લિઙ્ગપુરાણ · અધ્યાય 1.61

ક્ષેત્રાણ્યેતાનિ સર્વાણિ આતપન્તિ ગભસ્તિભિઃ
તેષાં ક્ષેત્રાણ્યથાદત્તે સૂર્યો નક્ષત્રતારકાઃ ॥

ચીર્ણેન સુકૃતેનેહ સુકૃતાન્તે ગ્રહાશ્રયાઃ
તારણાત્તારકા હ્યેતાઃ શુક્લત્વાચ્ચૈવ તારકાઃ ॥

દિવ્યાનાં પાર્થિવાનાં ચ નૈશાનાં ચૈવ સર્વશઃ
આદાનાન્નિત્યમાદિત્યસ્ તેજસાં તમસામપિ ॥

સવને સ્યન્દને ઽર્થે ચ ધાતુર્ એષ વિભાષ્યતે
સવનાત્તેજસો ઽપાં ચ તેનાસૌ સવિતા મતઃ ॥

બહુલશ્ચન્દ્ર ઇત્યેષ હ્લાદને ધાતુરુચ્યતે
શુક્લત્વે ચામૃતત્વે ચ શીતત્વે ચ વિભાવ્યતે ॥

સૂર્યાચન્દ્રમસોર્દિવ્યે મણ્ડલે ભાસ્વરે ખગે
જલતેજોમયે શુક્લે વૃત્તકુંભનિભે શુભે ॥

ઘનતોયાત્મકં તત્ર મણ્ડલં શશિનઃ સ્મૃતમ્
ઘનતેજોમયં શુક્લં મણ્ડલં ભાસ્કરસ્ય તુ ॥

વસન્તિ સર્વદેવાશ્ ચ સ્થાનાન્યેતાનિ સર્વશઃ
મન્વન્તરેષુ સર્વેષુ ઋક્ષસૂર્યગ્રહાશ્રયાઃ ॥

તેન ગ્રહા ગૃહાણ્યેવ તદાખ્યાસ્તે ભવન્તિ ચ
સૌરં સૂર્યો ઽવિશત્સ્થાનં સૌમ્યં સોમસ્તથૈવ ચ ॥

શૌક્રં શુક્રો ઽવિશત્સ્થાનં ષોડશાર્ચિઃ પ્રતાપવાન્
બૃહદ્ બૃહસ્પતિશ્ચૈવ લોહિતશ્ચૈવ લોહિતમ્ ॥

શનૈશ્ચરં તથા સ્થાનં દેવશ્ચાપિ શનૈશ્ચરઃ
બૌધં બુધસ્તુ સ્વર્ભાનુઃ સ્વર્ભાનુસ્થાનમાશ્રિતઃ ॥

નક્ષત્રાણિ ચ સર્વાણિ નક્ષત્રાણિ વિશન્તિ ચ
ગૃહાણ્યેતાનિ સર્વાણિ જ્યોતીંષિ સુકૃતાત્મનામ્ ॥

કલ્પાદૌ સમ્પ્રવૃત્તાનિ નિર્મિતાનિ સ્વયંભુવા
સ્થાનાન્યેતાનિ તિષ્ઠન્તિ યાવદ્ આભૂતસંપ્લવમ્ ॥

મન્વન્તરેષુ સર્વેષુ દેવસ્થાનાનિ તાનિ વૈ
અભિમાનિનો ઽવતિષ્ઠન્તે દેવાઃ સ્થાનં પુનઃ પુનઃ ॥

અતીતૈસ્તુ સહૈતાનિ ભાવ્યાભાવ્યૈઃ સુરૈઃ સહ
વર્તન્તે વર્તમાનૈશ્ ચ સ્થાનિભિસ્તૈઃ સુરૈઃ સહ ॥

અસ્મિન્મન્વન્તરે ચૈવ ગ્રહા વૈમાનિકાઃ સ્મૃતાઃ
વિવસ્વાનદિતેઃ પુત્રઃ સૂર્યો વૈવસ્વતે ઽન્તરે ॥

