લિઙ્ગપુરાણ · અધ્યાય 1.29

ઇદાનીં શ્રોતુમિચ્છામિ પુરા દારુવને વિભો
પ્રવૃત્તં તદ્વનસ્થાનાં તપસા ભાવિતાત્મનામ્ ॥

કથં દારુવનં પ્રાપ્તો ભગવાન્નીલલોહિતઃ
વિકૃતં રૂપમાસ્થાય ચોર્ધ્વરેતા દિગમ્બરઃ ॥

કિં પ્રવૃત્તં વને તસ્મિન્ રુદ્રસ્ય પરમાત્મનઃ
વક્તુમર્હસિ તત્ત્વેન દેવદેવસ્ય ચેષ્ટિતમ્ ॥

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા શ્રુતિસારવિદાં વરઃ
શિલાદસૂનુર્ભગવાન્ પ્રાહ કિંચિદ્ભવં હસન્ ॥

મુનયો દારુગહને તપસ્તેપુઃ સુદારુણમ્
તુષ્ટ્યર્થં દેવદેવસ્ય સદારતનયાગ્નયઃ ॥

તુષ્ટો રુદ્રો જગન્નાથશ્ ચેકિતાનો વૃષધ્વજઃ
ધૂર્જટિઃ પરમેશાનો ભગવાન્નીલલોહિતઃ ॥

પ્રવૃત્તિલક્ષણં જ્ઞાનં જ્ઞાતું દારુવનૌકસામ્
પરીક્ષાર્થં જગન્નાથઃ શ્રદ્ધયા ક્રીડયા ચ સઃ ॥

નિવૃત્તિલક્ષણજ્ઞાન પ્રતિષ્ઠાર્થં ચ શઙ્કરઃ
દેવદારુવનસ્થાનાં પ્રવૃત્તિજ્ઞાનચેતસામ્ ॥

વિકૃતં રૂપમાસ્થાય દિગ્વાસા વિષમેક્ષણઃ
મુગ્ધો દ્વિહસ્તઃ કૃષ્ણાઙ્ગો દિવ્યં દારુવનં યયૌ ॥

મન્દસ્મિતં ચ ભગવાન્ સ્ત્રીણાં મનસિજોદ્ભવમ્
ભ્રૂવિલાસં ચ ગાનં ચ ચકારાતીવ સુંદરઃ ॥

સંપ્રોક્ષ્ય નારીવૃન્દં વૈ મુહુર્મુહુરનઙ્ગહા
અનઙ્ગવૃદ્ધિમ્ અકરોદ્ અતીવ મધુરાકૃતિઃ ॥

વને તં પુરુષં દૃષ્ટ્વા વિકૃતં નીલલોહિતમ્
સ્ત્રિયઃ પતિવ્રતાશ્ચાપિ તમેવાન્વયુરાદરાત્ ॥

વનોટજદ્વારગતાશ્ ચ નાર્યો વિસ્રસ્તવસ્ત્રાભરણા વિચેષ્ટાઃ
લબ્ધ્વા સ્મિતં તસ્ય મુખારવિન્દાદ્ દ્રુમાલયસ્થાસ્ તમ્ અથાન્વયુસ્તાઃ ॥

દૃષ્ટ્વા કાશ્ચિદ્ભવં નાર્યો મદઘૂર્ણિતલોચનાઃ
વિલાસબાહ્યાસ્તાશ્ચાપિ ભ્રૂવિલાસં પ્રચક્રિરે ॥

અથ દૃષ્ટ્વાપરા નાર્યઃ કિંચિત્ પ્રહસિતાનનાઃ
કિંચિદ્ વિસ્રસ્તવસનાઃ સ્રસ્તકાઞ્ચીગુણા જગુઃ ॥

કાશ્ચિત્તદા તં વિપિને તુ દૃષ્ટ્વા વિપ્રાઙ્ગનાઃ સ્રસ્તનવાંશુકં વા
સ્વાન્સ્વાન્વિચિત્રાન્ વલયાન્પ્રવિધ્ય મદાન્વિતા બન્ધુજનાંશ્ ચ જગ્મુઃ ॥

