લિઙ્ગપુરાણ · અધ્યાય 1.88

કેન યોગેન વૈ સૂત ગુણપ્રાપ્તિઃ સતામિહ
અણિમાદિગુણોપેતા ભવન્ત્યેવેહ યોગિનઃ
તત્સર્વં વિસ્તરાત્સૂત વક્તુમર્હસિ સાંપ્રતમ્ ॥

અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ યોગં પરમદુર્લભમ્
પઞ્ચધા સંસ્મરેદાદૌ સ્થાપ્ય ચિત્તે સનાતનમ્ ॥

કલ્પયેચ્ચાસનં પદ્મં સોમસૂર્યાગ્નિસંયુતમ્
ષડ્વિંશચ્છક્તિસંયુક્તમ્ અષ્ટધા ચ દ્વિજોત્તમાઃ ॥

તતઃ ષોડશધા ચૈવ પુનર્દ્વાદશધા દ્વિજાઃ
સ્મરેચ્ ચ તત્ તથા મધ્યે દેવ્યા દેવમ્ ઉમાપતિમ્ ॥

અષ્ટશક્તિસમાયુક્તમ્ અષ્ટમૂર્તિમજં પ્રભુમ્
તાભિશ્ચાષ્ટવિધા રુદ્રાશ્ ચતુઃષષ્ટિવિધાઃ પુનઃ ॥

શક્તયશ્ ચ તથા સર્વા ગુણાષ્ટકસમન્વિતાઃ
એવં સ્મરેત્ક્રમેણૈવ લબ્ધ્વા જ્ઞાનમનુત્તમમ્ ॥

એવં પાશુપતં યોગં મોક્ષસિદ્ધિપ્રદાયકમ્
તસ્યાણિમાદયો વિપ્રા નાન્યથા કર્મકોટિભિઃ ॥

તત્રાષ્ટગુણમૈશ્વર્યં યોગિનાં સમુદાહૃતમ્
તત્સર્વં ક્રમયોગેન હ્ય્ ઉચ્યમાનં નિબોધત ॥

અણિમા લઘિમા ચૈવ મહિમા પ્રાપ્તિરેવ ચ
પ્રાકામ્યં ચૈવ સર્વત્ર ઈશિત્વં ચૈવ સર્વતઃ ॥

વશિત્વમથ સર્વત્ર યત્ર કામાવસાયિતા
તચ્ચાપિ ત્રિવિધં જ્ઞેયમ્ ઐશ્વર્યં સાર્વકામિકમ્ ॥

સાવદ્યં નિરવદ્યં ચ સૂક્ષ્મં ચૈવ પ્રવર્તતે
સાવદ્યં નામ યત્તત્ર પઞ્ચભૂતાત્મકં સ્મૃતમ્ ॥

ઇન્દ્રિયાણિ મનશ્ચૈવ અહઙ્કારશ્ ચ યઃ સ્મૃતઃ
તત્ર સૂક્ષ્મપ્રવૃત્તિસ્તુ પઞ્ચભૂતાત્મિકા પુનઃ ॥

ઇન્દ્રિયાણિ મનશ્ચિત્ત બુદ્ધ્યહઙ્કારસંજ્ઞિતમ્
તથા સર્વમયં ચૈવ આત્મસ્થા ખ્યાતિરેવ ચ ॥

સંયોગ એવ ત્રિવિધઃ સૂક્ષ્મેષ્વેવ પ્રવર્તતે
પુનરષ્ટગુણશ્ચાપિ સૂક્ષ્મેષ્વેવ વિધીયતે ॥

તસ્ય રૂપં પ્રવક્ષ્યામિ યથાહ ભગવાન્પ્રભુઃ
ત્રૈલોક્યે સર્વભૂતેષુ યથાસ્ય નિયમઃ સ્મૃતઃ ॥

અણિમાદ્યં તથાવ્યક્તં સર્વત્રૈવ પ્રતિષ્ઠિતમ્
ત્રૈલોક્યે સર્વભૂતાનાં દુષ્પ્રાપ્યં સમુદાહૃતમ્ ॥

તત્ તસ્ય ભવતિ પ્રાપ્યં પ્રથમં યોગિનાં બલમ્
લઙ્ઘનં પ્લવનં લોકે રૂપમસ્ય સદા ભવેત્ ॥

શીઘ્રત્વં સર્વભૂતેષુ દ્વિતીયં તુ પદં સ્મૃતમ્
ત્રૈલોક્યે સર્વભૂતાનાં મહિમ્ના ચૈવ વન્દિતમ્ ॥

