લિઙ્ગપુરાણ · અધ્યાય 1.86

જપાચ્છ્રેષ્ઠતમં પ્રાહુર્ બ્રાહ્મણા દગ્ધકિલ્બિષાઃ
વિરક્તાનાં પ્રબુદ્ધાનાં ધ્યાનયજ્ઞં સુશોભનમ્ ॥

તસ્માદ્વદસ્વ સૂતાદ્ય ધ્યાનયજ્ઞમશેષતઃ
વિસ્તારાત્સર્વયત્નેન વિરક્તાનાં મહાત્મનામ્ ॥

તેષાં તદ્વચનં શ્રુત્વા મુનીનાં દીર્ઘસત્ત્રિણામ્
રુદ્રેણ કથિતં પ્રાહ ગુહાં પ્રાપ્ય મહાત્મનામ્ ॥

સંહૃત્ય કાલકૂટાખ્યં વિષં વૈ વિશ્વકર્મણા
ગુહાં પ્રાપ્ય સુખાસીનં ભવાન્યા સહ શઙ્કરમ્ ॥

મુનયઃ સંશિતાત્માનઃ પ્રણેમુસ્તં ગુહાશ્રયમ્
અસ્તુવંશ્ ચ તતઃ સર્વે નીલકણ્ઠમુમાપતિમ્ ॥

અત્યુગ્રં કાલકૂટાખ્યં સંહૃતં ભગવંસ્ત્વયા
અતઃ પ્રતિષ્ઠિતં સર્વં ત્વયા દેવ વૃષધ્વજ ॥

તેષાં તદ્વચનં શ્રુત્વા ભગવાન્નીલલોહિતઃ
પ્રહસન્પ્રાહ વિશ્વાત્મા સનન્દનપુરોગમાન્ ॥

કિમનેન દ્વિજશ્રેષ્ઠા વિષં વક્ષ્યે સુદારુણમ્
સંહરેત્તદ્વિષં યસ્તુ સ સમર્થો હ્યનેન કિમ્ ॥

ન વિષં કાલકૂટાખ્યં સંસારો વિષમુચ્યતે
તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન સંહરેત સુદારુણમ્ ॥

સંસારો દ્વિવિધઃ પ્રોક્તઃ સ્વાધિકારાનુરૂપતઃ
પુંસાં સંમૂઢચિત્તાનામ્ અસંક્ષીણઃ સુદારુણઃ ॥

ઈષણારાગદોષેણ સર્ગો જ્ઞાનેન સુવ્રતાઃ
તદ્વશાદેવ સર્વેષાં ધર્માધર્મૌ ન સંશયઃ ॥

અસન્નિકૃષ્ટે ત્વર્થે ઽપિ શાસ્ત્રં તચ્છ્રવણાત્સતામ્
બુદ્ધિમુત્પાદયત્યેવ સંસારે વિદુષાં દ્વિજાઃ ॥

તસ્માદ્દૃષ્ટાનુશ્રવિકં દુષ્ટમિત્યુભયાત્મકમ્
સંત્યજેત્સર્વયત્નેન વિરક્તઃ સો ઽભિધીયતે ॥

શાસ્ત્રમિત્યુચ્યતે ભાગં શ્રુતેઃ કર્મસુ તદ્દ્વિજાઃ
મૂર્ધાનં બ્રહ્મણઃ સારમ્ ઋષીણાં કર્મણઃ ફલમ્ ॥

નનુ સ્વભાવઃ સર્વેષાં કામો દૃષ્ટો ન ચાન્યથા
શ્રુતિઃ પ્રવર્તિકા તેષામ્ ઇતિ કર્મણ્યતદ્વિદઃ ॥

નિવૃત્તિલક્ષણો ધર્મઃ સમર્થાનામ્ ઇહોચ્યતે
તસ્માદજ્ઞાનમૂલો હિ સંસારઃ સર્વદેહિનામ્ ॥

કલા સંશોષમાયાતિ કર્મણાન્યસ્વભાવતઃ
સકલસ્ત્રિવિધો જીવો જ્ઞાનહીનસ્ત્વવિદ્યયા ॥

નારકી પાપકૃત્સ્વર્ગી પુણ્યકૃત્ પુણ્યગૌરવાત્
વ્યતિમિશ્રેણ વૈ જીવશ્ ચતુર્ધા સંવ્યવસ્થિતઃ ॥

ઉદ્ભિજ્જઃ સ્વેદજશ્ચૈવ અણ્ડજો વૈ જરાયુજઃ
એવં વ્યવસ્થિતો દેહી કર્મણાજ્ઞો હ્યનિર્વૃતઃ ॥

પ્રજયા કર્મણા મુક્તિર્ ધનેન ચ સતાં ન હિ
ત્યાગેનૈકેન મુક્તિઃ સ્યાત્ તદભાવાદ્ભ્રમત્યસૌ ॥

