લિઙ્ગપુરાણ · અધ્યાય 1.53

પ્લક્ષદ્વીપાદિદ્વીપેષુ સપ્ત સપ્તસુ પર્વતાઃ
ઋજ્વાયતાઃ પ્રતિદિશં નિવિષ્ટા વર્ષપર્વતાઃ ॥

પ્લક્ષદ્વીપે તુ વક્ષ્યામિ સપ્ત દિવ્યાન્ મહાચલાન્
ગોમેદકો ઽત્ર પ્રથમો દ્વિતીયશ્ચાન્દ્ર ઉચ્યતે ॥

તૃતીયો નારદો નામ ચતુર્થો દુન્દુભિઃ સ્મૃતઃ
પઞ્ચમઃ સોમકો નામ સુમનાઃ ષષ્ઠ ઉચ્યતે ॥

સ એવ વૈભવઃ પ્રોક્તો વૈભ્રાજઃ સપ્તમઃ સ્મૃતઃ
સપ્તૈતે ગિરયઃ પ્રોક્તાઃ પ્લક્ષદ્વીપે વિશેષતઃ ॥

સપ્ત વૈ શાલ્મલિદ્વીપે તાંસ્તુ વક્ષ્યામ્યનુક્રમાત્
કુમુદશ્ચોત્તમશ્ચૈવ પર્વતશ્ ચ બલાહકઃ ॥

દ્રોણઃ કઙ્કશ્ ચ મહિષઃ કકુદ્માન્ સપ્તમઃ સ્મૃતઃ
કુશદ્વીપે તુ સપ્તૈવ દ્વીપાશ્ ચ કુલપર્વતાઃ ॥

તાંસ્તુ સંક્ષેપતો વક્ષ્યે નામમાત્રેણ વૈ ક્રમાત્
વિદ્રુમઃ પ્રથમઃ પ્રોક્તો દ્વિતીયો હેમપર્વતઃ ॥

તૃતીયો દ્યુતિમાન્નામ ચતુર્થઃ પુષ્પિતઃ સ્મૃતઃ
કુશેશયઃ પઞ્ચમસ્તુ ષષ્ઠો હરિગિરિઃ સ્મૃતઃ ॥

સપ્તમો મન્દરઃ શ્રીમાન્ મહાદેવનિકેતનમ્
મન્દા ઇતિ હ્યપાં નામ મન્દરો ધારણાદ્ અપામ્ ॥

તત્ર સાક્ષાદ્વૃષાઙ્કસ્તુ વિશ્વેશો વિમલઃ શિવઃ
સોમઃ સનન્દી ભગવાન્ આસ્તે હેમગૃહોત્તમે ॥

તપસા તોષિતઃ પૂર્વં મન્દરેણ મહેશ્વરઃ
અવિમુક્તે મહાક્ષેત્રે લેભે સ પરમં વરમ્ ॥

પ્રાર્થિતશ્ ચ મહાદેવો નિવાસાર્થં સહાંબયા
અવિમુક્તાદુપાગમ્ય ચક્રે વાસં સ મન્દરે ॥

સનન્દી સગણઃ સોમસ્ તેનાસૌ તન્ન મુઞ્ચતિ
ક્રૌઞ્ચદ્વીપે તુ સપ્તેહ ક્રૌઞ્ચાદ્યાઃ કુલપર્વતાઃ ॥

ક્રૌઞ્ચો વામનકઃ પશ્ચાત્ તૃતીયશ્ચાન્ધકારકઃ
અન્ધકારાત્પરશ્ચાપિ દિવાવૃન્નામ પર્વતઃ ॥

દિવાવૃતઃ પરશ્ચાપિ વિવિન્દો ગિરિરુચ્યતે
વિવિન્દાત્પરતશ્ચાપિ પુણ્ડરીકો મહાગિરિઃ ॥

પુણ્ડરીકાત્પરશ્ચાપિ પ્રોચ્યતે દુન્દુભિસ્વનઃ
એતે રત્નમયાઃ સપ્ત ક્રૌઞ્ચદ્વીપસ્ય પર્વતાઃ ॥

