લિઙ્ગપુરાણ · અધ્યાય 1.39

શ્રુત્વા શક્રેણ કથિતં પિતા મમ મહામુનિઃ
પુનઃ પપ્રચ્છ દેવેશં પ્રણમ્ય રચિતાઞ્જલિઃ ॥

ભગવન્ શક્ર સર્વજ્ઞ દેવદેવનમસ્કૃત
શચીપતે જગન્નાથ સહસ્રાક્ષ મહેશ્વર ॥

યુગધર્માન્કથં ચક્રે ભગવાન્પદ્મસંભવઃ
વક્તુમર્હસિ મે સર્વં સાંપ્રતં પ્રણતાય મે ॥

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા શિલાદસ્ય મહાત્મનઃ
વ્યાજહાર યથાદૃષ્ટં યુગધર્મં સુવિસ્તરમ્ ॥

આદ્યં કૃતયુગં વિદ્ધિ તતસ્ત્રેતાયુગં મુને
દ્વાપરં તિષ્યમિત્યેતે ચત્વારસ્તુ સમાસતઃ ॥

સત્ત્વં કૃતં રજસ્ત્રેતા દ્વાપરં ચ રજસ્તમઃ
કલિસ્તમશ્ ચ વિજ્ઞેયં યુગવૃત્તિર્યુગેષુ ચ ॥

ધ્યાનં પરં કૃતયુગે ત્રેતાયાં યજ્ઞ ઉચ્યતે
ભજનં દ્વાપરે શુદ્ધં દાનમેવ કલૌ યુગે ॥

ચત્વારિ ચ સહસ્રાણિ વર્ષાણાં તત્કૃતં યુગમ્
તસ્ય તાવચ્છતી સંધ્યા સંધ્યાંશશ્ ચ તથાવિધઃ ॥

ચત્વારિ ચ સહસ્રાણિ માનુષાણિ શિલાશન
આયુઃ કૃતયુગે વિદ્ધિ પ્રજાનામિહ સુવ્રત ॥

તતઃ કૃતયુગે તસ્મિન્ સંધ્યાંશે ચ ગતે તુ વૈ
પાદાવશિષ્ટો ભવતિ યુગધર્મસ્તુ સર્વતઃ ॥

ચતુર્ભાગૈકહીનં તુ ત્રેતાયુગમનુત્તમમ્
કૃતાર્ધં દ્વાપરં વિદ્ધિ તદર્ધં તિષ્યમુચ્યતે ॥

ત્રિશતી દ્વિશતી સંધ્યા તથા ચૈકશતી મુને
સંધ્યાંશકં તથાપ્યેવં કલ્પેષ્વેવં યુગે યુગે ॥

આદ્યે કૃતયુગે ધર્મશ્ ચતુષ્પાદઃ સનાતનઃ
ત્રેતાયુગે ત્રિપાદસ્તુ દ્વિપાદો દ્વાપરે સ્થિતઃ ॥

ત્રિપાદહીનસ્તિષ્યે તુ સત્તામાત્રેણ ધિષ્ઠિતઃ
કૃતે તુ મિથુનોત્પત્તિર્ વૃત્તિઃ સાક્ષાદ્રસોલ્લસા ॥

પ્રજાસ્તૃપ્તાઃ સદા સર્વાઃ સર્વાનન્દાશ્ ચ ભોગિનઃ
અધમોત્તમતા તાસાં ન વિશેષાઃ પ્રજાઃ શુભાઃ ॥

તુલ્યમાયુઃ સુખં રૂપં તાસાં તસ્મિન્કૃતે યુગે
તાસાં પ્રીતિર્ન ચ દ્વન્દ્વં ન દ્વેષો નાસ્તિ ચ ક્લમઃ ॥

પર્વતોદધિવાસિન્યો હ્ય્ અનિકેતાશ્રયાસ્તુ તાઃ
વિશોકાઃ સત્ત્વબહુલા એકાન્તબહુલાસ્ તથા ॥

તા વૈ નિષ્કામચારિણ્યો નિત્યં મુદિતમાનસાઃ
અપ્રવૃત્તિઃ કૃતયુગે કર્મણોઃ શુભપાપયોઃ ॥

વર્ણાશ્રમવ્યવસ્થા ચ તદાસીન્ન ચ સંકરઃ
રસોલ્લાસઃ કાલયોગાત્ ત્રેતાખ્યે નશ્યતે દ્વિજ ॥