એવમજ્ઞાનદોષેણ નાનાકર્મવશેન ચ
ષટ્કૌશિકં સમુદ્ભૂતં ભજત્યેષ કલેવરમ્ ॥

ગર્ભે દુઃખાન્યનેકાનિ યોનિમાર્ગે ચ ભૂતલે
કૌમારે યૌવને ચૈવ વાર્દ્ધકે મરણે ઽપિ વા ॥

વિચારતઃ સતાં દુઃખં સ્ત્રીસંસર્ગાદિભિર્ દ્વિજાઃ
દુઃખેનૈકેન વૈ દુઃખં પ્રશામ્યતીહ દુઃખિનઃ ॥

ન જાતુ કામઃ કામાનામ્ ઉપભોગેન શામ્યતિ
હવિષા કૃષ્ણવર્ત્મેવ ભૂય એવાભિવર્ધતે ॥

તસ્માદ્વિચારતો નાસ્તિ સંયોગાદપિ વૈ નૃણામ્
અર્થાનામ્ અર્જને ઽપ્યેવં પાલને ચ વ્યયે તથા ॥

પૈશાચે રાક્ષસે દુઃખં યાક્ષે ચૈવ વિચારતઃ
ગાન્ધર્વે ચ તથા ચાન્દ્રે સૌમ્યલોકે દ્વિજોત્તમાઃ ॥

પ્રાજાપત્યે તથા બ્રાહ્મે પ્રાકૃતે પૌરુષે તથા
ક્ષયસાતિશયાદ્યૈસ્તુ દુઃખૈર્દુઃખાનિ સુવ્રતાઃ ॥

તાનિ ભાગ્યાન્યશુદ્ધાનિ સંત્યજેચ્ચ ધનાનિ ચ
તસ્માદષ્ટગુણં ભોગં તથા ષોડશધા સ્થિતમ્ ॥

ચતુર્વિંશત્પ્રકારેણ સંસ્થિતં ચાપિ સુવ્રતાઃ
દ્વાત્રિંશદ્ભેદમનઘાશ્ ચત્વારિંશદ્ગુણં પુનઃ ॥

તથાષ્ટચત્વારિંશચ્ચ ષટ્પઞ્ચાશત્પ્રકારતઃ
ચતુઃષષ્ટિવિધં ચૈવ દુઃખમેવ વિવેકિનઃ ॥

પાર્થિવં ચ તથાપ્યં ચ તૈજસં ચ વિચારતઃ
વાયવ્યં ચ તથા વ્યૌમ[ં] માનસં ચ યથાક્રમમ્ ॥

આભિમાનિકમપ્યેવં બૌદ્ધં પ્રાકૃતમેવ ચ
દુઃખમેવ ન સંદેહો યોગિનાં બ્રહ્મવાદિનામ્ ॥

ગૌણં ગણેશ્વરાણાં ચ દુઃખમેવ વિચારતઃ
આદૌ મધ્યે તથા ચાન્તે સર્વલોકેષુ સર્વદા ॥

વર્તમાનાનિ દુઃખાનિ ભવિષ્યાણિ યથાતથમ્
દોષદુષ્ટેષુ દેશેષુ દુઃખાનિ વિવિધાનિ ચ ॥

ન ભાવયન્ત્યતીતાનિ હ્ય્ અજ્ઞાને જ્ઞાનમાનિનઃ
ક્ષુદ્વ્યાધેઃ પરિહારાર્થં ન સુખાયાન્નમુચ્યતે ॥

યથેતરેષાં રોગાણામ્ ઔષધં ન સુખાય તત્
શીતોષ્ણવાતવર્ષાદ્યૈસ્ તત્તત્કાલેષુ દેહિનામ્ ॥

દુઃખમેવ ન સંદેહો ન જાનન્તિ હ્યપણ્ડિતાઃ
સ્વર્ગે ઽપ્યેવં મુનિશ્રેષ્ઠા હ્ય્ અવિશુદ્ધક્ષયાદિભિઃ ॥

રોગૈર્ નાનાવિધૈર્ ગ્રસ્તા રાગદ્વેષભયાદિભિઃ
છિન્નમૂલતરુર્યદ્વદ્ અવશઃ પતતિ ક્ષિતૌ ॥

પુણ્યવૃક્ષક્ષયાત્તદ્વદ્ ગાં પતન્તિ દિવૌકસઃ
દુઃખાભિલાષનિષ્ઠાનાં દુઃખભોગાદિસંપદામ્ ॥

અસ્માત્તુ પતતાં દુઃખં કષ્ટં સ્વર્ગાદ્દિવૌકસામ્
નરકે દુઃખમેવાત્ર નરકાણાં નિષેવણાત્ ॥