કાચિત્તદા તં ન વિવેદ દૃષ્ટ્વા વિવાસના સ્રસ્તમહાંશુકા ચ
શાખાવિચિત્રાન્ વિટપાન્પ્રસિદ્ધાન્ મદાન્વિતા બન્ધુજનાંસ્તથાન્યાઃ ॥

કાશ્ચિજ્જગુસ્તં નનૃતુર્ નિપેતુશ્ ચ ધરાતલે
નિષેદુર્ગજવચ્ચાન્યા પ્રોવાચ દ્વિજપુઙ્ગવાઃ ॥

અન્યોન્યં સસ્મિતં પ્રેક્ષ્ય ચાલિલિઙ્ગુઃ સમન્તતઃ
નિરુધ્ય માર્ગં રુદ્રસ્ય નૈપુણાનિ પ્રચક્રિરે ॥

કો ભવાનિતિ ચાહુસ્તં આસ્યતામિતિ ચાપરાઃ
કુત્રેત્યથ પ્રસીદેતિ જજલ્પુઃ પ્રીતમાનસાઃ ॥

વિપરીતા નિપેતુર્વૈ વિસ્રસ્તાંશુકમૂર્ધજાઃ
પતિવ્રતાઃ પતીનાં તુ સંનિધૌ ભવમાયયા ॥

દૃષ્ટ્વા શ્રુત્વા ભવસ્તાસાં ચેષ્ટાવાક્યાનિ ચાવ્યયઃ
શુભં વાપ્યશુભં વાપિ નોક્તવાન્પરમેશ્વરઃ ॥

દૃષ્ટ્વા નારીકુલં વિપ્રાસ્ તથાભૂતં ચ શઙ્કરમ્
અતીવ પરુષં વાક્યં જજલ્પુસ્તે મુનીશ્વરાઃ ॥

તપાંસિ તેષાં સર્વેષાં પ્રત્યાહન્યન્ત શઙ્કરે
યથાદિત્યપ્રકાશેન તારકા નભસિ સ્થિતાઃ ॥

શ્રૂયતે ઋષિશાપેન બ્રહ્મણસ્તુ મહાત્મનઃ
સમૃદ્ધશ્રેયસાં યોનિર્ યજ્ઞા વૈ નાશમાપ્તવાન્ ॥

ભૃગોર્ અપિ ચ શાપેન વિષ્ણુઃ પરમવીર્યવાન્
પ્રાદુર્ભાવાન્દશ પ્રાપ્તો દુઃખિતશ્ ચ સદા કૃતઃ ॥

ઇન્દ્રસ્યાપિ ચ ધર્મજ્ઞ છિન્નં સવૃષણં પુરા
ઋષિણા ગૌતમેનોર્વ્યાં ક્રુદ્ધેન વિનિપાતિતમ્ ॥

ગર્ભવાસો વસૂનાં ચ શાપેન વિહિતસ્ તથા
ઋષીણાં ચૈવ શાપેન નહુષઃ સર્પતાં ગતઃ ॥

ક્ષીરોદશ્ ચ સમુદ્રો ઽસૌ નિવાસઃ સર્વદા હરેઃ
દ્વિતીયશ્ચામૃતાધારો હ્ય્ અપેયો બ્રાહ્મણૈઃ કૃતઃ ॥

અવિમુક્તેશ્વરં પ્રાપ્ય વારાણસ્યાં જનાર્દનઃ
ક્ષીરેણ ચાભિષિચ્યેશં દેવદેવં ત્રિયંબકમ્ ॥

શ્રદ્ધયા પરયા યુક્તો દેહાશ્લેષામૃતેન વૈ
નિષિક્તેન સ્વયં દેવઃ ક્ષીરેણ મધુસૂદનઃ ॥

સેચયિત્વાથ ભગવાન્ બ્રહ્મણા મુનિભિઃ સમમ્
ક્ષીરોદં પૂર્વવચ્ચક્રે નિવાસં ચાત્મનઃ પ્રભુઃ ॥

ધર્મશ્ચૈવ તથા શપ્તો માણ્ડવ્યેન મહાત્મના
વૃષ્ણયશ્ચૈવ કૃષ્ણેન દુર્વાસાદ્યૈર્મહાત્મભિઃ ॥

