લિઙ્ગપુરાણ · અધ્યાય 1.49

શતમેકં સહસ્રાણાં યોજનાનાં સ તુ સ્મૃતઃ
અનુ દ્વીપં સહસ્રાણાં દ્વિગુણં દ્વિગુણોત્તરમ્ ॥

પઞ્ચાશત્કોટિવિસ્તીર્ણા સસમુદ્રા ધરા સ્મૃતા
દ્વીપૈશ્ ચ સપ્તભિર્ યુક્તા લોકાલોકાવૃતા શુભા ॥

નીલસ્તથોત્તરે મેરોઃ શ્વેતસ્તસ્યોત્તરે પુનઃ
શૃઙ્ગી તસ્યોત્તરે વિપ્રાસ્ ત્રયસ્તે વર્ષપર્વતાઃ ॥

જઠરો દેવકૂટશ્ ચ પૂર્વસ્યાં દિશિ પર્વતૌ
નિષધો દક્ષિણે મેરોસ્ તસ્ય દક્ષિણતો ગિરિઃ
હેમકૂટ ઇતિ ખ્યાતો હિમવાંસ્તસ્ય દક્ષિણે ॥

મેરોઃ પશ્ચિમતશ્ચૈવ પર્વતૌ દ્વૌ ધરાધરૌ
માલ્યવાન્ગન્ધમાદશ્ ચ દ્વાવેતાવુદગાયતૌ ॥

એતે પર્વતરાજાનઃ સિદ્ધચારણસેવિતાઃ
તેષામ્ અન્તરવિષ્કમ્ભો નવસાહસ્રમેકશઃ ॥

ઇદં હૈમવતં વર્ષં ભારતં નામ વિશ્રુતમ્
હેમકૂટં પરં તસ્માન્ નામ્ના કિંપુરુષં સ્મૃતમ્ ॥

નૈષધં હેમકૂટાત્તુ હરિવર્ષં તદુચ્યતે
હરિવર્ષાત્પરં ચૈવ મેરોઃ શુભમિલાવૃતમ્ ॥

ઇલાવૃતાત્પરં નીલં રમ્યકં નામ વિશ્રુતમ્
રમ્યાત્પરતરં શ્વેતં વિખ્યાતં તદ્ધિરણ્મયમ્ ॥

હિરણ્મયાત્પરં ચાપિ શૃઙ્ગી ચૈવ કુરુઃ સ્મૃતઃ
ધનુઃસંસ્થે તુ વિજ્ઞેયે દ્વે વર્ષે દક્ષિણોત્તરે ॥

દીર્ઘાણિ તત્ર ચત્વારિ મધ્યતસ્તદિલાવૃતમ્
મેરોઃ પશ્ચિમપૂર્વેણ દ્વે તુ દીર્ઘેતરે સ્મૃતે ॥

અર્વાક્તુ નિષધસ્યાથ વેદ્યર્ધં ચોત્તરં સ્મૃતમ્
વેદ્યર્ધે દક્ષિણે ત્રીણિ વર્ષાણિ ત્રીણિ ચોત્તરે ॥

તયોર્મધ્યે ચ વિજ્ઞેયં મેરુમધ્યમિલાવૃતમ્
દક્ષિણેન તુ નીલસ્ય નિષધસ્યોત્તરેણ તુ ॥

ઉદગાયતો મહાશૈલો માલ્યવાન્નામ પર્વતઃ
યોજનાનાં સહસ્રે દ્વે ઉપરિષ્ટાત્તુ વિસ્તૃતઃ ॥

આયામતશ્ચતુસ્ત્રિંશત્ સહસ્રાણિ પ્રકીર્તિતઃ
તસ્ય પ્રતીચ્યાં વિજ્ઞેયઃ પર્વતો ગન્ધમાદનઃ ॥