વિહિતાકરણાચ્ચૈવ વર્ણિનાં મુનિપુઙ્ગવાઃ ॥

યથા મૃગો મૃત્યુભયસ્ય ભીત ઉચ્છિન્નવાસો ન લભેત નિદ્રામ્
એવં યતિર્ધ્યાનપરો મહાત્મા સંસારભીતો ન લભેત નિદ્રામ્ ॥

કીટપક્ષિમૃગાણાં ચ પશૂનાં ગજવાજિનામ્
દૃષ્ટમ્ એવાસુખં તસ્માત્ ત્યજતઃ સુખમુત્તમમ્ ॥

વૈમાનિકાનામપ્યેવં દુઃખં કલ્પાધિકારિણામ્
સ્થાનાભિમાનિનાં ચૈવ મન્વાદીનાં ચ સુવ્રતાઃ ॥

દેવાનાં ચૈવ દૈત્યાનામ્ અન્યોન્યવિજિગીષયા
દુઃખમેવ નૃપાણાં ચ રાક્ષસાનાં જગત્ત્રયે ॥

શ્રમાર્થમાશ્રમશ્ચાપિ વર્ણાનાં પરમાર્થતઃ
આશ્રમૈર્ન ચ દેવૈશ્ ચ યજ્ઞૈઃ સાંખ્યૈર્વ્રતૈસ્ તથા ॥

ઉગ્રૈસ્તપોભિર્ વિવિધૈર્ દાનૈર્નાનાવિધૈરપિ
ન લભન્તે તથાત્માનં લભન્તે જ્ઞાનિનઃ સ્વયમ્ ॥

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન ચરેત્પાશુપતવ્રતમ્
ભસ્મશાયી ભવેન્નિત્યં વ્રતે પાશુપતે બુધઃ ॥

પઞ્ચાર્થજ્ઞાનસમ્પન્નઃ શિવતત્ત્વે સમાહિતઃ
કૈવલ્યકરણં યોગ વિધિકર્મચ્છિદં બુધઃ ॥

પઞ્ચાર્થયોગસમ્પન્નો દુઃખાન્તં વ્રજતે સુધીઃ
પરયા વિદ્યયા વેદ્યં વિદન્ત્યપરયા ન હિ ॥

દ્વે વિદ્યે વેદિતવ્યે હિ પરા ચૈવાપરા તથા
અપરા તત્ર ઋગ્વેદો યજુર્વેદો દ્વિજોત્તમાઃ ॥

સામવેદસ્તથાથર્વો વેદઃ સર્વાર્થસાધકઃ
શિક્ષા કલ્પો વ્યાકરણં નિરુક્તં છન્દ એવ ચ ॥

જ્યોતિષં ચાપરા વિદ્યા પરાક્ષરમિતિ સ્થિતમ્
તદદૃશ્યં તદગ્રાહ્યમ્ અગોત્રં તદવર્ણકમ્ ॥

તદચક્ષુસ્તદશ્રોત્રં તદપાણિ અપાદકમ્
તદજાતમભૂતં ચ તદશબ્દં દ્વિજોત્તમાઃ ॥

અસ્પર્શં તદરૂપં ચ રસગન્ધવિવર્જિતમ્
અવ્યયં ચાપ્રતિષ્ઠં ચ તન્નિત્યં સર્વગં વિભુમ્ ॥

મહાન્તં તદ્ બૃહન્તં ચ તદજં ચિન્મયં દ્વિજાઃ
અપ્રાણમમનસ્કં ચ તદસ્નિગ્ધમલોહિતમ્ ॥

અપ્રમેયં તદસ્થૂલમ્ અદીર્ઘં તદનુલ્બણમ્
અહ્રસ્વં તદપારં ચ તદાનન્દં તદચ્યુતમ્ ॥

અનપાવૃતમદ્વૈતં તદનન્તમગોચરમ્
અસંવૃતં તદાત્મૈકં પરા વિદ્યા ન ચાન્યથા ॥

પરાપરેતિ કથિતે નૈવેહ પરમાર્થતઃ
અહમેવ જગત્સર્વં મય્યેવ સકલં જગત્ ॥

મત્ત ઉત્પદ્યતે તિષ્ઠન્ મયિ મય્યેવ લીયતે
મત્તો નાન્યદિતીક્ષેત મનોવાક્પાણિભિસ્ તથા ॥

સર્વમાત્મનિ સંપશ્યેત્ સચ્ચાસચ્ચ સમાહિતઃ
સર્વં હ્યાત્મનિ સંપશ્યન્ ન બાહ્યે કુરુતે મનઃ ॥

અધોદૃષ્ટ્યા વિતસ્ત્યાં તુ નાભ્યામુપરિતિષ્ઠતિ
હૃદયં તદ્વિજાનીયાદ્ વિશ્વસ્યાયતનં મહત્ ॥

