લિઙ્ગપુરાણ · અધ્યાય 1.4

અથ પ્રાથમિકસ્યેહ યઃ કાલસ્તદહઃ સ્મૃતમ્
સર્ગસ્ય તાદૃશી રાત્રિઃ પ્રાકૃતસ્ય સમાસતઃ ॥

દિવા સૃષ્ટિં વિકુરુતે રજન્યાં પ્રલયં વિભુઃ
ઔપચારિકમસ્યૈતદ્ અહોરાત્રં ન વિદ્યતે ॥

દિવા વિકૃતયઃ સર્વે વિકારા વિશ્વદેવતાઃ
પ્રજાનાં પતયઃ સર્વે તિષ્ઠન્ત્યન્યે મહર્ષયઃ ॥

રાત્રૌ સર્વે પ્રલીયન્તે નિશાન્તે સમ્ભવન્તિ ચ
અહસ્તુ તસ્ય વૈકલ્પો રાત્રિસ્તાદૃગ્વિધા સ્મૃતા ॥

ચતુર્યુગસહસ્રાન્તે મનવસ્તુ ચતુર્દશ
ચત્વારિ તુ સહસ્રાણિ વત્સરાણાં કૃતં દ્વિજાઃ ॥

તાવચ્છતી ચ વૈ સંધ્યા સંધ્યાંશશ્ ચ કૃતસ્ય તુ
ત્રિશતી દ્વિશતી સંધ્યા તથા ચૈકશતી ક્રમાત્ ॥

અંશકઃ ષટ્શતં તસ્માત્ કૃતસંધ્યાંશકં વિના
ત્રિદ્વ્યેકસાહસ્રમિતો વિના સંધ્યાંશકેન તુ ॥

ત્રેતાદ્વાપરતિષ્યાણાં કૃતસ્ય કથયામિ વઃ
નિમેષપઞ્ચદશકા કાષ્ઠા સ્વસ્થસ્ય સુવ્રતાઃ ॥

મર્ત્યસ્ય ચાક્ષ્ણોસ્તસ્યાશ્ ચ તતસ્ ત્રિંશતિકા કલા
કલાત્રિંશતિકો વિપ્રા મુહૂર્ત ઇતિ કલ્પિતઃ ॥

મુહૂર્તપઞ્ચદશિકા રજની તાદૃશં ત્વહઃ
પિત્ર્યે રાત્ર્યહની માસઃ પ્રવિભાગસ્તયોઃ પુનઃ ॥

કૃષ્ણપક્ષસ્ત્વહસ્તેષાં શુક્લઃ સ્વપ્નાય શર્વરી
ત્રિંશદ્યે માનુષા માસાઃ પિત્ર્યો માસસ્તુ સ સ્મૃતઃ ॥

શતાનિ ત્રીણિ માસાનાં ષષ્ટ્યા ચાપ્યધિકાનિ વૈ
પિત્ર્યઃ સંવત્સરો હ્યેષ માનુષેણ વિભાવ્યતે ॥

માનુષેણૈવ માનેન વર્ષાણાં યચ્છતં ભવેત્
પિતૄણાં ત્રીણિ વર્ષાણિ સંખ્યાતાનીહ તાનિ વૈ ॥

દશ વૈ દ્વ્યધિકા માસાઃ પિતૃસંખ્યેહ સંસ્મૃતા
લૌકિકેનૈવ માનેન અબ્દો યો માનુષઃ સ્મૃતઃ ॥

એતદ્દિવ્યમહોરાત્રમ્ ઇતિ લૈઙ્ગે ઽત્ર પઠ્યતે
દિવ્યે રાત્ર્યહની વર્ષં પ્રવિભાગસ્તયોઃ પુનઃ ॥

અહસ્તત્રોદગયનં રાત્રિઃ સ્યાદ્દક્ષિણાયનમ્
એતે રાત્ર્યહની દિવ્યે પ્રસંખ્યાતે વિશેષતઃ ॥