આયામતઃ સ વિજ્ઞેયો માલ્યવાનિવ વિસ્તૃતઃ
જમ્બૂદ્વીપસ્ય વિસ્તારાત્ સમેન તુ સમન્તતઃ ॥

પ્રાગાયતાઃ સુપર્વાણઃ ષડેતે વર્ષપર્વતાઃ
અવગાઢાશ્ચોભયતઃ સમુદ્રૌ પૂર્વપશ્ચિમૌ ॥

હિમપ્રાયસ્તુ હિમવાન્ હેમકૂટસ્તુ હેમવાન્
તરુણાદિત્યસંકાશો હૈરણ્યો નિષધઃ સ્મૃતઃ ॥

ચતુર્વર્ણઃ સસૌવર્ણો મેરુશ્ચોર્ધ્વાયતઃ સ્મૃતઃ
વૃત્તાકૃતિપરીણાહશ્ ચતુરસ્રઃ સમુત્થિતઃ ॥

નીલશ્ ચ વૈડૂર્યમયઃ શ્વેતઃ શુક્લો હિરણ્મયઃ
મયૂરબર્હવર્ણસ્તુ શાતકુંભસ્ ત્રિશૃઙ્ગવાન્ ॥

એવં સંક્ષેપતઃ પ્રોક્તાઃ પુનઃ શૃણુ ગિરીશ્વરાન્
મન્દરો દેવકૂટશ્ ચ પૂર્વસ્યાં દિશિ પર્વતૌ ॥

કૈલાસો ગન્ધમાદશ્ ચ હેમવાંશ્ચૈવ પર્વતૌ
પૂર્વતશ્ ચાયતાવેતાવ્ અર્ણવાન્તર્વ્યવસ્થિતૌ ॥

નિષધઃ પારિયાત્રશ્ ચ દ્વાવેતૌ વરપર્વતૌ
યથા પૂર્વૌ તથા યામ્યાવ્ એતૌ પશ્ચિમતઃ શ્રિતૌ ॥

ત્રિશૃઙ્ગો જારુચિશ્ચૈવ ઉત્તરૌ વરપર્વતૌ
પૂર્વતશ્ ચાયતાવેતાવ્ અર્ણવાન્તર્વ્યવસ્થિતૌ ॥

મર્યાદાપર્વતાન્ એતાન્ અષ્ટાવાહુર્મનીષિણઃ
યો ઽસૌ મેરુર્દ્વિજશ્રેષ્ઠાઃ પ્રાંશુઃ કનકપર્વતઃ ॥

તસ્ય પાદાસ્તુ ચત્વારશ્ ચતુર્દિક્ષુ નગોત્તમાઃ
યૈર્વિષ્ટબ્ધા ન ચલતિ સપ્તદ્વીપવતી મહી ॥

દશયોજનસાહસ્રમ્ આયામસ્ તેષુ પઠ્યતે
પૂર્વે તુ મન્દરો નામ દક્ષિણે ગન્ધમાદનઃ ॥

વિપુલઃ પશ્ચિમે પાર્શ્વે સુપાર્શ્વશ્ચોત્તરે સ્મૃતઃ
મહાવૃક્ષાઃ સમુત્પન્નાશ્ ચત્વારો દ્વીપકેતવઃ ॥

મન્દરસ્ય ગિરેઃ શૃઙ્ગે મહાવૃક્ષઃ સકેતુરાટ્
પ્રલમ્બશાખાશિખરઃ કદમ્બશ્ ચૈત્યપાદપઃ ॥

દક્ષિણસ્યાપિ શૈલસ્ય શિખરે દેવસેવિતા
જમ્બૂઃ સદા પુણ્યફલા સદા માલ્યોપશોભિતા ॥

સકેતુર્ દક્ષિણે દ્વીપે જમ્બૂર્લોકેષુ વિશ્રુતા
વિપુલસ્યાપિ શૈલસ્ય પશ્ચિમે ચ મહાત્મનઃ ॥

સંજાતઃ શિખરે ઽશ્વત્થઃ સ મહાન્ ચૈત્યપાદપઃ
સુપાર્શ્વસ્યોત્તરસ્યાપિ શૃઙ્ગે જાતો મહાદ્રુમઃ ॥

ન્યગ્રોધો વિપુલસ્કન્ધો ઽનેકયોજનમણ્ડલઃ
તેષાં ચતુર્ણાં વક્ષ્યામિ શૈલેન્દ્રાણાં યથાક્રમમ્ ॥

