિવિધમિત્યેતત્ કનિષ્ઠજ્યેષ્ઠમધ્યમમ્ ॥

કારુણ્યાત્સર્વભૂતેભ્યઃ સંવિભાગસ્તુ મધ્યમઃ
શ્રુતિસ્મૃતિભ્યાં વિહિતો ધર્મો વર્ણાશ્રમાત્મકઃ ॥

શિષ્ટાચારાવિરુદ્ધશ્ ચ સ ધર્મઃ સાધુરુચ્યતે
માયાકર્મફલત્યાગી શિવાત્મા પરિકીર્તિતઃ ॥

નિવૃત્તઃ સર્વસઙ્ગેભ્યો યુક્તો યોગી પ્રકીર્તિતઃ
અસક્તો ભયતો યસ્તુ વિષયેષુ વિચાર્ય ચ ॥

અલુબ્ધઃ સંયમી પ્રોક્તઃ પ્રાર્થિતો ઽપિ સમન્તતઃ
આત્માર્થં વા પરાર્થં વા ઇન્દ્રિયાણીહ યસ્ય વૈ ॥

ન મિથ્યા સમ્પ્રવર્તન્તે શમસ્યૈવ તુ લક્ષણમ્
અનુદ્વિગ્નો હ્યનિષ્ટેષુ તથેષ્ટાન્નાભિનન્દતિ ॥

પ્રીતિતાપવિષાદેભ્યો વિનિવૃત્તિર્વિરક્તતા
સંન્યાસઃ કર્મણાં ન્યાસઃ કૃતાનામકૃતૈઃ સહ ॥

કુશલાકુશલાનાં તુ પ્રહાણં ન્યાસ ઉચ્યતે
અવ્યક્તાદ્યવિશેષાન્તે વિકારે ઽસ્મિન્નચેતને ॥

ચેતનાચેતનાન્યત્વ વિજ્ઞાનં જ્ઞાનમુચ્યતે
એવં તુ જ્ઞાનયુક્તસ્ય શ્રદ્ધાયુક્તસ્ય શઙ્કરઃ ॥

પ્રસીદતિ ન સંદેહો ધર્મશ્ચાયં દ્વિજોત્તમાઃ
કિં તુ ગુહ્યતમં વક્ષ્યે સર્વત્ર પરમેશ્વરે ॥

ભવે ભક્તિર્ન સંદેહસ્ તયા યુક્તો વિમુચ્યતે
અયોગ્યસ્યાપિ ભગવાન્ ભક્તસ્ય પરમેશ્વરઃ ॥

પ્રસીદતિ ન સંદેહો નિગૃહ્ય વિવિધં તમઃ
જ્ઞાનમધ્યાપનં હોમો ધ્યાનં યજ્ઞસ્તપઃ શ્રુતમ્ ॥

દાનમધ્યયનં સર્વં ભવભક્ત્યૈ ન સંશયઃ
ચાન્દ્રાયણસહસ્રૈશ્ ચ પ્રાજાપત્યશતૈસ્ તથા ॥

માસોપવાસૈશ્ચાન્યૈર્વા ભક્તિર્મુનિવરોત્તમાઃ
અભક્તા ભગવત્યસ્મિંલ્ લોકે ગિરિગુહાશયે ॥

પતન્તિ ચાત્મભોગાર્થં ભક્તો ભાવેન મુચ્યતે
ભક્તાનાં દર્શનાદેવ નૃણાં સ્વર્ગાદયો દ્વિજાઃ ॥

ન દુર્લભા ન સન્દેહો ભક્તાનાં કિં પુનસ્ તથા
બ્રહ્મવિષ્ણુસુરેન્દ્રાણાં તથાન્યેષામપિ સ્થિતિઃ ॥

ભક્ત્યા એવ મુનીનાં ચ બલસૌભાગ્યમેવ ચ
ભવેન ચ તથા પ્રોક્તં સમ્પ્રેક્ષ્યોમાં પિનાકિના ॥