દ્યુતિમાનૃષિપુત્રસ્તુ સોમો દેવો વસુઃ સ્મૃતઃ
શુક્રો દેવસ્તુ વિજ્ઞેયો ભાર્ગવો ઽસુરયાજકઃ ॥

બૃહત્તેજાઃ સ્મૃતો દેવો દેવાચાર્યો ઽઙ્ગિરઃસુતઃ
બુધો મનોહરશ્ચૈવ ઋષિપુત્રસ્તુ સ સ્મૃતઃ ॥

શનૈશ્ચરો વિરૂપસ્તુ સંજ્ઞાપુત્રો વિવસ્વતઃ
અગ્નિર્વિકેશ્યાં જજ્ઞે તુ યુવાસૌ લોહિતાર્ચિષઃ ॥

નક્ષત્રઋક્ષનામિન્યો દાક્ષાયણ્યસ્તુ તાઃ સ્મૃતાઃ
સ્વર્ભાનુઃ સિંહિકાપુત્રો ભૂતસંતાપનો ઽસુરઃ ॥

સોમર્ક્ષગ્રહસૂર્યેષુ કીર્તિતાસ્ત્વભિમાનિનઃ
સ્થાનાન્યેતાન્યથોક્તાનિ સ્થાનિન્યશ્ચૈવ દેવતાઃ ॥

સૌરમ્ અગ્નિમયં સ્થાનં સહસ્રાંશોર્વિવસ્વતઃ
હિમાંશોસ્તુ સ્મૃતં સ્થાનમ્ અમ્મયં શુક્લમેવ ચ ॥

આપ્યં શ્યામં મનોજ્ઞં ચ બુધરશ્મિગૃહં સ્મૃતમ્
શુક્લસ્યાપ્યમ્મયં શુક્લં પદં ષોડશરશ્મિવત્ ॥

નવરશ્મિ તુ ભૌમસ્ય લોહિતં સ્થાનમ્ ઉત્તમમ્
હરિદ્રાભં બૃહચ્ચાપિ ષોડશાર્ચિર્બૃહસ્પતેઃ ॥

અષ્ટરશ્મિગૃહં ચાપિ પ્રોક્તં કૃષ્ણં શનૈશ્ચરે
સ્વર્ભાનોસ્તામસં સ્થાનં ભૂતસંતાપનાલયમ્ ॥

વિજ્ઞેયાસ્તારકાઃ સર્વાસ્ ત્વ્ ઋષયસ્ત્વેકરશ્મયઃ
આશ્રયાઃ પુણ્યકીર્તીનાં શુક્લાશ્ચાપિ સ્વવર્ણતઃ ॥

ઘનતોયાત્મિકા જ્ઞેયાઃ કલ્પાદાવેવ નિર્મિતાઃ
આદિત્યરશ્મિસંયોગાત્ સંપ્રકાશાત્મિકાઃ સ્મૃતાઃ ॥

નવયોજનસાહસ્રો વિષ્કંભઃ સવિતુઃ સ્મૃતઃ
ત્રિગુણસ્તસ્ય વિસ્તારો મણ્ડલસ્ય પ્રમાણતઃ ॥

દ્વિગુણઃ સૂર્યવિસ્તારાદ્ વિસ્તારઃ શશિનઃ સ્મૃતઃ
તુલ્યસ્તયોસ્તુ સ્વર્ભાનુર્ ભૂત્વાધસ્તાત્પ્રસર્પતિ ॥

ઉદ્ધૃત્ય પૃથિવીછાયાં નિર્મિતાં મણ્ડલાકૃતિમ્
સ્વર્ભાનોસ્તુ બૃહત્સ્થાનં તૃતીયં યત્તમોમયમ્ ॥

આદિત્યાત્તચ્ચ નિષ્ક્રમ્ય સમં ગચ્છતિ પર્વસુ
આદિત્યમેતિ સોમાચ્ચ પુનઃ સૌરેષુ પર્વસુ ॥