ત્રિંશદ્યાનિ તુ વર્ષાણિ દિવ્યો માસસ્તુ સ સ્મૃતઃ
માનુષં તુ શતં વિપ્રા દિવ્યમાસાસ્ત્રયસ્તુ તે ॥

દશ ચૈવ તથાહાનિ દિવ્યો હ્યેષ વિધિઃ સ્મૃતઃ
ત્રીણિ વર્ષશતાન્યેવ ષષ્ટિવર્ષાણિ યાનિ તુ ॥

દિવ્યઃ સંવત્સરો હ્યેષ માનુષેણ પ્રકીર્તિતઃ
ત્રીણિ વર્ષસહસ્રાણિ માનુષાણિ પ્રમાણતઃ ॥

ત્રિંશદન્યાનિ વર્ષાણિ મતઃ સપ્તર્ષિવત્સરઃ
નવ યાનિ સહસ્રાણિ વર્ષાણાં માનુષાણિ તુ ॥

અન્યાનિ નવતીશ્ચૈવ ધ્રૌવઃ સંવત્સરસ્તુ સઃ
ષટ્ત્રિંશત્તુ સહસ્રાણિ વર્ષાણાં માનુષાણિ તુ ॥

વર્ષાણાં તચ્છતં જ્ઞેયં દિવ્યો હ્યેષ વિધિઃ સ્મૃતઃ
ત્રીણ્યેવ નિયુતાન્યાહુર્ વર્ષાણાં માનુષાણિ તુ ॥

ષષ્ટિશ્ચૈવ સહસ્રાણિ સંખ્યાતાનિ તુ સંખ્યયા
દિવ્યં વર્ષસહસ્રં તુ પ્રાહુઃ સંખ્યાવિદો જનાઃ ॥

દિવ્યેનૈવ પ્રમાણેન યુગસંખ્યાપ્રકલ્પનમ્
પૂર્વં કૃતયુગં નામ તતસ્ત્રેતા વિધીયતે ॥

દ્વાપરશ્ચ કલિશ્ચૈવ યુગાન્યેતાનિ સુવ્રતાઃ
અથ સંવત્સરા દૃષ્ટા માનુષેણ પ્રમાણતઃ ॥

કૃતસ્યાદ્યસ્ય વિપ્રેન્દ્રા દિવ્યમાનેન કીર્તિતમ્
સહસ્રાણાં શતાન્યાસંશ્ ચતુર્દશ ચ સંખ્યયા ॥

ચત્વારિંશત્સહસ્રાણિ તથાન્યાનિ કૃતં યુગમ્
તથા દશસહસ્રાણાં વર્ષાણાં શતસંખ્યયા ॥

અશીતિશ્ ચ સહસ્રાણિ કાલસ્ત્રેતાયુગસ્ય ચ
સપ્તૈવ નિયુતાન્યાહુર્ વર્ષાણાં માનુષાણિ તુ ॥

વિંશતિશ્ ચ સહસ્રાણિ કાલસ્તુ દ્વાપરસ્ય ચ
તથા શતસહસ્રાણિ વર્ષાણાં ત્રીણિ સંખ્યયા ॥

ષષ્ટિશ્ચૈવ સહસ્રાણિ કાલઃ કલિયુગસ્ય તુ
એવં ચતુર્યુગઃ કાલ ઋતે સંધ્યાંશકાત્સ્મૃતઃ ॥

નિયુતાન્યેવ ષટ્ત્રિંશન્ નિરંશાનિ તુ તાનિ વૈ
ચત્વારિંશત્તથા ત્રીણિ નિયુતાનીહ સંખ્યયા ॥

વિંશતિશ્ ચ સહસ્રાણિ સંધ્યાંશશ્ ચ ચતુર્યુગઃ
એવં ચતુર્યુગાખ્યાનાં સાધિકા હ્યેકસપ્તતિઃ ॥