તસ્યાં સિદ્ધૌ પ્રનષ્ટાયામ્ અન્યા સિદ્ધિઃ પ્રજાયતે
અપાં સૌક્ષ્મ્યે પ્રતિગતે તદા મેઘાત્મના તુ વૈ ॥

મેઘેભ્યસ્તનયિત્નુભ્યઃ પ્રવૃત્તં વૃષ્ટિસર્જનમ્
સકૃદ્ એવ તથા વૃષ્ટ્યા સંયુક્તે પૃથિવીતલે ॥

પ્રાદુરાસંસ્તદા તાસાં વૃક્ષાસ્તે ગૃહસંજ્ઞિતાઃ
સર્વવૃત્ત્યુપભોગસ્તુ તાસાં તેભ્યઃ પ્રજાયતે ॥

વર્તયન્તિ સ્મ તેભ્યસ્તાસ્ ત્રેતાયુગમુખે પ્રજાઃ
તતઃ કાલેન મહતા તાસામેવ વિપર્યયાત્ ॥

રાગલોભાત્મકો ભાવસ્ તદા હ્યાકસ્મિકો ઽભવત્
વિપર્યયેણ તાસાં તુ તેન તત્કાલભાવિના ॥

પ્રણશ્યન્તિ તતઃ સર્વે વૃક્ષાસ્તે ગૃહસંજ્ઞિતાઃ
તતસ્તેષુ પ્રનષ્ટેષુ વિભ્રાન્તા મૈથુનોદ્ભવાઃ ॥

અપિ ધ્યાયન્તિ તાં સિદ્ધિં સત્યાભિધ્યાયિનસ્તદા
પ્રાદુર્બભૂવુસ્તાસાં તુ વૃક્ષાસ્તે ગૃહસંજ્ઞિતાઃ ॥

વસ્ત્રાણિ તે પ્રસૂયન્તે ફલાન્યાભરણાનિ ચ
તેષ્વેવ જાયતે તાસાં ગન્ધવર્ણરસાન્વિતમ્ ॥

અમાક્ષિકં મહીવીર્યં પુટકે પુટકે મધુ
તેન તા વર્તયન્તિ સ્મ સુખમાયુઃ સદૈવ હિ ॥

હૃષ્ટપુષ્ટાસ્તયા સિદ્ધ્યા પ્રજા વૈ વિગતજ્વરાઃ
તતઃ કાલાન્તરેણૈવ પુનર્લોભાવૃતાસ્તુ તાઃ ॥

વૃક્ષાંસ્તાન્પર્યગૃહ્ણન્તિ મધુ વા માક્ષિકં બલાત્
તાસાં તેનોપચારેણ પુનર્લોભકૃતેન વૈ ॥

પ્રનષ્ટા મધુના સાર્ધં કલ્પવૃક્ષાઃ ક્વચિત્ક્વચિત્
તસ્યામેવાલ્પશિષ્ટાયાં સિદ્ધ્યાં કાલવશાત્તદા ॥

આવર્તનાત્તુ ત્રેતાયાં દ્વન્દ્વાન્યભ્યુત્થિતાનિ વૈ
શીતવર્ષાતપૈસ્તીવ્રૈસ્ તતસ્તા દુઃખિતા ભૃશમ્ ॥

દ્વન્દ્વૈઃ સમ્પીડ્યમાનાશ્ ચ ચક્રુર્ આવરણાનિ તુ
કૃતદ્વન્દ્વપ્રતીઘાતાઃ કેતનાનિ ગિરૌ તતઃ ॥

પૂર્વં નિકામચારાસ્તા હ્ય્ અનિકેતા અથાવસન્
યથાયોગં યથાપ્રીતિ નિકેતેષ્વવસન્પુનઃ ॥

કૃત્વા દ્વન્દ્વોપઘાતાંસ્તાન્ વૃત્ત્યુપાયમચિન્તયન્
નષ્ટેષુ મધુના સાર્ધં કલ્પવૃક્ષેષુ વૈ તદા ॥