હૃદયસ્યાસ્ય મધ્યે તુ પુણ્ડરીકમવસ્થિતમ્
ધર્મકન્દસમુદ્ભૂતં જ્ઞાનનાલં સુશોભનમ્ ॥

ઐશ્વર્યાષ્ટદલં શ્વેતં પરં વૈરાગ્યકર્ણિકમ્
છિદ્રાણિ ચ દિશો યસ્ય પ્રાણાદ્યાશ્ ચ પ્રતિષ્ઠિતાઃ ॥

પ્રાણાદ્યૈશ્ચૈવ સંયુક્તઃ પશ્યતે બહુધા ક્રમાત્
દશપ્રાણવહા નાડ્યઃ પ્રત્યેકં મુનિપુઙ્ગવાઃ ॥

દ્વિસપ્તતિસહસ્રાણિ નાડ્યઃ સમ્પરિકીર્તિતાઃ
નેત્રસ્થં જાગ્રતં વિદ્યાત્ કણ્ઠે સ્વપ્નં સમાદિશેત્ ॥

સુષુપ્તં હૃદયસ્થં તુ તુરીયં મૂર્ધનિ સ્થિતમ્
જાગ્રે બ્રહ્મા ચ વિષ્ણુશ્ ચ સ્વપ્ને ચૈવ યથાક્રમાત્ ॥

ઈશ્વરસ્તુ સુષુપ્તે તુ તુરીયે ચ મહેશ્વરઃ
વદન્ત્ય્ એવમ્ અથાન્યે ઽપિ સમસ્તકરણૈઃ પુમાન્ ॥

વર્તમાનસ્તદા તસ્ય જાગ્રદિત્યભિધીયતે
મનોબુદ્ધિર્ અહઙ્કારં ચિત્તં ચેતિ ચતુષ્ટયમ્ ॥

યદા વ્યવસ્થિતસ્ત્વેતૈઃ સ્વપ્ન ઇત્યભિધીયતે
કરણાનિ વિલીનાનિ યદા સ્વાત્મનિ સુવ્રતાઃ ॥

સુષુપ્તઃ કરણૈર્ભિન્નસ્ તુરીયઃ પરિકીર્ત્યતે
પરસ્તુરીયાતીતો ઽસૌ શિવઃ પરમકારણમ્ ॥

જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તિશ્ ચ તુરીયં ચાધિભૌતિકમ્
આધ્યાત્મિકં ચ વિપ્રેન્દ્રાશ્ ચાધિદૈવિકમુચ્યતે ॥

તત્સર્વમહમ્ એવેતિ વેદિતવ્યં વિજાનતા
બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ વિપ્રેન્દ્રાસ્ તથા કર્મેન્દ્રિયાણિ ચ ॥

મનોબુદ્ધિર્ અહઙ્કારશ્ ચિત્તં ચેતિ ચતુષ્ટયમ્
અધ્યાત્મં પૃથગેવેદં ચતુર્દશવિધં સ્મૃતમ્ ॥

દ્રષ્ટવ્યં ચૈવ શ્રોતવ્યં ઘ્રાતવ્યં ચ યથાક્રમમ્
રસિતવ્યં મુનિશ્રેષ્ઠાઃ સ્પર્શિતવ્યં તથૈવ ચ ॥

મન્તવ્યં ચૈવ બોદ્ધવ્યમ્ અહંકર્તવ્યમેવ ચ
તથા ચેતયિતવ્યં ચ વક્તવ્યં મુનિપુઙ્ગવાઃ ॥

આદાતવ્યં ચ ગન્તવ્યં વિસર્ગાયિતમેવ ચ
આનન્દિતવ્યમિત્યેતે હ્ય્ અધિભૂતમનુક્રમાત્ ॥

આદિત્યો ઽપિ દિશશ્ચૈવ પૃથિવી વરુણસ્ તથા
વાયુશ્ચન્દ્રસ્ તથા બ્રહ્મા રુદ્રઃ ક્ષેત્રજ્ઞ એવ ચ ॥

અગ્નિરિન્દ્રસ્ તથા વિષ્ણુર્ મિત્રો દેવઃ પ્રજાપતિઃ
આધિદૈવિકમેવં હિ ચતુર્દશવિધં ક્રમાત્ ॥

રાજ્ઞી સુદર્શના ચૈવ જિતા સૌમ્યા યથાક્રમમ્
મોઘા રુદ્રામૃતા સત્યા મધ્યમા ચ દ્વિજોત્તમાઃ ॥