કૃતત્રેતાદિયુક્તાનાં મનોરન્તરમુચ્યતે
મન્વન્તરસ્ય સંખ્યા ચ વર્ષાગ્રેણ પ્રકીર્તિતા ॥

ત્રિંશત્કોટ્યસ્તુ વર્ષાણાં માનુષેણ દ્વિજોત્તમાઃ
સપ્તષષ્ટિસ્તથાન્યાનિ નિયુતાન્યધિકાનિ તુ ॥

વિંશતિશ્ ચ સહસ્રાણિ કાલો ઽયમ્ અધિકં વિના
મન્વન્તરસ્ય સંખ્યૈષા લૈઙ્ગે ઽસ્મિન્કીર્તિતા દ્વિજાઃ ॥

ચતુર્યુગસ્ય ચ તથા વર્ષસંખ્યા પ્રકીર્તિતા
ચતુર્યુગસહસ્રં વૈ કલ્પશ્ચૈકો દ્વિજોત્તમાઃ ॥

નિશાન્તે સૃજતે લોકાન્ નશ્યન્તે નિશિ જન્તવઃ
તત્ર વૈમાનિકાનાં તુ અષ્ટાવિંશતિકોટયઃ ॥

મન્વન્તરેષુ વૈ સંખ્યા સાન્તરેષુ યથાતથા
ત્રીણિ કોટિશતાન્યાસન્ કોટ્યો દ્વિનવતિસ્ તથા ॥

કલ્પે ઽતીતે તુ વૈ વિપ્રાઃ સહસ્રાણાં તુ સપ્તતિઃ
પુનસ્તથાષ્ટસાહસ્રં સર્વત્રૈવ સમાસતઃ ॥

કલ્પાવસાનિકાંસ્ત્યક્ત્વા પ્રલયે સમુપસ્થિતે
મહર્લોકાત્ પ્રયાન્ત્યેતે જનલોકં જનાસ્તતઃ ॥

કોટીનાં દ્વે સહસ્રે તુ અષ્ટૌ કોટિશતાનિ તુ
દ્વિષષ્ટિશ્ ચ તથા કોટ્યો નિયુતાનિ ચ સપ્તતિઃ ॥

કલ્પાર્ધસંખ્યા દિવ્યા વૈ કલ્પમેવં તુ કલ્પયેત્
કલ્પાનાં વૈ સહસ્રં તુ વર્ષમેકમજસ્ય તુ ॥

વર્ષાણામષ્ટસાહસ્રં બ્રાહ્મં વૈ બ્રહ્મણો યુગમ્
સવનં યુગસાહસ્રં સર્વદેવોદ્ભવસ્ય તુ ॥

સવનાનાં સહસ્રં તુ ત્રિવિધં ત્રિગુણં તથા
બ્રહ્મણસ્તુ તથા પ્રોક્તઃ કાલઃ કાલાત્મનઃ પ્રભો ॥

ભવોદ્ભવસ્તપશ્ચૈવ ભવ્યો રમ્ભઃ ક્રતુઃ પુનઃ
ઋતુર્વહ્નિર્હવ્યવાહઃ સાવિત્રઃ શુદ્ધ એવ ચ ॥

ઉશિકઃ કુશિકશ્ચૈવ ગાન્ધારો મુનિસત્તમાઃ
ઋષભશ્ ચ તથા ષડ્જો મજ્જાલીયશ્ ચ મધ્યમઃ ॥

વૈરાજો વૈ નિષાદશ્ ચ મુખ્યો વૈ મેઘવાહનઃ
પઞ્ચમશ્ચિત્રકશ્ચૈવ આકૂતિર્ જ્ઞાન એવ ચ ॥

મનઃ સુદર્શો બૃંહશ્ ચ તથા વૈ શ્વેતલોહિતઃ
રક્તશ્ ચ પીતવાસાશ્ ચ અસિતઃ સર્વરૂપકઃ ॥

એવં કલ્પાસ્તુ સંખ્યાતા બ્રહ્મણો ઽવ્યક્તજન્મનઃ
કોટિકોટિસહસ્રાણિ કલ્પાનાં મુનિસત્તમાઃ ॥