શાકદ્વીપે ચ ગિરયઃ સપ્ત તાંસ્તુ નિબોધત
ઉદયો રૈવતશ્ચાપિ શ્યામકો મુનિસત્તમાઃ ॥

રાજતશ્ચ ગિરિઃ શ્રીમાન્ આંબિકેયઃ સુશોભનઃ
આંબિકેયાત્પરો રમ્યઃ સર્વૌષધિસમન્વિતઃ ॥

તથૈવ કેસરીત્યુક્તો યતો વાયુઃ પ્રજાયતે
પુષ્કરે પર્વતઃ શ્રીમાન્ એક એવ મહાશિલઃ ॥

ચિત્રૈર્મણિમયૈઃ કૂટૈઃ શિલાજાલૈઃ સમુચ્છ્રિતૈઃ
દ્વીપસ્ય તસ્ય પૂર્વાર્ધે ચિત્રસાનુસ્થિતો મહાન્ ॥

યોજનાનાં સહસ્રાણિ ઊર્ધ્વં પઞ્ચાશદુચ્છ્રિતઃ
અધશ્ચૈવ ચતુસ્ત્રિંશત્ સહસ્રાણિ મહાચલઃ ॥

દ્વીપસ્યાર્ધે પરિક્ષિપ્તઃ પર્વતો માનસોત્તરઃ
સ્થિતો વેલાસમીપે તુ નવચન્દ્ર ઇવોદિતઃ ॥

યોજનાનાં સહસ્રાણિ ઊર્ધ્વં પઞ્ચાશદુચ્છ્રિતઃ
તાવદેવ તુ વિસ્તીર્ણઃ પાર્શ્વતઃ પરિમણ્ડલઃ ॥

સ એવ દ્વીપપશ્ચાર્ધે માનસઃ પૃથિવીધરઃ
એક એવ મહાસાનુઃ સંનિવેશાદ્દ્વિધા કૃતઃ ॥

તસ્મિન્દ્વીપે સ્મૃતૌ દ્વૌ તુ પુણ્યૌ જનપદૌ શુભૌ
રાજતૌ માનસસ્યાથ પર્વતસ્યાનુમણ્ડલૌ ॥

મહાવીતં તુ યદ્વર્ષં બાહ્યતો માનસસ્ય તુ
તસ્યૈવાભ્યન્તરો યસ્તુ ધાતકીખણ્ડ ઉચ્યતે ॥

સ્વાદૂદકેનોદધિના પુષ્કરઃ પરિવારિતઃ
પુષ્કરદ્વીપવિસ્તાર વિસ્તીર્ણો ઽસૌ સમન્તતઃ ॥

વિસ્તારાન્મણ્ડલાચ્ચૈવ પુષ્કરસ્ય સમેન તુ
એવં દ્વીપાઃ સમુદ્રૈસ્તુ સપ્તસપ્તભિર્ આવૃતાઃ ॥

દ્વીપસ્યાનન્તરો યસ્તુ સમુદ્રઃ સપ્તમસ્તુ વૈ
એવં દ્વીપસમુદ્રાણાં વૃદ્ધિર્જ્ઞેયા પરસ્પરમ્ ॥

પરેણ પુષ્કરસ્યાથ અનુવૃત્ય સ્થિતો મહાન્
સ્વાદૂદકસમુદ્રસ્તુ સમન્તાત્પરિવેષ્ટ્ય ચ ॥

પરેણ તસ્ય મહતી દૃશ્યતે લોકસંસ્થિતિઃ
કાઞ્ચની દ્વિગુણા ભૂમિઃ સર્વા ચૈકશિલોપમા ॥

તસ્યાઃ પરેણ શૈલસ્તુ મર્યાદાપારમણ્ડલઃ
પ્રકાશશ્ચાપ્રકાશશ્ ચ લોકાલોકઃ સ ઉચ્યતે ॥

દૃશ્યાદૃશ્યગિરિર્ યાવત્ તાવદેષા ધરા દ્વિજાઃ
યોજનાનાં સહસ્રાણિ દશ તસ્યોચ્છ્રયઃ સ્મૃતઃ ॥