મહિત્વં ચાપિ લોકે ઽસ્મિંસ્ તૃતીયો યોગ ઉચ્યતે
ત્રૈલોક્યે સર્વભૂતેષુ યથેષ્ટગમનં સ્મૃતમ્ ॥

પ્રાકામાન્ વિષયાન્ ભુઙ્ક્તે તથાપ્રતિહતઃ ક્વચિત્
ત્રૈલોક્યે સર્વભૂતાનાં સુખદુઃખં પ્રવર્તતે ॥

ઈશો ભવતિ સર્વત્ર પ્રવિભાગેન યોગવિત્
વશ્યાનિ ચાસ્ય ભૂતાનિ ત્રૈલોક્યે સચરાચરે ॥

ઇચ્છયા તસ્ય રૂપાણિ ભવન્તિ ન ભવન્તિ ચ
યત્ર કામાવસાયિત્વં ત્રૈલોક્યે સચરાચરે ॥

શબ્દઃ સ્પર્શો રસો ગન્ધો રૂપં ચૈવ મનસ્ તથા
પ્રવર્તન્તે ઽસ્ય ચેચ્છાતો ન ભવન્તિ યથેચ્છયા ॥

ન જાયતે ન મ્રિયતે છિદ્યતે ન ચ ભિદ્યતે
ન દહ્યતે ન મુહ્યેત લીયતે ન ચ લિપ્યતે ॥

ન ક્ષીયતે ન ક્ષરતિ ખિદ્યતે ન કદાચન
ક્રિયતે વા ન સર્વત્ર તથા વિક્રિયતે ન ચ ॥

અગન્ધરસરૂપસ્તુ અસ્પર્શઃ શબ્દવર્જિતઃ
અવર્ણો હ્યસ્વરશ્ ચૈવ અસવર્ણસ્તુ કર્હિચિત્ ॥

સ ભુઙ્ક્તે વિષયાંશ્ચૈવ વિષયૈર્ન ચ યુજ્યતે
અણુત્વાત્તુ પરઃ સૂક્ષ્મઃ સૂક્ષ્મત્વાદ્ અપવર્ગિકઃ ॥

વ્યાપકસ્ત્વપવર્ગાચ્ચ વ્યાપકાત્પુરુષઃ સ્મૃતઃ
પુરુષઃ સૂક્ષ્મભાવાત્તુ ઐશ્વર્યે પરમે સ્થિતઃ ॥

ગુણોત્તરમથૈશ્વર્યે સર્વતઃ સૂક્ષ્મમુચ્યતે
ઐશ્વર્યં ચાપ્રતીઘાતં પ્રાપ્ય યોગમનુત્તમમ્ ॥

અપવર્ગં તતો ગચ્છેત્ સૂક્ષ્મં તત્પરમં પદમ્
એવં પાશુપતં યોગં જ્ઞાતવ્યં મુનિપુઙ્ગવાઃ ॥

સ્વર્ગાપવર્ગફલદં શિવસાયુજ્યકારણમ્
અથવા ગતવિજ્ઞાનો રાગાત્કર્મ સમાચરેત્ ॥

રાજસં તામસં વાપિ ભુક્ત્વા તત્રૈવ મુચ્યતે
તથા સુકૃતકર્મા તુ ફલં સ્વર્ગે સમશ્નુતે ॥

તસ્માત્સ્થાનાત્પુનઃ શ્રેષ્ઠો માનુષ્યમુપપદ્યતે
તસ્માદ્બ્રહ્મ પરં સૌખ્યં બ્રહ્મ શાશ્વતમ્ ઉત્તમમ્ ॥

બ્રહ્મ એવ હિ સેવેત બ્રહ્મૈવ હિ પરં સુખમ્
પરિશ્રમો હિ યજ્ઞાનાં મહતાર્થેન વર્તતે ॥

ભૂયો મૃત્યુવશં યાતિ તસ્માન્મોક્ષઃ પરં સુખમ્
અથવા ધ્યાનસંયુક્તો બ્રહ્મતત્ત્વપરાયણઃ ॥

ન તુ ચ્યાવયિતું શક્યો મન્વન્તરશતૈરપિ
દૃષ્ટ્વા તુ પુરુષં દિવ્યં વિશ્વાખ્યં વિશ્વતોમુખમ્ ॥

વિશ્વપાદશિરોગ્રીવં વિશ્વેશં વિશ્વરૂપિણમ્
વિશ્વગન્ધં વિશ્વમાલ્યં વિશ્વાંબરધરં પ્રભુમ્ ॥