નાડી રાશિશુકા ચૈવ અસુરા ચૈવ કૃત્તિકા
ભાસ્વતી નાડયશ્ચૈતાશ્ ચતુર્દશનિબન્ધનાઃ ॥

વાયવો નાડિમધ્યસ્થા વાહકાશ્ ચ ચતુર્દશ
પ્રાણો વ્યાનસ્ત્વપાનશ્ ચ ઉદાનશ્ ચ સમાનકઃ ॥

વૈરમ્ભશ્ ચ તથા મુખ્યો હ્ય્ અન્તર્યામઃ પ્રભઞ્જનઃ
કૂર્મકશ્ ચ તથા શ્યેનઃ શ્વેતઃ કૃષ્ણસ્ તથાનિલઃ ॥

નાગ ઇત્યેવ કથિતા વાયવશ્ ચ ચતુર્દશ
યશ્ચક્ષુઃષ્વથ દ્રષ્ટવ્યે તથાદિત્યે ચ સુવ્રતાઃ ॥

નાડ્યાં પ્રાણે ચ વિજ્ઞાને ત્વ્ આનન્દે ચ યથાક્રમમ્
હૃદ્યાકાશે ય એતસ્મિન્ સર્વસ્મિન્નન્તરે પરઃ ॥

આત્મા એકશ્ ચ ચરતિ તમુપાસીત માં પ્રભુમ્
અજરં તમનન્તં ચ અશોકમમૃતં ધ્રુવમ્ ॥

ચતુર્દશવિધેષ્વેવ સંચરત્યેક એવ સઃ
લીયન્તે તાનિ તત્રૈવ યદન્યં નાસ્તિ વૈ દ્વિજાઃ ॥

એક એવ હિ સર્વજ્ઞઃ સર્વેશસ્ત્વેક એવ સઃ
એષ સર્વાધિપો દેવસ્ ત્વ્ અન્તર્યામી મહાદ્યુતિઃ ॥

ઉપાસ્યમાનઃ સર્વસ્ય સર્વસૌખ્યઃ સનાતનઃ
ઉપાસ્યતિ ન ચૈવેહ સર્વસૌખ્યં દ્વિજોત્તમાઃ ॥

ઉપાસ્યમાનો વેદૈશ્ ચ શાસ્ત્રૈર્નાનાવિધૈરપિ
ન વૈષ વેદશાસ્ત્રાણિ સર્વજ્ઞો યાસ્યતિ પ્રભુઃ ॥

અસ્યૈવાન્નમિદં સર્વં ન સો ઽન્નં ભવતિ સ્વયમ્
સ્વાત્મના રક્ષિતં ચાદ્યાદ્ અન્નભૂતં ન કુત્રચિત્ ॥

સર્વત્ર પ્રાણિનામન્નં પ્રાણિનાં ગ્રન્થિરસ્મ્યહમ્
પ્રશાસ્તા નયનશ્ચૈવ પઞ્ચાત્મા સ વિભાગશઃ ॥

અન્નમયો ઽસૌ ભૂતાત્મા ચાદ્યતે હ્યન્નમુચ્યતે
પ્રાણમયશ્ચેન્દ્રિયાત્મા સંકલ્પાત્મા મનોમયઃ ॥

કાલાત્મા સોમ એવેહ વિજ્ઞાનમય ઉચ્યતે
સદાનન્દમયો ભૂત્વા મહેશઃ પરમેશ્વરઃ ॥

સો ઽહમ્ એવં જગત્સર્વં મય્યેવ સકલં સ્થિતમ્
પરતન્ત્રં સ્વતન્ત્રે ઽપિ તદભાવાદ્વિચારતઃ ॥

એકત્વમપિ નાસ્ત્યેવ દ્વૈતં તત્ર કુતસ્ત્વહો
એવં નાસ્ત્યથ મર્ત્યં ચ કુતો ઽમૃતમજોદ્ભવઃ ॥

નાન્તઃપ્રજ્ઞો બહિઃપ્રજ્ઞો ન ચોભયગતસ્ તથા
ન પ્રજ્ઞાનઘનસ્ત્વેવં ન પ્રાજ્ઞો જ્ઞાનપૂર્વકઃ ॥

વિદિતં નાસ્તિ વેદ્યં ચ નિર્વાણં પરમાર્થતઃ
નિર્વાણં ચૈવ કૈવલ્યં નિઃશ્રેયસમનામયમ્ ॥

અમૃતં ચાક્ષરં બ્રહ્મ પરમાત્મા પરાપરમ્
નિર્વિકલ્પં નિરાભાસં જ્ઞાનં પર્યાયવાચકમ્ ॥

પ્રસન્નં ચ યદેકાગ્રં તદા જ્ઞાનમિતિ સ્મૃતમ્
અજ્ઞાનમિતરત્સર્વં નાત્ર કાર્યા વિચારણા ॥