અમાનુષ્યાણિ રમ્યાણિ સર્વકાલર્તુકાનિ ચ
મનોહરાણિ ચત્વારિ દેવક્રીડનકાનિ ચ ॥

વનાનિ વૈ ચતુર્દિક્ષુ નામતસ્તુ નિબોધત
પૂર્વે ચૈત્રરથં નામ દક્ષિણે ગન્ધમાદનમ્ ॥

વૈભ્રાજં પશ્ચિમે વિદ્યાદ્ ઉત્તરે સવિતુર્વનમ્
મિત્રેશ્વરં તુ પૂર્વે તુ ષષ્ઠેશ્વરમ્ અતઃ પરમ્ ॥

વર્યેશ્વરં પશ્ચિમે તુ ઉત્તરે ચામ્રકેશ્વરમ્
મહાસરાંસિ ચ તથા ચત્વારિ મુનિપુઙ્ગવાઃ ॥

યત્ર ક્રીડન્તિ મુનયઃ પર્વતેષુ વનેષુ ચ
અરુણોદં સરઃ પૂર્વં દક્ષિણં માનસં સ્મૃતમ્ ॥

સિતોદં પશ્ચિમસરો મહાભદ્રં તથોત્તરમ્
શાખસ્ય દક્ષિણે ક્ષેત્રં વિશાખસ્ય ચ પશ્ચિમે ॥

ઉત્તરે નૈગમેયસ્ય કુમારસ્ય ચ પૂર્વતઃ
અરુણોદસ્ય પૂર્વેણ શૈલેન્દ્રા નામતઃ સ્મૃતાઃ ॥

તાંસ્તુ સંક્ષેપતો વક્ષ્યે ન શક્યં વિસ્તરેણ તુ
સિતાન્તશ્ ચ કુરણ્ડશ્ ચ કુરરશ્ચાચલોત્તમઃ ॥

વિકરો મણિશૈલશ્ ચ વૃક્ષવાંશ્ચાચલોત્તમઃ
મહાનીલો ઽથ રુચકઃ સબિન્દુર્દર્દુરસ્ તથા ॥

વેણુમાંશ્ ચ સમેઘશ્ ચ નિષધો દેવપર્વતઃ
ઇત્યેતે પર્વતવરા હ્ય્ અન્યે ચ ગિરયસ્ તથા ॥

પૂર્વેણ મન્દરસ્યૈતે સિદ્ધાવાસા ઉદાહૃતાઃ
તેષુ તેષુ ગિરીન્દ્રેષુ ગુહાસુ ચ વનેષુ ચ ॥

રુદ્રક્ષેત્રાણિ દિવ્યાનિ વિષ્ણોર્નારાયણસ્ય ચ
સરસો માનસસ્યેહ દક્ષિણેન મહાચલાઃ ॥

યે કીર્ત્યમાનાસ્તાન્સર્વાન્ સંક્ષિપ્ય પ્રવદામ્યહમ્
શૈલશ્ ચ વિશિરાશ્ચૈવ શિખરશ્ચાચલોત્તમઃ ॥

એકશૃઙ્ગો મહાશૂલો ગજશૈલઃ પિશાચકઃ
પઞ્ચશૈલો ઽથ કૈલાસો હિમવાંશ્ચાચલોત્તમઃ ॥

ઇત્યેતે દેવચરિતા ઉત્કટાઃ પર્વતોત્તમાઃ
તેષુ તેષુ ચ સર્વેષુ પર્વતેષુ વનેષુ ચ ॥

રુદ્રક્ષેત્રાણિ દિવ્યાનિ સ્થાપિતાનિ સુરોત્તમૈઃ
દિગ્ભાગે દક્ષિણે પ્રોક્તાઃ પશ્ચિમે ચ વદામિ વઃ ॥

અપરેણ સિતોદશ્ ચ સુરપશ્ ચ મહાબલઃ
કુમુદો મધુમાંશ્ચૈવ હ્ય્ અઞ્જનો મુકુટસ્ તથા ॥

કૃષ્ણશ્ ચ પાણ્ડુરશ્ચૈવ સહસ્રશિખરશ્ ચ યઃ
પારિજાતશ્ ચ શૈલેન્દ્રઃ શ્રીશૃઙ્ગશ્ચાચલોત્તમઃ ॥