દેવ્યૈ દેવેન મધુરં વારાણસ્યાં પુરા દ્વિજાઃ
અવિમુક્તે સમાસીના રુદ્રેણ પરમાત્મના ॥

રુદ્રાણી રુદ્રમાહેદં લબ્ધ્વા વારાણસીં પુરીમ્
કેન વશ્યો મહાદેવ પૂજ્યો દૃશ્યસ્ત્વમીશ્વરઃ ॥

તપસા વિદ્યયા વાપિ યોગેનેહ વદ પ્રભો
નિશમ્ય વચનં તસ્યાસ્ તથા હ્યાલોક્ય પાર્વતીમ્ ॥

આહ બાલેન્દુતિલકઃ પૂર્ણેન્દુવદનાં હસન્
સ્મૃત્વાથ મેનયા પત્ન્યા ગિરેર્ગાં કથિતાં પુરા ॥

ચિરકાલસ્થિતિં પ્રેક્ષ્ય ગિરૌ દેવ્યા મહાત્મનઃ
દેવિ લબ્ધા પુરી રમ્યા ત્વયા યત્પ્રષ્ટુમર્હસિ ॥

સ્થાનાર્થં કથિતં માત્રા વિસ્મૃતેહ વિલાસિનિ
પુરા પિતામહેનાપિ પૃષ્ટઃ પ્રશ્નવતાં વરે ॥

યથા ત્વયાદ્ય વૈ પૃષ્ટો દ્રષ્ટું બ્રહ્માત્મકં ત્વહમ્
શ્વેતે શ્વેતેન વર્ણેન દૃષ્ટ્વા કલ્પે તુ માં શુભે ॥

સદ્યોજાતં તથા રક્તે રક્તં વામં પિતામહઃ
પીતે તત્પુરુષં પીતમ્ અઘોરે કૃષ્ણમીશ્વરમ્ ॥

ઈશાનં વિશ્વરૂપાખ્યો વિશ્વરૂપં તદાહ મામ્ ॥

વામ તત્પુરુષાઘોર સદ્યોજાત મહેશ્વર
દૃષ્ટો મયા ત્વં ગાયત્ર્યા દેવદેવ મહેશ્વર
કેન વશ્યો મહાદેવ ધ્યેયઃ કુત્ર ઘૃણાનિધે ॥

દૃશ્યઃ પૂજ્યસ્ તથા દેવ્યા વક્તુમર્હસિ શઙ્કર
અવોચં શ્રદ્ધયૈવેતિ વશ્યો વારિજસંભવ ॥

ધ્યેયો લિઙ્ગે ત્વયા દૃષ્ટે વિષ્ણુના પયસાં નિધૌ
પૂજ્યઃ પઞ્ચાસ્યરૂપેણ પવિત્રૈઃ પઞ્ચભિર્દ્વિજૈઃ ॥

ભવ ભક્ત્યાદ્ય દૃષ્ટો ઽહં ત્વયાણ્ડજ જગદ્ગુરો
સો ઽપિ મામાહ ભાવાર્થં દત્તં તસ્મૈ મયા પુરા ॥

ભાવં ભાવેન દેવેશિ દૃષ્ટવાન્માં હૃદીશ્વરમ્
તસ્માત્તુ શ્રદ્ધયા વશ્યો દૃશ્યઃ શ્રેષ્ઠગિરેઃ સુતે ॥

પૂજ્યો લિઙ્ગે ન સંદેહઃ સર્વદા શ્રદ્ધયા દ્વિજૈઃ
શ્રદ્ધા ધર્મઃ પરઃ સૂક્ષ્મઃ શ્રદ્ધા જ્ઞાનં હુતં તપઃ ॥

શ્રદ્ધા સ્વર્ગશ્ ચ મોક્ષશ્ ચ દૃશ્યો ઽહં શ્રદ્ધયા સદા ॥