લિઙ્ગપુરાણ · અધ્યાય 1.40

તિષ્યે માયામસૂયાં ચ વધં ચૈવ તપસ્વિનામ્
સાધયન્તિ નરાસ્તત્ર તમસા વ્યાકુલેન્દ્રિયાઃ ॥

કલૌ પ્રમાદકો રોગઃ સતતં ક્ષુદ્ભયાનિ ચ
અનાવૃષ્ટિભયં ઘોરં દેશાનાં ચ વિપર્યયઃ ॥

ન પ્રામાણ્યં શ્રુતેરસ્તિ નૃણાં ચાધર્મસેવનમ્
અધાર્મિકાસ્ત્વનાચારા મહાકોપાલ્પચેતસઃ ॥

અનૃતં બ્રુવતે લુબ્ધાસ્ તિષ્યે જાતાશ્ ચ દુષ્પ્રજાઃ
દુરિષ્ટૈર્દુરધીતૈશ્ ચ દુરાચારૈર્દુરાગમૈઃ ॥

વિપ્રાણાં કર્મ દોષેણ પ્રજાનાં જાયતે ભયમ્
નાધીયન્તે તદા વેદાન્ ન યજન્તિ દ્વિજાતયઃ ॥

ઉત્સીદન્તિ નરાશ્ચૈવ ક્ષત્રિયાશ્ ચ વિશઃ ક્રમાત્
શૂદ્રાણાં મન્ત્રયોગેન સંબન્ધો બ્રાહ્મણૈઃ સહ ॥

ભવતીહ કલૌ તસ્મિઞ્ શયનાસનભોજનૈઃ
રાજાનઃ શૂદ્રભૂયિષ્ઠા બ્રાહ્મણાન્ બાધયન્તિ તે ॥

ભ્રૂણહત્યા વીરહત્યા પ્રજાયન્તે પ્રજાસુ વૈ
શૂદ્રાશ્ ચ બ્રાહ્મણાચારાઃ શૂદ્રાચારાશ્ ચ બ્રાહ્મણાઃ ॥

રાજવૃત્તિસ્થિતાશ્ ચૌરાશ્ ચૌરાચારાશ્ ચ પાર્થિવાઃ
એકપત્ન્યો ન શિષ્યન્તિ વર્ધિષ્યન્ત્યભિસારિકાઃ ॥

વર્ણાશ્રમપ્રતિષ્ઠાનો જાયતે નૃષુ સર્વતઃ
તદા સ્વલ્પફલા ભૂમિઃ ક્વચિચ્ચાપિ મહાફલા ॥

અરક્ષિતારો હર્તારઃ પાર્થિવાશ્ ચ શિલાશન
શૂદ્રા વૈ જ્ઞાનિનઃ સર્વે બ્રાહ્મણૈરભિવન્દિતાઃ ॥

અક્ષત્રિયાશ્ ચ રાજાનો વિપ્રાઃ શૂદ્રોપજીવિનઃ
આસનસ્થા દ્વિજાન્દૃષ્ટ્વા ન ચલન્ત્યલ્પબુદ્ધયઃ ॥

તાડયન્તિ દ્વિજેન્દ્રાંશ્ ચ શૂદ્રા વૈ સ્વલ્પબુદ્ધયઃ
આસ્યે નિધાય વૈ હસ્તં કર્ણં શૂદ્રસ્ય વૈ દ્વિજાઃ ॥

નીચસ્યેવ તદા વાક્યં વદન્તિ વિનયેન તમ્
ઉચ્ચાસનસ્થાન્ શૂદ્રાંશ્ ચ દ્વિજમધ્યે દ્વિજર્ષભ ॥

જ્ઞાત્વા ન હિંસતે રાજા કલૌ કાલવશેન તુ
પુષ્પૈશ્ ચ વાસિતૈશ્ચૈવ તથાન્યૈર્ મઙ્ગલૈઃ શુભૈઃ ॥

શૂદ્રાનભ્યર્ચયન્ત્યલ્પ શ્રુતભાગ્યબલાન્વિતાઃ
ન પ્રેક્ષન્તે ગર્વિતાશ્ ચ શૂદ્રા દ્વિજવરાન્ દ્વિજ ॥