ગોભિર્ મહીં સંપતતે પતત્રિણો નૈવં ભૂયો જનયત્યેવમેવ
કવિં પુરાણમ્ અનુશાસિતારં સૂક્ષ્માચ્ચ સૂક્ષ્મં મહતો મહાન્તમ્ ॥

યોગેન પશ્યેન્ન ચ ચક્ષુષા પુનર્ નિરિન્દ્રિયં પુરુષં રુક્મવર્ણમ્
અલિઙ્ગિનં નિર્ગુણં ચેતનં ચ નિત્યં સદા સર્વગં સર્વસારમ્ ॥

અપાણિપાદોદરપાર્શ્વજિહ્વો હ્યતીન્દ્રિયો વાપિ સુસૂક્ષ્મ એકઃ ॥

સ વેદ સર્વં ન ચ સર્વવેદ્યં તમાહુરગ્ર્યં પુરુષં મહાન્તમ્ ॥

અચેતનાં સર્વગતાં સૂક્ષ્માં પ્રસવધર્મિણીમ્
પ્રકૃતિં સર્વભૂતાનાં યુક્તાઃ પશ્યન્તિ યોગિનઃ ॥

સર્વતઃ પાણિપાદં તત્ સર્વતો ઽક્ષિશિરોમુખમ્
સર્વતઃ શ્રુતિમલ્ લોકે સર્વમાવૃત્ય તિષ્ઠતિ ॥

યુક્તો યોગેન ચેશાનં સર્વતશ્ ચ સનાતનમ્
પુરુષં સર્વભૂતાનાં તં વિદ્વાન્ન વિમુહ્યતિ ॥

ભૂતાત્માનં મહાત્માનં પરમાત્માનમવ્યયમ્
સર્વાત્માનં પરં બ્રહ્મ તદ્વૈ ધ્યાતા ન મુહ્યતિ ॥

પવનો હિ યથા ગ્રાહ્યો વિચરન્સર્વમૂર્તિષુ
પુરિ શેતે સુદુર્ગ્રાહ્યસ્ તસ્માત્પુરુષ ઉચ્યતે ॥

અથ ચેલ્લુપ્તધર્મા તુ સાવશેષૈઃ સ્વકર્મભિઃ
તતસ્તુ બ્રહ્મગર્ભે વૈ શુક્રશોણિતસંયુતે ॥

સ્ત્રીપુંસોઃ સંપ્રયોગે હિ જાયતે હિ તતઃ પ્રભુઃ
તતસ્તુ ગર્ભકાલેન કલલં નામ જાયતે ॥

કાલેન કલલં ચાપિ બુદ્બુદં સમ્પ્રજાયતે
મૃત્પિણ્ડસ્તુ યથા ચક્રે ચક્રાવર્તેન પીડિતઃ ॥

હસ્તાભ્યાં ક્રિયમાણસ્તુ બિંબત્વમનુગચ્છતિ
એવમાધ્યાત્મિકૈર્યુક્તા વાયુના સંપ્રપૂરિતઃ ॥

યદિ યોનિં વિમુઞ્ચામિ તત્પ્રપદ્યે મહેશ્વરમ્
યાવદ્ધિ વૈષ્ણવો વાયુર્ જાતમાત્રં ન સંસ્પૃશેત્ ॥

તાવત્કાલં મહાદેવમ્ અર્ચયામીતિ ચિન્તયેત્
જાયતે માનુષસ્તત્ર યથારૂપં યથાવયઃ ॥

વાયુઃ સંભવતે ખાત્તુ વાતાદ્ભવતિ વૈ જલમ્
જલાત્ સમ્ભવતિ પ્રાણઃ પ્રાણાચ્છુક્રં વિવર્ધતે ॥

રક્તભાગાસ્ ત્રયસ્ત્રિંશદ્ રેતોભાગાશ્ ચતુર્દશ
ભાગતો ઽર્ધફલં કૃત્વા તતો ગર્ભો નિષિચ્યતે ॥

તતસ્તુ ગર્ભસંયુક્તઃ પઞ્ચભિર્ વાયુભિર્ વૃતઃ
પિતુઃ શરીરાત્પ્રત્યઙ્ગં રૂપમસ્યોપજાયતે ॥

તતો ઽસ્ય માતુરાહારાત્ પીતલીઢપ્રવેશનાત્
નાભિદેશેન વૈ પ્રાણાસ્ તે હ્ય્ આધારા હિ દેહિનામ્ ॥