સ્વર્ભાનું નુદતે યસ્માત્ તસ્માત્સ્વર્ભાનુરુચ્યતે
ચન્દ્રસ્ય ષોડશો ભાગો ભાર્ગવસ્ય વિધીયતે ॥

વિષ્કંભાન્મણ્ડલાચ્ચૈવ યોજનાગ્રાત્પ્રમાણતઃ
ભાર્ગવાત્પાદહીનસ્તુ વિજ્ઞેયો વૈ બૃહસ્પતિઃ ॥

બૃહસ્પતેઃ પાદહીનૌ વક્રસૌરી ઉભૌ સ્મૃતૌ
વિસ્તારાન્મણ્ડલાચ્ચૈવ પાદહીનસ્તયોર્બુધઃ ॥

તારાનક્ષત્રરૂપાણિ વપુષ્મન્તીહ યાનિ વૈ
બુધેન તાનિ તુલ્યાનિ વિસ્તારાન્મણ્ડલાચ્ચ વૈ ॥

પ્રાયશશ્ચન્દ્રયોગીનિ વિદ્યાદૃક્ષાણિ તત્ત્વવિત્
તારાનક્ષત્રરૂપાણિ હીનાનિ તુ પરસ્પરમ્ ॥

શતાનિ પઞ્ચ ચત્વારિ ત્રીણિ દ્વે ચૈવ યોજને
સર્વોપરિ નિકૃષ્ટાનિ તારકામણ્ડલાનિ તુ ॥

યોજનાન્યર્ધમાત્રાણિ તેભ્યો હ્રસ્વં ન વિદ્યતે
ઉપરિષ્ટાત્ત્રયસ્તેષાં ગ્રહાસ્તે દૂરસર્પિણઃ ॥

સૌરો ઽઙ્ગિરાશ્ ચ વક્રશ્ ચ જ્ઞેયા મન્દવિચારિણઃ
પૂર્વમેવ સમાખ્યાતા ગતિસ્તેષાં યથાક્રમમ્ ॥

એતેષ્વેવ ગ્રહાઃ સર્વે નક્ષત્રેષુ સમુત્થિતાઃ
વિવસ્વાનદિતેઃ પુત્રઃ સૂર્યો વૈ મુનિસત્તમાઃ ॥

વિશાખાસુ સમુત્પન્નો ગ્રહાણાં પ્રથમો ગ્રહઃ
ત્વિષિમાન્ ધર્મપુત્રસ્તુ સોમો દેવો વસુસ્તુ સઃ ॥

શીતરશ્મિઃ સમુત્પન્નઃ કૃત્તિકાસુ નિશાકરઃ
ષોડશાર્ચિર્ભૃગોઃ પુત્રઃ શુક્રઃ સૂર્યાદનન્તરમ્ ॥

તારાગ્રહાણાં પ્રવરસ્ તિષ્યે ક્ષેત્રે સમુત્થિતઃ
ગ્રહશ્ચાઙ્ગિરસઃ પુત્રો દ્વાદશાર્ચિર્બૃહસ્પતિઃ ॥

ફાલ્ગુનીષુ સમુત્પન્નઃ પૂર્વાખ્યાસુ જગદ્ગુરુઃ
નવાર્ચિર્લોહિતાઙ્ગશ્ ચ પ્રજાપતિસુતો ગ્રહઃ ॥

આષાઢાસ્વિહ પૂર્વાસુ સમુત્પન્ન ઇતિ સ્મૃતઃ
રેવતીષ્વેવ સપ્તાર્ચિઃ સ્થાને સૌરિઃ શનૈશ્ચરઃ ॥

સૌમ્યો બુધો ધનિષ્ઠાસુ પઞ્ચાર્ચિર્ ઉદિતો ગ્રહઃ
તમોમયો મૃત્યુસુતઃ પ્રજાક્ષયકરઃ શિખી ॥