સેવાવસરમ્ આલોક્ય દ્વારે તિષ્ઠન્તિ વૈ દ્વિજાઃ
વાહનસ્થાન્ સમાવૃત્ય શૂદ્રાઞ્શૂદ્રોપજીવિનઃ ॥

સેવન્તે બ્રાહ્મણાસ્તત્ર સ્તુવન્તિ સ્તુતિભિઃ કલૌ
તપોયજ્ઞફલાનાં ચ વિક્રેતારો દ્વિજોત્તમાઃ ॥

યતયશ્ ચ ભવિષ્યન્તિ બહવો ઽસ્મિન્કલૌ યુગે
પુરુષાલ્પં બહુસ્ત્રીકં યુગાન્તે સમુપસ્થિતે ॥

નિન્દન્તિ વેદવિદ્યાં ચ દ્વિજાઃ કર્માણિ વૈ કલૌ
કલૌ દેવો મહાદેવઃ શઙ્કરો નીલલોહિતઃ ॥

પ્રકાશતે પ્રતિષ્ઠાર્થં ધર્મસ્ય વિકૃતાકૃતિઃ
યે તં વિપ્રા નિષેવન્તે યેન કેનાપિ શઙ્કરમ્ ॥

કલિદોષાન્ વિનિર્જિત્ય પ્રયાન્તિ પરમં પદમ્
શ્વાપદપ્રબલત્વં ચ ગવાં ચૈવ પરિક્ષયઃ ॥

સાધૂનાં વિનિવૃત્તિશ્ ચ વેદ્યા તસ્મિન્યુગક્ષયે
તદા સૂક્ષ્મો મહોદર્કો દુર્લભો દાનમૂલવાન્ ॥

ચાતુરાશ્રમશૈથિલ્યે ધર્મઃ પ્રતિચલિષ્યતિ
અરક્ષિતારો હર્તારો બલિભાગસ્ય પાર્થિવાઃ ॥

યુગાન્તેષુ ભવિષ્યન્તિ સ્વરક્ષણપરાયણાઃ
અટ્ટશૂલા જનપદાઃ શિવશૂલાશ્ચતુષ્પથાઃ ॥

પ્રમદાઃ કેશશૂલિન્યો ભવિષ્યન્તિ કલૌ યુગે
ચિત્રવર્ષી તદા દેવો યદા પ્રાહુર્યુગક્ષયમ્ ॥

સર્વે વણિગ્જનાશ્ચાપિ ભવિષ્યન્ત્યધમે યુગે
કુશીલચર્યાઃ પાષણ્ડૈર્ વૃથારૂપૈઃ સમાવૃતાઃ ॥

બહુયાજનકો લોકો ભવિષ્યતિ પરસ્પરમ્
નાવ્યાહૃતક્રૂરવાક્યો નાર્જવી નાનસૂયકઃ ॥

ન કૃતે પ્રતિકર્તા ચ યુગક્ષીણે ભવિષ્યતિ
નિન્દકાશ્ચૈવ પતિતા યુગાન્તસ્ય ચ લક્ષણમ્ ॥

નૃપશૂન્યા વસુમતી ન ચ ધાન્યધનાવૃતા
મણ્ડલાનિ ભવિષ્યન્તિ દેશેષુ નગરેષુ ચ ॥

અલ્પોદકા ચાલ્પફલા ભવિષ્યતિ વસુંધરા
ગોપ્તારશ્ચાપ્યગોપ્તારઃ સમ્ભવિષ્યન્ત્યશાસનાઃ ॥

હર્તારઃ પરવિત્તાનાં પરદારપ્રધર્ષકાઃ
કામાત્માનો દુરાત્માનો હ્ય્ અધમાઃ સાહસપ્રિયાઃ ॥

પ્રનષ્ટચેષ્ટનાઃ પુંસો મુક્તકેશાશ્ ચ શૂલિનઃ
જનાઃ ષોડશવર્ષાશ્ ચ પ્રજાયન્તે યુગક્ષયે ॥