રાઘવઃ સાનુજશ્ ચાપિ દુર્વાસેન મહાત્મના
શ્રીવત્સશ્ ચ મુનેઃ પાદ પતનાત્તસ્ય ધીમતઃ ॥

એતે ચાન્યે ચ બહવો વિપ્રાણાં વશમાગતાઃ
વર્જયિત્વા વિરૂપાક્ષં દેવદેવમુમાપતિમ્ ॥

એવં હિ મોહિતાસ્તેન નાવબુધ્યન્ત શઙ્કરમ્
અત્યુગ્રવચનં પ્રોચુશ્ ચોગ્રો ઽપ્યન્તરધીયત ॥

તે ઽપિ દારુવનાત્તસ્માત્ પ્રાતઃ સંવિગ્નમાનસાઃ
પિતામહં મહાત્માનમ્ આસીનં પરમાસને ॥

ગત્વા વિજ્ઞાપયામાસુઃ પ્રવૃત્તમખિલં વિભોઃ
શુભે દારુવને તસ્મિન્ મુનયઃ ક્ષીણચેતસઃ ॥

સો ઽપિ સંચિન્ત્ય મનસા ક્ષણાદેવ પિતામહઃ
તેષાં પ્રવૃત્તમખિલં પુણ્યે દારુવને પુરા ॥

ઉત્થાય પ્રાઞ્જલિર્ભૂત્વા પ્રણિપત્ય ભવાય ચ
ઉવાચ સત્વરં બ્રહ્મા મુનીન્દારુવનાલયાન્ ॥

ધિગ્ યુષ્માન્ પ્રાપ્તનિધનાન્ મહાનિધિમ્ અનુત્તમમ્
વૃથાકૃતં યતો વિપ્રા યુષ્માભિર્ ભાગ્યવર્જિતૈઃ ॥

યસ્તુ દારુવને તસ્મિંલ્ લિઙ્ગી દૃષ્ટો ઽપ્યલિઙ્ગિભિઃ
યુષ્માભિર્ વિકૃતાકારઃ સ એવ પરમેશ્વરઃ ॥

ગૃહસ્થૈશ્ ચ ન નિન્દ્યાસ્તુ સદા હ્યતિથયો દ્વિજાઃ
વિરૂપાશ્ ચ સુરૂપાશ્ ચ મલિનાશ્ચાપ્યપણ્ડિતાઃ ॥

સુદર્શનેન મુનિના કાલમૃત્યુરપિ સ્વયમ્
પુરા ભૂમૌ દ્વિજાગ્ર્યેણ જિતો હ્યતિથિપૂજયા ॥

અન્યથા નાસ્તિ સંતર્તું ગૃહસ્થૈશ્ ચ દ્વિજોત્તમૈઃ
ત્યક્ત્વા ચાતિથિપૂજાં તામ્ આત્મનો ભુવિ શોધનમ્ ॥

ગૃહસ્થો ઽપિ પુરા જેતું સુદર્શન ઇતિ શ્રુતઃ
પ્રતિજ્ઞામકરોજ્જાયાં ભાર્યામાહ પતિવ્રતામ્ ॥

સુવ્રતે સુભ્રુ સુભગે શૃણુ સર્વં પ્રયત્નતઃ
ત્વયા વૈ નાવમન્તવ્યા ગૃહે હ્યતિથયઃ સદા ॥

સર્વ એવ સ્વયં સાક્ષાદ્ અતિથિર્યત્પિનાકધૃક્
તસ્માદતિથયે દત્ત્વા આત્માનમપિ પૂજય ॥

એવમુક્ત્વાથ સંતપ્તા વિવશા સા પતિવ્રતા
પતિમાહ રુદન્તી ચ કિમુક્તં ભવતા પ્રભો ॥

તસ્યાસ્તદ્વચનં શ્રુત્વા પુનઃ પ્રાહ સુદર્શનઃ
દેયં સર્વં શિવાયાર્યે શિવ એવાતિથિઃ સ્વયમ્ ॥