નવમાસાત્ પરિક્લિષ્ટઃ સંવેષ્ટિતશિરોધરઃ
વેષ્ટિતઃ સર્વગાત્રૈશ્ ચ અપર્યાપ્તપ્રવેશનઃ ॥

નવમાસોષિતશ્ચાપિ યોનિચ્છિદ્રાદવાઙ્મુખઃ
તતઃ સ્વકર્મભિઃ પાપૈર્ નિરયં સમ્પ્રપદ્યતે ॥

અસિપત્રવનં ચૈવ શાલ્મલિચ્છેદનં તથા
તાડનં ભક્ષણં ચૈવ પૂયશોણિતભક્ષણમ્ ॥

યથા હ્યાપસ્તુ સંછિન્નાઃ સંશ્લેષ્મમ્ ઉપયાન્તિ વૈ
તથા છિન્નાશ્ ચ ભિન્નાશ્ચ યાતનાસ્થાનમ્ આગતાઃ ॥

એવં જીવાસ્તુ તૈઃ પાપૈસ્ તપ્યમાનાઃ સ્વયંકૃતૈઃ
પ્રાપ્નુયુઃ કર્મભિઃ શેષૈર્ દુઃખં વા યદિ વેતરત્ ॥

એકેનૈવ તુ ગન્તવ્યં સર્વમુત્સૃજ્ય વૈ જનમ્
એકેનૈવ તુ ભોક્તવ્યં તસ્માત્સુકૃતમાચરેત્ ॥

ન હ્યેનં પ્રસ્થિતં કશ્ચિદ્ ગચ્છન્તમ્ અનુગચ્છતિ
યદનેન કૃતં કર્મ તદેનમનુગચ્છતિ ॥

તે નિત્યં યમવિષયેષુ સમ્પ્રવૃત્તાઃ ક્રોશન્તઃ સતતમનિષ્ટસંપ્રયોગૈઃ
શુષ્યન્તે પરિગતવેદનાઃ શરીરા બહ્વીભિઃ સુભૃશમનન્તયાતનાભિઃ ॥

કર્મણા મનસા વાચા યદભીક્ષ્ણં નિષેવતે
તદભ્યાસો હરત્યેનં તસ્માત્કલ્યાણમાચરેત્ ॥

અનાદિમાન્પ્રબન્ધઃ સ્યાત્ પૂર્વકર્મણિ દેહિનઃ
સંસારં તામસં ઘોરં ષડ્વિધં પ્રતિપદ્યતે ॥

માનુષ્યાત્પશુભાવશ્ ચ પશુભાવાન્ મૃગો ભવેત્
મૃગત્વાત્પક્ષિભાવશ્ ચ તસ્માચ્ચૈવ સરીસૃપઃ ॥

સરીસૃપત્વાદ્ગચ્છેદ્વૈ સ્થાવરત્વં ન સંશયઃ
સ્થાવરત્વે પુનઃ પ્રાપ્તે યાવદ્ ઉન્મિલતે જનઃ ॥

કુલાલચક્રવદ્ભ્રાન્તસ્ તત્રૈવ પરિવર્તતે
ઇત્યેવં હિ મનુષ્યાદિઃ સંસારઃ સ્થાવરાન્તિકઃ ॥

વિજ્ઞેયસ્તામસો નામ તત્રૈવ પરિવર્તતે
સાત્ત્વિકશ્ચાપિ સંસારો બ્રહ્માદિઃ પરિકીર્તિતઃ ॥

પિશાચાન્તઃ સ વિજ્ઞેયઃ સ્વર્ગસ્થાનેષુ દેહિનામ્
બ્રાહ્મે તુ કેવલં સત્ત્વં સ્થાવરે કેવલં તમઃ ॥

ચતુર્દશાનાં સ્થાનાનાં મધ્યે વિષ્ટમ્ભકં રજઃ
મર્મસુ છિદ્યમાનેષુ વેદનાર્તસ્ય દેહિનઃ ॥

તતસ્તત્પરમં બ્રહ્મ કથં વિપ્રઃ સ્મરિષ્યતિ
સંસારઃ પૂર્વધર્મસ્ય ભાવનાભિઃ પ્રણોદિતઃ ॥

માનુષં ભજતે નિત્યં તસ્માદ્ધ્યાનં સમાચરેત્
ચતુર્દશવિધં હ્યેતદ્ બુદ્ધ્વા સંસારમણ્ડલમ્ ॥