શુક્લદન્તાજિનાક્ષાશ્ ચ મુણ્ડાઃ કાષાયવાસસઃ
શૂદ્રા ધર્મં ચરિષ્યન્તિ યુગાન્તે સમુપસ્થિતે ॥

સસ્યચૌરા ભવિષ્યન્તિ દૃઢચૈલાભિલાષિણઃ
ચૌરાશ્ચોરસ્વહર્તારો હર્તુર્હર્તા તથાપરઃ ॥

યોગ્યકર્મણ્યુપરતે લોકે નિષ્ક્રિયતાં ગતે
કીટમૂષકસર્પાશ્ ચ ધર્ષયિષ્યન્તિ માનવાન્ ॥

સુભિક્ષં ક્ષેમમારોગ્યં સામર્થ્યં દુર્લભં તદા
કૌશિકીં પ્રતિપત્સ્યન્તે દેશાન્ક્ષુદ્ભયપીડિતાઃ ॥

દુઃખેનાભિપ્લુતાનાં ચ પરમાયુઃ શતં તદા
દૃશ્યન્તે ન ચ દૃશ્યન્તે વેદાઃ કલિયુગે ઽખિલાઃ ॥

ઉત્સીદન્તિ તદા યજ્ઞાઃ કેવલાધર્મપીડિતાઃ
કાષાયિણો ઽપ્યનિર્ગ્રન્થાઃ કાપાલીબહુલાસ્ત્વિહ ॥

વેદવિક્રયિણશ્ચાન્યે તીર્થવિક્રયિણઃ પરે
વર્ણાશ્રમાણાં યે ચાન્યે પાષણ્ડાઃ પરિપન્થિનઃ ॥

ઉત્પદ્યન્તે તદા તે વૈ સમ્પ્રાપ્તે તુ કલૌ યુગે
અધીયન્તે તદા વેદાઞ્ શૂદ્રા ધર્માર્થકોવિદાઃ ॥

યજન્તે ચાશ્વમેધેન રાજાનઃ શૂદ્રયોનયઃ
સ્ત્રીબાલગોવધં કૃત્વા હત્વા ચૈવ પરસ્પરમ્ ॥

ઉપદ્રવાંસ્તથાન્યોન્યં સાધયન્તિ તદા પ્રજાઃ
દુઃખપ્રભૂતમલ્પાયુર્ દેહોત્સાદઃ સરોગતા ॥

અધર્માભિનિવેશિત્વાત્ તમોવૃત્તં કલૌ સ્મૃતમ્
પ્રજાસુ બ્રહ્મહત્યાદિ તદા વૈ સમ્પ્રવર્તતે ॥

તસ્માદાયુર્બલં રૂપં કલિં પ્રાપ્ય પ્રહીયતે
તદા ત્વલ્પેન કાલેન સિદ્ધિં ગચ્છન્તિ માનવાઃ ॥

ધન્યા ધર્મં ચરિષ્યન્તિ યુગાન્તે દ્વિજસત્તમાઃ
શ્રુતિસ્મૃત્યુદિતં ધર્મં યે ચરન્ત્યનસૂયકાઃ ॥

ત્રેતાયાં વાર્ષિકો ધર્મો દ્વાપરે માસિકઃ સ્મૃતઃ
યથાક્લેશં ચરન્પ્રાજ્ઞસ્ તદહ્ના પ્રાપ્નુતે કલૌ ॥

એષા કલિયુગાવસ્થા સંધ્યાંશં તુ નિબોધ મે
યુગે યુગે ચ હીયન્તે ત્રીંસ્ત્રીન્પાદાંસ્તુ સિદ્ધયઃ ॥

યુગસ્વભાવાઃ સંધ્યાસ્તુ તિષ્ઠન્તીહ તુ પાદશઃ
સંધ્યાસ્વભાવાઃ સ્વાંશેષુ પાદશસ્તે પ્રતિષ્ઠિતાઃ ॥