તસ્માત્સર્વે પૂજનીયાઃ સર્વે ઽપ્યતિથયઃ સદા
એવમુક્તા તદા ભર્ત્રા ભાર્યા તસ્ય પતિવ્રતા ॥

શેષામિવાજ્ઞામાદાય મૂર્ધ્ના સા પ્રાચરત્તદા
પરીક્ષિતું તથા શ્રદ્ધાં તયોઃ સાક્ષાદ્ દ્વિજોત્તમાઃ ॥

ધર્મો દ્વિજોત્તમો ભૂત્વા જગામાથ મુનેર્ગૃહમ્
તં દૃષ્ટ્વા ચાર્ચયામાસ સાર્ઘ્યાદ્યૈરનઘા દ્વિજમ્ ॥

સમ્પૂજિતસ્તયા તાં તુ પ્રાહ ધર્મો દ્વિજઃ સ્વયમ્
ભદ્રે કુતઃ પતિર્ધીમાંસ્ તવ ભર્તા સુદર્શનઃ ॥

અન્નાદ્યૈરલમદ્યાર્યે સ્વં દાતુમિહ ચાર્હસિ
સા ચ લજ્જાવૃતા નારી સ્મરન્તી કથિતં પુરા ॥

ભર્ત્રા ન્યમીલયન્નેત્રે ચચાલ ચ પતિવ્રતા
કિંચેત્યાહ પુનસ્તં વૈ ધર્મે ચક્રે ચ સા મતિમ્ ॥

નિવેદિતું કિલાત્માનં તસ્મૈ પત્યુરિહાજ્ઞયા
એતસ્મિન્નન્તરે ભર્તા તસ્યા નાર્યાઃ સુદર્શનઃ ॥

ગૃહદ્વારં ગતો ધીમાંસ્ તામુવાચ મહામુનિઃ
એહ્યેહિ ક્વ ગતા ભદ્રે તમુવાચાતિથિઃ સ્વયમ્ ॥

ભાર્યયા ત્વનયા સાર્ધં મૈથુનસ્થો ઽહમદ્ય વૈ
સુદર્શન મહાભાગ કિં કર્તવ્યમિહોચ્યતામ્ ॥

સુરતાન્તસ્તુ વિપ્રેન્દ્ર સંતુષ્ટો ઽહં દ્વિજોત્તમ
સુદર્શનસ્તતઃ પ્રાહ સુપ્રહૃષ્ટો દ્વિજોત્તમઃ ॥

ભુઙ્ક્ષ્વ ચૈનાં યથાકામં ગમિષ્યે ઽહં દ્વિજોત્તમ
હૃષ્ટો ઽથ દર્શયામાસ સ્વાત્માનં ધર્મરાટ્ સ્વયમ્ ॥

પ્રદદૌ ચેપ્સિતં સર્વં તમાહ ચ મહાદ્યુતિઃ
એષા ન ભુક્તા વિપ્રેન્દ્ર મનસાપિ સુશોભના ॥

મયા ચૈષા ન સંદેહઃ શ્રદ્ધાં જ્ઞાતુમિહાગતઃ
જિતો વૈ યસ્ત્વયા મૃત્યુર્ ધર્મેણૈકેન સુવ્રત ॥

અહો ઽસ્ય તપસો વીર્યમ્ ઇત્યુક્ત્વા પ્રયયૌ ચ સઃ
તસ્માત્તથા પૂજનીયાઃ સર્વે હ્યતિથયઃ સદા ॥

બહુનાત્ર કિમુક્તેન ભાગ્યહીના દ્વિજોત્તમાઃ
તમેવ શરણં તૂર્ણં ગન્તુમર્હથ શઙ્કરમ્ ॥

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા બ્રહ્મણો બ્રાહ્મણર્ષભાઃ
બ્રહ્માણમભિવન્દ્યાર્તાઃ પ્રોચુરાકુલિતેક્ષણાઃ ॥

નાપેક્ષિતં મહાભાગ જીવિતં વિકૃતાઃ સ્ત્રિયઃ
દૃષ્ટો ઽસ્માભિર્ મહાદેવો નિન્દિતો યસ્ત્વનિન્દિતઃ ॥