ઇત્થં પ્રસન્નં વિજ્ઞાનં ગુરુસંપર્કજં ધ્રુવમ્
રાગદ્વેષાનૃતક્રોધં કામતૃષ્ણાદિભિઃ સદા ॥

અપરામૃષ્ટમદ્યૈવ વિજ્ઞેયં મુક્તિદં ત્વિદમ્
અજ્ઞાનમલપૂર્વત્વાત્ પુરુષો મલિનઃ સ્મૃતઃ ॥

તત્ક્ષયાદ્ધિ ભવેન્મુક્તિર્ નાન્યથા જન્મકોટિભિઃ
જ્ઞાનમેકં વિના નાસ્તિ પુણ્યપાપપરિક્ષયઃ ॥

જ્ઞાનમ્ એવાભ્યસેત્ તસ્માન્ મુક્ત્યર્થં બ્રહ્મવિત્તમાઃ
જ્ઞાનાભ્યાસાદ્ધિ વૈ પુંસાં બુદ્ધિર્ભવતિ નિર્મલા ॥

તસ્માત્સદાભ્યસેજ્જ્ઞાનં તન્નિષ્ઠસ્તત્પરાયણઃ
જ્ઞાનેનૈકેન તૃપ્તસ્ય ત્યક્તસંગસ્ય યોગિનઃ ॥

કર્તવ્યં નાસ્તિ વિપ્રેન્દ્રા અસ્તિ ચેત્તત્ત્વવિન્ન ચ
ઇહ લોકે પરે ચાપિ કર્તવ્યં નાસ્તિ તસ્ય વૈ ॥

જીવન્મુક્તો યતસ્ તસ્માદ્ બ્રહ્મવિત્ પરમાર્થતઃ
જ્ઞાનાભ્યાસરતો નિત્યં જ્ઞાનતત્ત્વાર્થવિત્ સ્વયમ્ ॥

કર્તવ્યાભ્યાસમુત્સૃજ્ય જ્ઞાનમેવાધિગચ્છતિ
વર્ણાશ્રમાભિમાની યસ્ ત્યક્તક્રોધો દ્વિજોત્તમાઃ ॥

અન્યત્ર રમતે મૂઢઃ સો ઽજ્ઞાની નાત્ર સંશયઃ
સંસારહેતુરજ્ઞાનં સંસારસ્તનુસંગ્રહઃ ॥

મોક્ષહેતુસ્ તથા જ્ઞાનં મુક્તઃ સ્વાત્મન્યવસ્થિતઃ
અજ્ઞાને સતિ વિપ્રેન્દ્રાઃ ક્રોધાદ્યા નાત્ર સંશયઃ ॥

ક્રોધો હર્ષસ્ તથા લોભો મોહો દમ્ભો દ્વિજોત્તમાઃ
ધર્માધર્મૌ હિ તેષાં ચ તદ્વશાત્તનુસંગ્રહઃ ॥

શરીરે સતિ વૈ ક્લેશઃ સો ઽવિદ્યાં સંત્યજેદ્બુધઃ
અવિદ્યાં વિદ્યયા હિત્વા સ્થિતસ્યૈવ ચ યોગિનઃ ॥

ક્રોધાદ્યા નાશમાયાન્તિ ધર્માધર્મૌ ચ વૈ દ્વિજાઃ
તત્ક્ષયાચ્ચ શરીરેણ ન પુનઃ સમ્પ્રયુજ્યતે ॥

સ એવ મુક્તઃ સંસારાદ્ દુઃખત્રયવિવર્જિતઃ
એવં જ્ઞાનં વિના નાસ્તિ ધ્યાનં ધ્યાતુર્ દ્વિજર્ષભાઃ ॥

જ્ઞાનં ગુરોર્હિ સંપર્કાન્ ન વાચા પરમાર્થતઃ
ચતુર્વ્યૂહમિતિ જ્ઞાત્વા ધ્યાતા ધ્યાનં સમભ્યસેત્ ॥

સહજાગન્તુકં પાપમ્ અસ્થિવાગુદ્ભવં તથા
જ્ઞાનાગ્નિર્દહતે ક્ષિપ્રં શુષ્કેન્ધનમ્ ઇવાનલઃ ॥

જ્ઞાનાત્પરતરં નાસ્તિ સર્વપાપવિનાશનમ્
અભ્યસેચ્ચ સદા જ્ઞાનં સર્વસંગવિવર્જિતઃ ॥

જ્ઞાનિનઃ સર્વપાપાનિ જીર્યન્તે નાત્ર સંશયઃ
ક્રીડન્નપિ ન લિપ્યેત પાપૈર્નાનાવિધૈરપિ ॥

જ્ઞાનં યથા તથા ધ્યાનં તસ્માદ્ધ્યાનં સમભ્યસેત્
ધ્યાનં નિર્વિષયં પ્રોક્તમ્ આદૌ સવિષયં તથા ॥