તાવાંશ્ ચ વિસ્તરસ્તસ્ય લોકાલોકમહાગિરેઃ
અર્વાચીને તુ તસ્યાર્ધે ચરન્તિ રવિરશ્મયઃ ॥

પરાર્ધે તુ તમો નિત્યં લોકાલોકસ્તતઃ સ્મૃતઃ
એવં સંક્ષેપતઃ પ્રોક્તો ભૂર્લોકસ્ય ચ વિસ્તરઃ ॥

આ ભાનોર્વૈ ભુવઃ સ્વસ્તુ આ ધ્રુવાન્મુનિસત્તમાઃ
આવહાદ્યા નિવિષ્ટાસ્તુ વાયોર્વૈ સપ્ત નેમયઃ ॥

આવહઃ પ્રવહશ્ચૈવ તતશ્ચાનુવહસ્ તથા
સંવહો વિવહશ્ચાથ તતશ્ચોર્ધ્વં પરાવહઃ ॥

દ્વિજાઃ પરિવહશ્ચેતિ વાયોર્વૈ સપ્ત નેમયઃ
બલાહકાસ્ તથા ભાનુશ્ ચન્દ્રો નક્ષત્રરાશયઃ ॥

ગ્રહાણિ ઋષયઃ સપ્ત ધ્રુવો વિપ્રાઃ ક્રમાદિહ
યોજનાનાં મહીપૃષ્ઠાદ્ ઊર્ધ્વં પઞ્ચદશ આ ધ્રુવાત્ ॥

નિયુતાન્યેકનિયુતં ભૂપૃષ્ઠાદ્ભાનુમણ્ડલમ્
રથઃ ષોડશસાહસ્રો ભાસ્કરસ્ય તથોપરિ ॥

ચતુરશીતિસાહસ્રો મેરુશ્ચોપરિ ભૂતલાત્
કોટિયોજનમાક્રમ્ય મહર્લોકો ધ્રુવાદ્ધ્રુવઃ ॥

જનલોકો મહર્લોકાત્ તથા કોટિદ્વયં દ્વિજાઃ
જનલોકાત્તપોલોકશ્ ચતસ્રઃ કોટયો મતઃ ॥

પ્રાજાપત્યાદ્બ્રહ્મલોકઃ કોટિષટ્કં વિસૃજ્ય તુ
પુણ્યલોકાસ્તુ સપ્તૈતે હ્ય્ અણ્ડે ઽસ્મિન્કથિતા દ્વિજાઃ ॥

અધઃ સપ્તતલાનાં તુ નરકાણાં હિ કોટયઃ
માયાન્તાશ્ચૈવ ઘોરાદ્યા અષ્ટાવિંશતિરેવ તુ ॥

પાપિનસ્તેષુ પચ્યન્તે સ્વસ્વકર્માનુરૂપતઃ
અવીચ્યન્તાનિ સર્વાણિ રૌરવાદ્યાનિ તેષુ ચ ॥

પ્રત્યેકં પઞ્ચકાન્યાહુર્ નરકાણિ વિશેષતઃ
અણ્ડમાદૌ મયા પ્રોક્તમ્ અણ્ડસ્યાવરણાનિ ચ ॥

હિરણ્યગર્ભસર્ગશ્ ચ પ્રસંગાદ્બહુવિસ્તરાત્
અણ્ડાનામીદૃશાનાં તુ કોટ્યો જ્ઞેયાઃ સહસ્રશઃ ॥

સર્વગત્વાત્ પ્રધાનસ્ય તિર્યગ્ ઊર્ધ્વમ્ અધસ્ તથા
અણ્ડેષ્વેતેષુ સર્વેષુ ભુવનાનિ ચતુર્દશ ॥