શપ્તશ્ ચ સર્વગઃ શૂલી પિનાકી નીલલોહિતઃ
અજ્ઞાનાચ્છાપજા શક્તિઃ કુણ્ઠિતાસ્યનિરીક્ષણાત્ ॥

વક્તુમર્હસિ દેવેશ સંન્યાસં વૈ ક્રમેણ તુ
દ્રષ્ટું વૈ દેવદેવેશમ્ ઉગ્રં ભીમં કપર્દિનમ્ ॥

આદૌ વેદાનધીત્યૈવ શ્રદ્ધયા ચ ગુરોઃ સદા
વિચાર્યાર્થં મુનેર્ધર્માન્ પ્રતિજ્ઞાય દ્વિજોત્તમાઃ ॥

ગ્રહણાન્તં હિ વા વિદ્વાન્ અથ દ્વાદશવાર્ષિકમ્
સ્નાત્વાહૃત્ય ચ દારાન્વૈ પુત્રાનુત્પાદ્ય સુવ્રતાન્ ॥

વૃત્તિભિશ્ચાનુરૂપાભિસ્ તાન્ વિભજ્ય સુતાન્મુનિઃ
અગ્નિષ્ટોમાદિભિશ્ચેષ્ટ્વા યજ્ઞૈર્યજ્ઞેશ્વરં વિભુમ્ ॥

પૂજયેત્ પરમાત્માનં પ્રાપ્યારણ્યં વિભાવસૌ
મુનિર્દ્વાદશવર્ષં વા વર્ષમાત્રમ્ અથાપિ વા ॥

પક્ષદ્વાદશકં વાપિ દિનદ્વાદશકં તુ વા
ક્ષીરભુક્ સંયુતઃ શાન્તઃ સર્વાન્ સમ્પૂજયેત્સુરાન્ ॥

ઇષ્ટ્વૈવં જુહુયાદગ્નૌ યજ્ઞપાત્રાણિ મન્ત્રતઃ
અપ્સુ વૈ પાર્થિવં ન્યસ્ય ગુરવે તૈજસાનિ તુ ॥

સ્વધનં સકલં ચૈવ બ્રાહ્મણેભ્યો વિશઙ્કયા
પ્રણિપત્ય ગુરું ભૂમૌ વિરક્તઃ સંન્યસેદ્યતિઃ ॥

નિકૃત્ય કેશાન્ સશિખાન્ ઉપવીતં વિસૃજ્ય ચ
પઞ્ચભિર્ જુહુયાદ્ અપ્સુ ભૂઃ સ્વાહેતિ વિચક્ષણઃ ॥

તતશ્ચોર્ધ્વં ચરેદેવં યતિઃ શિવવિમુક્તયે
વ્રતેનાનશનેનાપિ તોયવૃત્ત્યાપિ વા પુનઃ ॥

પર્ણવૃત્ત્યા પયોવૃત્ત્યા ફલવૃત્ત્યાપિ વા યતિઃ
એવં જીવન્મૃતો નો ચેત્ ષણ્માસાદ્વત્સરાત્તુ વા ॥

પ્રસ્થાનાદિકમાયાસં સ્વદેહસ્ય ચરેદ્યતિઃ
શિવસાયુજ્યમાપ્નોતિ કર્મણાપ્યેવમાચરન્ ॥

સદ્યો ઽપિ લભતે મુક્તિં ભક્તિયુક્તો દૃઢવ્રતાઃ ॥

ત્યાગેન વા કિં વિધિનાપ્ય્ અનેન ભક્તસ્ય રુદ્રસ્ય શુભૈર્વ્રતૈશ્ચ
યજ્ઞૈશ્ ચ દાનૈર્વિવિધૈશ્ ચ હોમૈર્ લબ્ધૈશ્ચશાસ્ત્રૈર્વિવિધૈશ્ ચ વેદૈઃ ॥

શ્વેતેનૈવં જિતો મૃત્યુર્ ભવભક્ત્યા મહાત્મના
વો ઽસ્તુ ભક્તિર્મહાદેવે શઙ્કરે પરમાત્મનિ ॥