ષટ્પ્રકારં સમભ્યસ્ય ચતુઃષડ્દશભિસ્ તથા
તથા દ્વાદશધા ચૈવ પુનઃ ષોડશધા ક્રમાત્ ॥

દ્વિધાભ્યસ્ય ચ યોગીન્દ્રો મુચ્યતે નાત્ર સંશયઃ
શુદ્ધજાંબૂનદાકારં વિધૂમાઙ્ગારસન્નિભમ્ ॥

પીતં રક્તં સિતં વિદ્યુત્ કોટિકોટિસમપ્રભમ્
અથવા બ્રહ્મરન્ધ્રસ્થં ચિત્તં કૃત્વા પ્રયત્નતઃ ॥

ન સિતં વાસિતં પીતં ન સ્મરેદ્ બ્રહ્મવિદ્ ભવેત્
અહિંસકઃ સત્યવાદી અસ્તેયી સર્વયત્નતઃ ॥

પરિગ્રહવિનિર્મુક્તો બ્રહ્મચારી દૃઢવ્રતઃ
સંતુષ્ટઃ શૌચસમ્પન્નઃ સ્વાધ્યાયનિરતઃ સદા ॥

મદ્રક્તશ્ચાભ્યસેદ્ધ્યાનં ગુરુસંપર્કજં ધ્રુવમ્
ન બુધ્યતિ તથા ધ્યાતા સ્થાપ્ય ચિત્તં દ્વિજોત્તમાઃ ॥

ન ચાભિમન્યતે યોગી ન પશ્યતિ સમન્તતઃ
ન ઘ્રાતિ ન શૃણોત્યેવ લીનઃ સ્વાત્મનિ યઃ સ્વયમ્ ॥

ન ચ સ્પર્શં વિજાનાતિ સ વૈ સમરસઃ સ્મૃતઃ
પાર્થિવે પટલે બ્રહ્મા વારિતત્ત્વે હરિઃ સ્વયમ્ ॥

વાહ્નેયે કાલરુદ્રાખ્યો વાયુતત્ત્વે મહેશ્વરઃ
સુષિરે સ શિવઃ સાક્ષાત્ ક્રમાદેવં વિચિન્તયેત્ ॥

ક્ષિતૌ શર્વઃ સ્મૃતો દેવો હ્ય્ અપાં ભવ ઇતિ સ્મૃતઃ
રુદ્ર એવ તથા વહ્નૌ ઉગ્રો વાયૌ વ્યવસ્થિતઃ ॥

ભીમઃ સુષિરનાકે ઽસૌ ભાસ્કરે મણ્ડલે સ્થિતઃ
ઈશાનઃ સોમબિમ્બે ચ મહાદેવ ઇતિ સ્મૃતઃ ॥

પુંસાં પશુપતિર્દેવશ્ ચાષ્ટધાહં વ્યવસ્થિતઃ
કાઠિન્યં યત્તનૌ સર્વં પાર્થિવં પરિગીયતે ॥

આપ્યં દ્રવમિતિ પ્રોક્તં વર્ણાખ્યો વહ્નિરુચ્યતે
યત્સંચરતિ તદ્વાયુઃ સુષિરં યદ્દ્વિજોત્તમાઃ ॥

તદાકાશં ચ વિજ્ઞાનં શબ્દજં વ્યોમસંભવમ્
તથૈવ વિપ્રા વિજ્ઞાનં સ્પર્શાખ્યં વાયુસંભવમ્ ॥

રૂપં વાહ્નેયમિત્યુક્તમ્ આપ્યં રસમયં દ્વિજાઃ
ગન્ધાખ્યં પાર્થિવં ભૂયશ્ ચિન્તયેદ્ભાસ્કરં ક્રમાત્ ॥

નેત્રે ચ દક્ષિણે વામે સોમં હૃદિ વિભું દ્વિજાઃ
આજાનુ પૃથિવીતત્ત્વમ્ આનાભેર્ વારિમણ્ડલમ્ ॥

આકણ્ઠં વહ્નિતત્ત્વં સ્યાલ્ લલાટાન્તં દ્વિજોત્તમાઃ
વાયવ્યં વૈ લલાટાદ્યં વ્યોમાખ્યં વા શિખાગ્રકમ્ ॥

હંસાખ્યં ચ તતો બ્રહ્મ વ્યોમ્નશ્ચોર્ધ્વં તતઃ પરમ્
વ્યોમાખ્યો વ્યોમમધ્યસ્થો હ્ય્ અયં પ્રાથમિકઃ સ્મરેત્ ॥

ન જીવઃ પ્રકૃતિઃ સત્ત્વં રજશ્ચાથ તમઃ પુનઃ
મહાંસ્તથાભિમાનશ્ ચ તન્માત્રાણીન્દ્રિયાણિ ચ ॥