પ્રત્યણ્ડં દ્વિજશાર્દૂલાસ્ તેષાં હેતુર્મહેશ્વરઃ
અણ્ડેષુ ચાણ્ડબાહ્યેષુ તથાણ્ડાવરણેષુ ચ ॥

તમો ઽન્તે ચ તમઃપારે ચાષ્ટમૂર્તિર્વ્યવસ્થિતઃ
અસ્યાત્મનો મહેશસ્ય મહાદેવસ્ય ધીમતઃ ॥

અદેહિનસ્ ત્વહો દેહમ્ અખિલં પરમાત્મનઃ
અસ્યાષ્ટમૂર્તેઃ શર્વસ્ય શિવસ્ય ગૃહમેધિનઃ ॥

ગૃહિણી પ્રકૃતિર્દિવ્યા પ્રજાશ્ ચ મહદાદયઃ
પશવઃ કિઙ્કરાસ્તસ્ય સર્વે દેહાભિમાનિનઃ ॥

આદ્યન્તહીનો ભગવાન્ અનન્તઃ પુમાન્પ્રધાનપ્રમુખાશ્ ચ સપ્ત
પ્રધાનમૂર્તિસ્ત્વથ ષોડશાઙ્ગો મહેશ્વરશ્ચાષ્ટતનુઃ સ એવ ॥

આજ્ઞાબલાત્તસ્ય ધરા સ્થિતેહ ધરાધરા વારિધરાઃ સમુદ્રાઃ
જ્યોતિર્ગણઃ શક્રમુખાઃ સુરાશ્ ચ વૈમાનિકાઃ સ્થાવરજઙ્ગમાશ્ ચ ॥

દૃષ્ટ્વા યક્ષં લક્ષણૈર્હીનમીશં દૃષ્ટ્વા સેન્દ્રાસ્તે કિમેતત્ત્વિહેતિ
યક્ષં ગત્વા નિશ્ચયાત્પાવકાદ્યાઃ શક્તિક્ષીણાશ્ચાભવન્ યત્તતો ઽપિ ॥

દગ્ધું તૃણં વાપિ સમક્ષમસ્ય યક્ષસ્ય વહ્નિર્ન શશાક વિપ્રાઃ
વાયુસ્તૃણં ચાલયિતું તથાન્યે સ્વાન્સ્વાન્પ્રભાવાન્ સકલામરેન્દ્રાઃ ॥

તદા સ્વયં વૃત્રરિપુઃ સુરેન્દ્રૈઃ સુરેશ્વરઃ સર્વસમૃદ્ધિહેતુઃ
સુરેશ્વરં યક્ષમુવાચ કો વા ભવાનિતીત્થં સ કુતૂહલાત્મા ॥

તદા હ્યદૃશ્યં ગત એવ યક્ષસ્ તદાંબિકા હૈમવતી શુભાસ્યા
ઉમા શુભૈરાભરણૈરનેકૈઃ સુશોભમાના ત્વનુ ચાવિરાસીત્ ॥

કિમેતદીશે બહુશોભમાને વાંબિકે યક્ષવપુશ્ચકાસ્તિ ॥

પ્રણેમુરેનાં મૃગરાજગામિનીમુમામજાં લોહિતશુક્લકૃષ્ણામ્ ॥

સંભાવિતા સા સકલામરેન્દ્રૈઃ સર્વપ્રવૃત્તિસ્તુ સુરાસુરાણામ્
અહં પુરાસં પ્રકૃતિશ્ ચ પુંસો યક્ષસ્ય ચાજ્ઞાવશગેત્યથાહ ॥

તસ્માદ્દ્વિજાઃ સર્વમજસ્ય તસ્ય નિયોગતશ્ચાણ્ડમભૂદજાદ્વૈ
અજશ્ ચ અણ્ડાદખિલં ચ તસ્માજ્ જ્યોતિર્ગણૈર્લોકમજાત્મકં તત્ ॥