એવં સંધ્યાંશકે કાલે સમ્પ્રાપ્તે તુ યુગાન્તિકે
તેષાં શાસ્તા હ્યસાધૂનાં ભૂતાનાં નિધનોત્થિતઃ ॥

ગોત્રે ઽસ્મિન્વૈ ચન્દ્રમસો નામ્ના પ્રમિતિરુચ્યતે
માનવસ્ય તુ સો ઽંશેન પૂર્વં સ્વાયંભુવે ઽન્તરે ॥

સમાઃ સ વિંશતિઃ પૂર્ણાઃ પર્યટન્વૈ વસુંધરામ્
અનુકર્ષન્ સ વૈ સેનાં સવાજિરથકુઞ્જરામ્ ॥

પ્રગૃહીતાયુધૈર્વિપ્રૈઃ શતશો ઽથ સહસ્રશઃ
સ તદા તૈઃ પરિવૃતો મ્લેચ્છાન્ હન્તિ સહસ્રશઃ ॥

સ હત્વા સર્વશશ્ચૈવ રાજ્ઞસ્તાઞ્શૂદ્રયોનિજાન્
પાખણ્ડાંસ્તુ તતઃ સર્વાન્ નિઃશેષં કૃતવાન્ પ્રભુઃ ॥

નાત્યર્થં ધાર્મિકા યે ચ તાન્ સર્વાન્ હન્તિ સર્વતઃ
વર્ણવ્યત્યાસજાતાશ્ ચ યે ચ તાનનુજીવિનઃ ॥

પ્રવૃત્તચક્રો બલવાન્ મ્લેચ્છાનામન્તકૃત્સ તુ
અધૃષ્યઃ સર્વભૂતાનાં ચચારાથ વસુંધરામ્ ॥

માનવસ્ય તુ સો ઽંશેન દેવસ્યેહ વિજજ્ઞિવાન્
પૂર્વજન્મનિ વિષ્ણોસ્તુ પ્રમિતિર્નામ વીર્યવાન્ ॥

ગોત્રતો વૈ ચન્દ્રમસઃ પૂર્ણે કલિયુગે પ્રભુઃ
દ્વાત્રિંશે ઽભ્યુદિતે વર્ષે પ્રક્રાન્તો વિંશતિઃ સમાઃ ॥

વિનિઘ્નન્સર્વભૂતાનિ શતશો ઽથ સહસ્રશઃ
કૃત્વા બીજાવશેષાં તુ પૃથિવીં ક્રૂરકર્મણઃ ॥

પરસ્પરનિમિત્તેન કોપેનાકસ્મિકેન તુ
સ સાધયિત્વા વૃષલાન્ પ્રાયશસ્ તાન્ અધાર્મિકાન્ ॥

ગઙ્ગાયમુનયોર્મધ્યે સ્થિતિં પ્રાપ્તઃ સહાનુગઃ
તતો વ્યતીતે કાલે તુ સામાત્યઃ સહસૈનિકઃ ॥

ઉત્સાદ્ય પાર્થિવાન્ સર્વાન્ મ્લેચ્છાંશ્ચૈવ સહસ્રશઃ
તત્ર સંધ્યાંશકે કાલે સમ્પ્રાપ્તે તુ યુગાન્તિકે ॥

સ્થિતાસ્વલ્પાવશિષ્ટાસુ પ્રજાસ્વિહ ક્વચિત્ક્વચિત્
અપ્રગ્રહાસ્તતસ્તા વૈ લોભાવિષ્ટાસ્તુ કૃત્સ્નશઃ ॥

ઉપહિંસન્તિ ચાન્યોન્યં પ્રણિપત્ય પરસ્પરમ્
અરાજકે યુગવશાત્ સંશયે સમુપસ્થિતે ॥

પ્રજાસ્તા વૈ તતઃ સર્વાઃ પરસ્પરભયાર્દિતાઃ
વ્યાકુલાશ્ ચ પરિભ્રાન્તાસ્ ત્યક્ત્વા દારાન્ ગૃહાણિ ચ ॥