આશ્લેષાસુ સમુત્પન્નઃ સર્વહારી મહાગ્રહઃ
તથા સ્વનામધેયેષુ દાક્ષાયણ્યઃ સમુત્થિતાઃ ॥

તમોવીર્યમયો રાહુઃ પ્રકૃત્યા કૃષ્ણમણ્ડલઃ
ભરણીષુ સમુત્પન્નો ગ્રહશ્ચન્દ્રાર્કમર્દનઃ ॥

એતે તારા ગ્રહાશ્ચાપિ બોદ્ધવ્યા ભાર્ગવાદયઃ
જન્મનક્ષત્રપીડાસુ યાન્તિ વૈગુણ્યતાં યતઃ ॥

મુચ્યતે તેન દોષેણ તતસ્તદ્ગ્રહભક્તિતઃ
સર્વગ્રહાણામેતેષામ્ આદિરાદિત્ય ઉચ્યતે ॥

તારાગ્રહાણાં શુક્રસ્તુ કેતૂનાં ચાપિ ધૂમવાન્
ધ્રુવઃ કિલ ગ્રહાણાં તુ વિભક્તાનાં ચતુર્દિશમ્ ॥

નક્ષત્રાણાં શ્રવિષ્ઠા સ્યાદ્ અયનાનાં તથોત્તરમ્
વર્ષાણાં ચૈવ પઞ્ચાનામ્ આદ્યઃ સંવત્સરઃ સ્મૃતઃ ॥

ઋતૂનાં શિશિરશ્ચાપિ માસાનાં માઘ ઉચ્યતે
પક્ષાણાં શુક્લપક્ષસ્તુ તિથીનાં પ્રતિપત્તથા ॥

અહોરાત્રવિભાગાનામ્ અહશ્ચાદિઃ પ્રકીર્તિતઃ
મુહૂર્તાનાં તથૈવાદિર્ મુહૂર્તો રુદ્રદૈવતઃ ॥

ક્ષણશ્ચાપિ નિમેષાદિઃ કાલઃ કાલવિદાં વરાઃ
શ્રવણાન્તં ધનિષ્ઠાદિ યુગં સ્યાત્પઞ્ચવાર્ષિકમ્ ॥

ભાનોર્ગતિવિશેષેણ ચક્રવત્પરિવર્તતે
દિવાકરઃ સ્મૃતસ્તસ્માત્ કાલકૃદ્વિભુરીશ્વરઃ ॥

ચતુર્વિધાનાં ભૂતાનાં પ્રવર્તકનિવર્તકઃ
તસ્યાપિ ભગવાન્ રુદ્રઃ સાક્ષાદ્દેવઃ પ્રવર્તકઃ ॥

ઇત્યેષ જ્યોતિષામેવં સંનિવેશો ઽર્થનિશ્ચયઃ
લોકસંવ્યવહારાર્થં મહાદેવેન નિર્મિતઃ ॥

બુદ્ધિપૂર્વં ભગવતા કલ્પાદૌ સમ્પ્રવર્તિતઃ
સ આશ્રયો ઽભિમાની ચ સર્વસ્ય જ્યોતિરાત્મકઃ ॥

એકરૂપપ્રધાનસ્ય પરિણામો ઽયમદ્ભુતઃ
નૈષ શક્યઃ પ્રસંખ્યાતું યાથાતથ્યેન કેનચિત્ ॥

ગતાગતં મનુષ્યેણ જ્યોતિષાં માંસચક્ષુષા
આગમાદનુમાનાચ્ચ પ્રત્યક્ષાદુપપત્તિતઃ ॥

પરીક્ષ્ય નિપુણં બુદ્ધ્યા શ્રદ્ધાતવ્યં વિપશ્ચિતા
ચક્ષુઃ શાસ્ત્રં જલં લેખ્યં ગણિતં મુનિસત્તમાઃ ॥

પઞ્ચૈતે હેતવો જ્ઞેયા જ્યોતિર્માનવિનિર્ણયે ॥