વિવાદવ્યાકુલાસ્તા વૈ પ્રજાસ્તૃષ્ણાક્ષુધાર્દિતાઃ
તતઃ પ્રાદુર્બભૌ તાસાં સિદ્ધિસ્ત્રેતાયુગે પુનઃ ॥

વાર્તાયાઃ સાધિકાપ્યન્યા વૃષ્ટિસ્તાસાં નિકામતઃ
તાસાં વૃષ્ટ્યુદકાદીનિ હ્ય્ અભવન્નિમ્નગાનિ તુ ॥

અભવન્વૃષ્ટિસંતત્યા સ્રોતસ્થાનાનિ નિમ્નગાઃ
એવં નદ્યઃ પ્રવૃત્તાસ્તુ દ્વિતીયે વૃષ્ટિસર્જને ॥

યે પુનસ્તદપાં સ્તોકાઃ પતિતાઃ પૃથિવીતલે
અપાં ભૂમેશ્ ચ સંયોગાદ્ ઓષધ્યસ્તાસ્તદાભવન્ ॥

અથાલ્પકૃષ્ટાશ્ચાનુપ્તા ગ્રામ્યારણ્યાશ્ચતુર્દશ
ઋતુપુષ્પફલાશ્ચૈવ વૃક્ષગુલ્માશ્ ચ જજ્ઞિરે ॥

પ્રાદુર્ભૂતાનિ ચૈતાનિ વૃક્ષજાત્યૌષધાનિ ચ
તેનૌષધેન વર્તન્તે પ્રજાસ્ત્રેતાયુગે તદા ॥

તતઃ પુનરભૂત્તાસાં રાગો લોભશ્ ચ સર્વશઃ
અવશ્યં ભાવિનાર્થેન ત્રેતાયુગવશેન ચ ॥

તતસ્તાઃ પર્યગૃહ્ણન્ત નદીક્ષેત્રાણિ પર્વતાન્
વૃક્ષગુલ્મૌષધીશ્ચૈવ પ્રસહ્ય તુ યથાબલમ્ ॥

વિપર્યયેણ ચૌષધ્યઃ પ્રનષ્ટાસ્તાશ્ચતુર્દશ
મત્વા ધરાં પ્રવિષ્ટાસ્તા ઇત્યૌષધ્યઃ પિતામહઃ ॥

દુદોહ ગાં પ્રયત્નેન સર્વભૂતહિતાય વૈ
તદાપ્રભૃતિ ચૌષધ્યઃ ફાલકૃષ્ટાસ્ત્વિતસ્તતઃ ॥

વાર્તાં કૃષિં સમાયાતા વર્તુકામાઃ પ્રયત્નતઃ
વાર્તા વૃત્તિઃ સમાખ્યાતા કૃષિકામપ્રયત્નતઃ ॥

અન્યથા જીવિતં તાસાં નાસ્તિ ત્રેતાયુગાત્યયે
હસ્તોદ્ભવા હ્યપશ્ચૈવ ભવન્તિ બહુશસ્તદા ॥

તત્રાપિ જગૃહુઃ સર્વે ચાન્યોન્યં ક્રોધમૂર્છિતાઃ
સુતદારધનાદ્યાંસ્તુ બલાદ્યુગબલેન તુ ॥

મર્યાદાયાઃ પ્રતિષ્ઠાર્થં જ્ઞાત્વા તદખિલં વિભુઃ
સસર્જ ક્ષત્રિયાંસ્ત્રાતું ક્ષતાત્કમલસંભવઃ ॥

વર્ણાશ્રમપ્રતિષ્ઠાં ચ ચકાર સ્વેન તેજસા
વૃત્તેન વૃત્તિના વૃત્તં વિશ્વાત્મા નિર્મમે સ્વયમ્ ॥

યજ્ઞપ્રવર્તનં ચૈવ ત્રેતાયામભવત્ક્રમાત્
પશુયજ્ઞં ન સેવન્તે કેચિત્તત્રાપિ સુવ્રતાઃ ॥

બલાદ્વિષ્ણુસ્તદા યજ્ઞમ્ અકરોત્સર્વદૃક્ ક્રમાત્
દ્વિજાસ્તદા પ્રશંસન્તિ તતસ્ત્વાહિંસકં મુને ॥