સ્વાન્પ્રાણાન્ અનપેક્ષન્તો નિષ્કારુણ્યાઃ સુદુઃખિતાઃ
નષ્ટે શ્રૌતે સ્માર્તધર્મે પરસ્પરહતાસ્તદા ॥

નિર્મર્યાદા નિરાક્રાન્તા નિઃસ્નેહા નિરપત્રપાઃ
નષ્ટે ધર્મે પ્રતિહતાઃ હ્રસ્વકાઃ પઞ્ચવિંશકાઃ ॥

હિત્વા પુત્રાંશ્ ચ દારાંશ્ ચ વિવાદવ્યાકુલેન્દ્રિયાઃ
અનાવૃષ્ટિહતાશ્ચૈવ વાર્તામુત્સૃજ્ય દૂરતઃ ॥

પ્રત્યન્તાનુપસેવન્તે હિત્વા જનપદાન્ સ્વકાન્
સરિત્સાગરકૂપાંસ્તે સેવન્તે પર્વતાંસ્ તથા ॥

મધુમાંસૈર્મૂલફલૈર્ વર્તયન્તિ સુદુઃખિતાઃ
ચીરપત્રાજિનધરા નિષ્ક્રિયા નિષ્પરિગ્રહાઃ ॥

વર્ણાશ્રમપરિભ્રષ્ટાઃ સંકટં ઘોરમાસ્થિતાઃ
એવં કષ્ટમનુપ્રાપ્તા અલ્પશેષાઃ પ્રજાસ્તદા ॥

જરાવ્યાધિક્ષુધાવિષ્ટા દુઃખાન્નિર્વેદમાનસાઃ
વિચારણા તુ નિર્વેદાત્ સામ્યાવસ્થા વિચારણા ॥

સામ્યાવસ્થાત્મકો બોધઃ સંબોધાદ્ધર્મશીલતા
અરૂપશમયુક્તાસ્તુ કલિશિષ્ટા હિ વૈ સ્વયમ્ ॥

અહોરાત્રાત્તદા તાસાં યુગં તુ પરિવર્તતે
ચિત્તસંમોહનં કૃત્વા તાસાં વૈ સુપ્તમત્તવત્ ॥

ભાવિનો ઽર્થસ્ય ચ બલાત્ તતઃ કૃતમવર્તત
પ્રવૃત્તે તુ તતસ્તસ્મિન્ પુનઃ કૃતયુગે તુ વૈ ॥

ઉત્પન્નાઃ કલિશિષ્ટાસ્તુ પ્રજાઃ કાર્તયુગાસ્તદા
તિષ્ઠન્તિ ચેહ યે સિદ્ધા અદૃષ્ટા વિચરન્તિ ચ ॥

સપ્ત સપ્તર્ષિભિશ્ચૈવ તત્ર તે તુ વ્યવસ્થિતાઃ
બ્રહ્મક્ષત્રવિશઃ શૂદ્રા બીજાર્થં યે સ્મૃતા ઇહ ॥

કલિજૈઃ સહ તે સર્વે નિર્વિશેષાસ્તદાભવન્
તેષાં સપ્તર્ષયો ધર્મં કથયન્તીતરે ઽપિ ચ ॥

વર્ણાશ્રમાચારયુતં શ્રૌતં સ્માર્તં દ્વિધા તુ યમ્
તતસ્તેષુ ક્રિયાવત્સુ વર્ધન્તે વૈ પ્રજાઃ કૃતે ॥

શ્રૌતસ્માર્તકૃતાનાં ચ ધર્મે સપ્તર્ષિદર્શિતે
કેચિદ્ધર્મવ્યવસ્થાર્થં તિષ્ઠન્તીહ યુગક્ષયે ॥