ઇત્યેતે દેવચરિતા ઉત્કટાઃ પર્વતોત્તમાઃ
સર્વે પશ્ચિમદિગ્ભાગે રુદ્રક્ષેત્રસમન્વિતાઃ ॥

મહાભદ્રસ્ય સરસશ્ ચોત્તરે ચ મહાબલાઃ
યે સ્થિતાઃ કીર્ત્યમાનાંસ્તાન્ સંક્ષિપ્યેહ નિબોધત ॥

શઙ્ખકૂટો મહાશૈલો વૃષભો હંસપર્વતઃ
નાગશ્ ચ કપિલશ્ચૈવ ઇન્દ્રશૈલશ્ ચ સાનુમાન્ ॥

નીલઃ કણ્ટકશૃઙ્ગશ્ ચ શતશૃઙ્ગશ્ ચ પર્વતઃ
પુષ્પકોશઃ પ્રશૈલશ્ ચ વિરજશ્ચાચલોત્તમઃ ॥

વરાહપર્વતશ્ચૈવ મયૂરશ્ચાચલોત્તમઃ
જારુધિશ્ચૈવ શૈલેન્દ્ર એત ઉત્તરસંસ્થિતાઃ ॥

તેષુ શૈલેષુ દિવ્યેષુ દેવદેવસ્ય શૂલિનઃ
અસંખ્યાતાનિ દિવ્યાનિ વિમાનાનિ સહસ્રશઃ ॥

એતેષાં શૈલમુખ્યાનામ્ અન્તરેષુ યથાક્રમમ્
સન્તિ ચૈવાન્તરદ્રોણ્યઃ સરાંસ્યુપવનાનિ ચ ॥

વસન્તિ દેવા મુનયઃ સિદ્ધાશ્ ચ શિવભાવિતાઃ
કૃતવાસાઃ સપત્નીકાઃ પ્રસાદાત્પરમેષ્ઠિનઃ ॥

લક્ષ્મ્યાદ્યાનાં બિલ્વવને કકુભે કશ્યપાદયઃ
તથા તાલવને પ્રોક્તમ્ ઇન્દ્રોપેન્દ્રોરગાત્મનામ્ ॥

ઉદુંબરે કર્દમસ્ય તથાન્યેષાં મહાત્મનામ્
વિદ્યાધરાણાં સિદ્ધાનાં પુણ્યે ત્વામ્રવને શુભે ॥

નાગાનાં સિદ્ધસંઘાનાં તથા નિંબવને સ્થિતિઃ
સૂર્યસ્ય કિંશુકવને તથા રુદ્રગણસ્ય ચ ॥

બીજપૂરવને પુણ્યે દેવાચાર્યો વ્યવસ્થિતઃ
કૌમુદે તુ વને વિષ્ણુ પ્રમુખાનાં મહાત્મનામ્ ॥

સ્થલપદ્મવનાન્તસ્થ ન્યગ્રોધે ઽશેષભોગિનઃ
શેષસ્ત્વશેષજગતાં પતિરાસ્તે ઽતિગર્વિતઃ ॥

સ એવ જગતાં કાલઃ પાતાલે ચ વ્યવસ્થિતઃ
વિષ્ણોર્વિશ્વગુરોર્મૂર્તિર્ દિવ્યઃ સાક્ષાદ્ધલાયુધઃ ॥

શયનં દેવદેવસ્ય સ હરેઃ કઙ્કણં વિભોઃ
વને પનસવૃક્ષાણાં સશુક્રા દાનવાદયઃ ॥

કિન્નરૈરુરગાશ્ચૈવ વિશાખકવને સ્થિતાઃ
મનોહરવને વૃક્ષાઃ સર્વકોટિસમન્વિતાઃ ॥

નન્દીશ્વરો ગણવરૈઃ સ્તૂયમાનો વ્યવસ્થિતઃ
સંતાનકસ્થલીમધ્યે સાક્ષાદ્દેવી સરસ્વતી ॥

એવં સંક્ષેપતઃ પ્રોક્તા વનેષુ વનવાસિનઃ
અસંખ્યાતા મયાપ્યત્ર વક્તું નો વિસ્તરેણ તુ ॥