વ્યોમાદીનિ ચ ભૂતાનિ નૈવેહ પરમાર્થતઃ
વ્યાપ્ય તિષ્ઠદ્યતો વિશ્વં સ્થાણુરિત્યભિધીયતે ॥

ઉદેતિ સૂર્યો ભીતશ્ ચ પવતે વાત એવ ચ
દ્યોતતે ચન્દ્રમા વહ્નિર્ જ્વલત્યાપો વહન્તિ ચ ॥

દધાતિ ભૂમિરાકાશમ્ અવકાશં દદાતિ ચ
તદાજ્ઞયા તતં સર્વં તસ્માદ્વૈ ચિન્તયેદ્દ્વિજાઃ ॥

તેનૈવાધિષ્ઠિતં તસ્માદ્ એતત્સર્વં દ્વિજોત્તમાઃ
સર્વરૂપમયઃ શર્વ ઇતિ મત્વા સ્મરેદ્ભવમ્ ॥

સંસારવિષતપ્તાનાં જ્ઞાનધ્યાનામૃતેન વૈ
પ્રતીકારઃ સમાખ્યાતો નાન્યથા દ્વિજસત્તમાઃ ॥

જ્ઞાનં ધર્મોદ્ભવં સાક્ષાજ્ જ્ઞાનાદ્ વૈરાગ્યસંભવઃ
વૈરાગ્યાત્પરમં જ્ઞાનં પરમાર્થપ્રકાશકમ્ ॥

જ્ઞાનવૈરાગ્યયુક્તસ્ય યોગસિદ્ધિર્દ્વિજોત્તમાઃ
યોગસિદ્ધ્યા વિમુક્તિઃ સ્યાત્ સત્ત્વનિષ્ઠસ્ય નાન્યથા ॥

તમોવિદ્યાપદચ્છન્નં ચિત્રં યત્પદમવ્યયમ્
સત્ત્વશક્તિં સમાસ્થાય શિવમભ્યર્ચયેદ્દ્વિજાઃ ॥

યઃ સત્ત્વનિષ્ઠો મદ્ભક્તો મદર્ચનપરાયણઃ
સર્વતો ધર્મનિષ્ઠશ્ ચ સદોત્સાહી સમાહિતઃ ॥

સર્વદ્વન્દ્વસહો ધીરઃ સર્વભૂતહિતે રતઃ
ઋજુસ્વભાવઃ સતતં સ્વસ્થચિત્તો મૃદુઃ સદા ॥

અમાની બુદ્ધિમાઞ્છાન્તસ્ ત્યક્તસ્પર્ધો દ્વિજોત્તમાઃ
સદા મુમુક્ષુર્ધર્મજ્ઞઃ સ્વાત્મલક્ષણલક્ષણઃ ॥

ઋણત્રયવિનિર્મુક્તઃ પૂર્વજન્મનિ પુણ્યભાક્
જરાયુક્તો દ્વિજો ભૂત્વા શ્રદ્ધયા ચ ગુરોઃ ક્રમાત્ ॥

અન્યથા વાપિ શુશ્રૂષાં કૃત્વા કૃત્રિમવર્જિતઃ
સ્વર્ગલોકમનુપ્રાપ્ય ભુક્ત્વા ભોગાનનુક્રમાત્ ॥

આસાદ્ય ભારતં વર્ષં બ્રહ્મવિજ્જાયતે દ્વિજાઃ
સંપર્કાજ્જ્ઞાનમાસાદ્ય જ્ઞાનિનો યોગવિદ્ભવેત્ ॥

ક્રમો ઽયં મલપૂર્ણસ્ય જ્ઞાનપ્રાપ્તેર્દ્વિજોત્તમાઃ
તસ્માદનેન માર્ગેણ ત્યક્તસંગો દૃઢવ્રતઃ ॥

સંસારકાલકૂટાખ્યાન્ મુચ્યતે મુનિપુઙ્ગવાઃ
એવં સંક્ષેપતઃ પ્રોક્તં મયા યુષ્માકમચ્યુતમ્ ॥

જ્ઞાનસ્યૈવેહ માહાત્મ્યં પ્રસંગાદિહ શોભનમ્
એવં પાશુપતં યોગં કથિતં ત્વીશ્વરેણ તુ ॥

ન દેયં યસ્ય કસ્યાપિ શિવોક્તં મુનિપુઙ્ગવાઃ
દાતવ્યં યોગિને નિત્યં ભસ્મનિષ્ઠાય સુપ્રિયમ્ ॥

યઃ પઠેચ્છૃણુયાદ્વાપિ સંસારશમનં નરઃ
સ યાતિ બ્રહ્મસાયુજ્યં નાત્ર કાર્યા વિચારણા ॥