ગતાનિ તાવચ્છેષાણિ અહર્નિશ્યાનિ વૈ પુનઃ
પરાન્તે વૈ વિકારાણિ વિકારં યાન્તિ વિશ્વતઃ ॥

વિકારસ્ય શિવસ્યાજ્ઞા વશેનૈવ તુ સંહૃતિઃ
સંહૃતે તુ વિકારે ચ પ્રધાને ચાત્મનિ સ્થિતે ॥

સાધર્મ્યેણાવતિષ્ઠેતે પ્રધાનપુરુષાવુભૌ
ગુણાનાં ચૈવ વૈષમ્યે વિપ્રાઃ સૃષ્ટિરિતિ સ્મૃતા ॥

સામ્યે લયો ગુણાનાં તુ તયોર્હેતુર્મહેશ્વરઃ
લીલયા દેવદેવેન સર્ગાસ્ત્વીદૃગ્વિધાઃ કૃતાઃ ॥

અસંખ્યાતાશ્ ચ સંક્ષેપાત્ પ્રધાનાદ્ અન્વધિષ્ઠિતાત્
અસંખ્યાતાશ્ ચ કલ્પાખ્યા હ્ય્ અસંખ્યાતાઃ પિતામહાઃ ॥

હરયશ્ચાપ્યસંખ્યાતાસ્ ત્વ્ એક એવ મહેશ્વરઃ
પ્રધાનાદિપ્રવૃત્તાનિ લીલયા પ્રાકૃતાનિ તુ ॥

ગુણાત્મિકા ચ તદ્વૃત્તિસ્ તસ્ય દેવસ્ય વૈ ત્રિધા
અપ્રાકૃતસ્ય તસ્યાદિર્ મધ્યાન્તં નાસ્તિ ચાત્મનઃ ॥

પિતામહસ્યાથ પરઃ પરાર્ધદ્વયસંમિતઃ
દિવા સૃષ્ટં તુ યત્સર્વં નિશિ નશ્યતિ ચાસ્ય તત્ ॥

ભૂર્ભુવઃસ્વર્મહસ્તત્ર નશ્યતે ચોર્ધ્વતો ન ચ
રાત્રૌ ચૈકાર્ણવે બ્રહ્મા નષ્ટે સ્થાવરજઙ્ગમે ॥

સુષ્વાપામ્ભસિ યસ્તસ્માન્ નારાયણ ઇતિ સ્મૃતઃ
શર્વર્યન્તે પ્રબુદ્ધો વૈ દૃષ્ટ્વા શૂન્યં ચરાચરમ્ ॥

સ્રષ્ટું તદા મતિં ચક્રે બ્રહ્મા બ્રહ્મવિદાં વરઃ
ઉદકૈરાપ્લુતાં ક્ષ્માં તાં સમાદાય સનાતનઃ ॥

પૂર્વવત્સ્થાપયામાસ વારાહં રૂપમાસ્થિતઃ
નદીનદસમુદ્રાંશ્ ચ પૂર્વવચ્ચાકરોત્પ્રભુઃ ॥

કૃત્વા ધરાં પ્રયત્નેન નિમ્નોન્નતિવિવર્જિતામ્
ધરાયાં સો ઽચિનોત્સર્વાન્ ગિરીન્ દગ્ધાન્ પુરાગ્નિના ॥

ભૂરાદ્યાંશ્ ચતુરો લોકાન્ કલ્પયામાસ પૂર્વવત્
સ્રષ્ટું ચ ભગવાંશ્ચક્રે તદા સ્રષ્ટા પુનર્મતિમ્ ॥