નિત્યં સમારભેદ્ધર્મં સંસારભયપીડિતઃ
તતસ્તરતિ સંસારં ક્રમેણ પરિવર્તિતઃ ॥

તસ્માચ્ચ સતતં યુક્તો ધ્યાનતત્પરયુઞ્જકઃ
તથા સમારભેદ્યોગં યથાત્માનં સ પશ્યતિ ॥

એષ આપઃ પરં જ્યોતિર્ એષ સેતુરનુત્તમઃ
વિવૃત્યા હ્યેષ સંભેદાદ્ ભૂતાનાં ચૈવ શાશ્વતઃ ॥

તદેનં સેતુમાત્માનમ્ અગ્નિં વૈ વિશ્વતોમુખમ્
હૃદિસ્થં સર્વભૂતાનામ્ ઉપાસીત મહેશ્વરમ્ ॥

તથાન્તઃ સંસ્થિતં દેવં સ્વશક્ત્યા પરિમણ્ડિતમ્
અષ્ટધા ચાષ્ટધા ચૈવ તથા ચાષ્ટવિધેન ચ ॥

સૃષ્ટ્યર્થં સંસ્થિતં વહ્નિં સંક્ષિપ્ય ચ હૃદિ સ્થિતમ્
ધ્યાત્વા યથાવદ્દેવેશં રુદ્રં ભુવનનાયકમ્ ॥

હુત્વા પઞ્ચાહુતીઃ સમ્યક્ તચ્ચિન્તાગતમાનસઃ
વૈશ્વાનરં હૃદિસ્થં તુ યથાવદનુપૂર્વશઃ ॥

આપઃ પૂતાઃ સકૃત્પ્રાશ્ય તૂષ્ણીં હુત્વા હ્યુપાવિશન્
પ્રાણાયેતિ તતસ્તસ્ય પ્રથમા હ્યાહુતિઃ સ્મૃતા ॥

અપાનાય દ્વિતીયા ચ વ્યાનાયેતિ તથા પરા
ઉદાનાય ચતુર્થી સ્યાત્ સમાનાયેતિ પઞ્ચમી ॥

સ્વાહાકારૈઃ પૃથગ્ઘુત્વા શેષં ભુઞ્જીત કામતઃ
અપઃ પુનઃ સકૃત્પ્રાશ્ય આચમ્ય હૃદયં સ્પૃશેત્ ॥

પ્રાણાનાં ગ્રન્થિરસ્યાત્મા રુદ્રો હ્યાત્મા વિશાન્તકઃ
રુદ્રો વૈ હ્યાત્મનઃ પ્રાણ એવમાપ્યાયયેત્સ્વયમ્ ॥

પ્રાણે નિવિષ્ટો વૈ રુદ્રસ્ તસ્માત્પ્રાણમયઃ સ્વયમ્
પ્રાણાય ચૈવ રુદ્રાય જુહોત્યમૃતમુત્તમમ્ ॥

શિવાવિશેહ મામીશ સ્વાહા બ્રહ્માત્મને સ્વયમ્
એવં પઞ્ચાહુતીશ્ચૈવ પ્રભુઃ પ્રીણાતુ શાશ્વતઃ ॥

પુરુષો ઽસિ પુરે શેષે ત્વં અઙ્ગુષ્ઠપ્રમાણતઃ
આશ્રિતશ્ચૈવ ચાઙ્ગુષ્ઠમ્ ઈશઃ પરમકારણમ્ ॥

સર્વસ્ય જગતશ્ચૈવ પ્રભુઃ પ્રીણાતુ શાશ્વતઃ
ત્વં દેવાનામસિ જ્યેષ્ઠો રુદ્રસ્ત્વં ચ પુરો વૃષા ॥

મૃદુસ્ત્વમન્નમસ્મભ્યમ્ એતદસ્તુ હુતં તવ
ઇત્યેવં કથિતં સર્વં ગુણપ્રાપ્તિવિશેષતઃ ॥

યોગાચારઃ સ્વયં તેન બ્રહ્મણા કથિતઃ પુરા
એવં પાશુપતં જ્ઞાનં જ્ઞાતવ્યં ચ પ્રયત્નતઃ ॥

ભસ્મસ્નાયી ભવેન્ નિત્યં ભસ્મલિપ્તઃ સદા ભવેત્
યઃ પઠેચ્છૃણુયાદ્વાપિ શ્રાવયેદ્વા દ્વિજોત્તમાન્ ॥

દૈવે કર્મણિ પિત્ર્યે વા સ યાતિ પરમાં ગતિમ્ ॥