મન્વન્તરાધિકારેષુ તિષ્ઠન્તિ મુનયસ્તુ વૈ
યથા દાવપ્રદગ્ધેષુ તૃણેષ્વિહ તતઃ ક્ષિતૌ ॥

વનાનાં પ્રથમં વૃષ્ટ્યા તેષાં મૂલેષુ સંભવઃ
તથા કાર્તયુગાનાં તુ કલિજેષ્વિહ સંભવઃ ॥

એવં યુગાદ્યુગસ્યેહ સંતાનં તુ પરસ્પરમ્
વર્તતે હ વ્યવચ્છેદાદ્ યાવન્મન્વન્તરક્ષયઃ ॥

સુખમાયુર્બલં રૂપં ધર્મો ઽર્થઃ કામ એવ ચ
યુગેષ્વેતાનિ હીયન્તે ત્રીંસ્ત્રીન્ પાદાન્ ક્રમેણ તુ ॥

સસંધ્યાંશેષુ હીયન્તે યુગાનાં ધર્મસિદ્ધયઃ
ઇત્યેષા પ્રતિસિદ્ધિર્વૈ કીર્તિતૈષા ક્રમેણ તુ ॥

ચતુર્યુગાનાં સર્વેષામ્ અનેનૈવ તુ સાધનમ્
એષા ચતુર્યુગાવૃત્તિર્ આ સહસ્રાદ્ ગુણીકૃતા ॥

બ્રહ્મણસ્તદહઃ પ્રોક્તં રાત્રિશ્ચૈતાવતી સ્મૃતા
અનાર્જવં જડીભાવો ભૂતાનામ્ આ યુગક્ષયાત્ ॥

એતદેવ તુ સર્વેષાં યુગાનાં લક્ષણં સ્મૃતમ્
એષાં ચતુર્યુગાણાં ચ ગુણિતા હ્યેકસપ્તતિઃ ॥

ક્રમેણ પરિવૃત્તા તુ મનોરન્તરમ્ ઉચ્યતે
ચતુર્યુગે યથૈકસ્મિન્ ભવતીહ યદા તુ યત્ ॥

તથા ચાન્યેષુ ભવતિ પુનસ્તદ્વૈ યથાક્રમમ્
સર્ગે સર્ગે યથા ભેદા ઉત્પદ્યન્તે તથૈવ તુ ॥

પઞ્ચવિંશત્પરિમિતા ન ન્યૂના નાધિકાસ્ તથા
તથા કલ્પા યુગૈઃ સાર્ધં ભવન્તિ સહ લક્ષણૈઃ ॥

મન્વન્તરાણાં સર્વેષામ્ એતદેવ તુ લક્ષણમ્ ॥

યથા યુગાનાં પરિવર્તનાનિ ચિરપ્રવૃત્તાનિ યુગસ્વભાવાત્
તથા તુ સંતિષ્ઠતિ જીવલોકઃ ક્ષયોદયાભ્યાં પરિવર્તમાનઃ ॥

ઇત્યેતલ્લક્ષણં પ્રોક્તં યુગાનાં વૈ સમાસતઃ
અતીતાનાગતાનાં હિ સર્વમન્વન્તરેષુ વૈ ॥

મન્વન્તરેણ ચૈકેન સર્વાણ્યેવાન્તરાણિ ચ
વ્યાખ્યાતાનિ ન સંદેહઃ કલ્પઃ કલ્પેન ચૈવ હિ ॥

અનાગતેષુ તદ્વચ્ચ તર્કઃ કાર્યો વિજાનતા
મન્વન્તરેષુ સર્વેષુ અતીતાનાગતેષ્વિહ ॥

તુલ્યાભિમાનિનઃ સર્વે નામરૂપૈર્ભવન્ત્યુત
દેવા હ્યષ્ટવિધા યે ચ યે ચ મન્વન્તરેશ્વરાઃ ॥

ઋષયો મનવશ્ચૈવ સર્વે તુલ્યપ્રયોજનાઃ
એવં વર્ણાશ્રમાણાં તુ પ્રવિભાગો યુગે યુગે ॥

યુગસ્વભાવશ્ ચ તથા વિધત્તે વૈ તદા પ્રભુઃ
વર્ણાશ્રમવિભાગાશ્ ચ યુગાનિ યુગસિદ્ધયઃ ॥

યુગાનાં પરિમાણં તે કથિતં હિ પ્રસઙ્ગતઃ
વદામિ દેવીપુત્રત્વં પદ્મયોનેઃ સમાસતઃ ॥