દ્વાપરેષ્વપિ વર્તન્તે મતિભેદાસ્તદા નૃણામ્
મનસા કર્મણા વાચા કૃચ્છ્રાદ્વાર્તા પ્રસિધ્યતિ ॥

તદા તુ સર્વભૂતાનાં કાયક્લેશવશાત્ક્રમાત્
લોભો ભૃતિર્વણિગ્યુદ્ધં તત્ત્વાનામવિનિશ્ચયઃ ॥

વેદશાખાપ્રણયનં ધર્માણાં સંકરસ્ તથા
વર્ણાશ્રમપરિધ્વંસઃ કામદ્વેષૌ તથૈવ ચ ॥

દ્વાપરે તુ પ્રવર્તન્તે રાગો લોભો મદસ્ તથા
વેદો વ્યાસૈશ્ચતુર્ધા તુ વ્યસ્યતે દ્વાપરાદિષુ ॥

એકો વેદશ્ચતુષ્પાદસ્ ત્રેતાસ્વિહ વિધીયતે
સંક્ષયાદાયુષશ્ચૈવ વ્યસ્યતે દ્વાપરેષુ સઃ ॥

ઋષિપુત્રૈઃ પુનર્ભેદા ભિદ્યન્તે દૃષ્ટિવિભ્રમૈઃ
મન્ત્રબ્રાહ્મણવિન્યાસૈઃ સ્વરવર્ણવિપર્યયૈઃ ॥

સંહિતા ઋગ્યજુઃસામ્નાં સંહન્યન્તે મનીષિભિઃ
સામાન્યા વૈકૃતાશ્ચૈવ દ્રષ્ટૃભિસ્તૈઃ પૃથક્પૃથક્ ॥

બ્રાહ્મણં કલ્પસૂત્રાણિ મન્ત્રપ્રવચનાનિ ચ
અન્યે તુ પ્રસ્થિતાસ્તાન્વૈ કેચિત્તાન્પ્રત્યવસ્થિતાઃ ॥

ઇતિહાસપુરાણાનિ ભિદ્યન્તે કાલગૌરવાત્
બ્રાહ્મં પાદ્મં વૈષ્ણવં ચ શૈવં ભાગવતં તથા ॥

ભવિષ્યં નારદીયં ચ માર્કણ્ડેયમતઃ પરમ્
આગ્નેયં બ્રહ્મવૈવર્તં લૈઙ્ગં વારાહમેવ ચ ॥

વામનાખ્યં તતઃ કૂર્મં માત્સ્યં ગારુડમેવ ચ
સ્કાન્દં તથા ચ બ્રહ્માણ્ડં તેષાં ભેદઃ પ્રકથ્યતે ॥

લૈઙ્ગમ્ એકાદશવિધં પ્રભિન્નં દ્વાપરે શુભમ્
મન્વત્રિવિષ્ણુહારીત યાજ્ઞવલ્ક્યોશનો ઽઙ્ગિરાઃ ॥

યમાપસ્તમ્બસંવર્તાઃ કાત્યાયનબૃહસ્પતી
પરાશરવ્યાસશઙ્ખ લિખિતા દક્ષગૌતમૌ ॥

શાતાતપો વસિષ્ઠશ્ ચ એવમાદ્યૈઃ સહસ્રશઃ
અવૃષ્ટિર્મરણં ચૈવ તથા વ્યાધ્યાદ્યુપદ્રવાઃ ॥

વાઙ્મનઃકર્મજૈર્ દુઃખૈર્ નિર્વેદો જાયતે તતઃ
નિર્વેદાજ્જાયતે તેષાં દુઃખમોક્ષવિચારણા ॥

વિચારણાચ્ચ વૈરાગ્યં વૈરાગ્યાદ્દોષદર્શનમ્
દોષાણાં દર્શનાચ્ચૈવ દ્વાપરે જ્ઞાનસંભવઃ ॥

એષા રજસ્તમોયુક્તા વૃત્તિર્ વૈ દ્વાપરે સ્મૃતા
આદ્યે કૃતે તુ ધર્મો ઽસ્તિ સ ત્રેતાયાં પ્રવર્તતે ॥

દ્વાપરે વ્યાકુલીભૂત્વા પ્રણશ્યતિ કલૌ યુગે ॥