Lalitavistara · અધ્યાય 27

ઇતિ ॥
ઇતિ શ્રીલલિતવિસ્તરે ધર્મચક્રપ્રવર્તનપરિવર્તો નામ ષડ્વિંશતિતમો ઽધ્યાયઃ ॥
સ્તર્ત્ પરિવર્ત 27
નિગમપરિવર્તઃ સપ્તવિંશઃ ।
અથ ખલુ દેવપુત્રા યૈસ્તથાગતો ઽધીષ્ટો ઽભૂદસ્ય ધર્મપર્યાયસ્ય સંપ્રકાશનાય સહ મહેશ્વરનન્દસુનન્દચન્દનમહિતશાન્તપ્રશાન્તવિનીતેશ્વરપ્રમુખા અષ્ટાદશઃ શુદ્ધાવાસકાયિકા દેવપુત્રસહસ્રાણિ યે તથાગતસ્ય ધર્મચક્રપ્રવર્તને ઽપિ સંનિપતિતા અભૂવન્ । તત્ર ભગવાંસ્તાન્ મહેશ્વરદેવપુત્રપ્રમુખાન્ શુદ્ધાવાસકાયિકાન્ દેવપુત્રાનામન્ત્રયતે સ્મ - અયં સ માર્ષા લલિતવિસ્તરો નામ ધર્મપર્યાયસૂત્રાન્તો મહાવૈપુલ્યબોધિસત્ત્વવિક્રીડિતઃ બુદ્ધવિષયે લલિતપ્રવેશ આત્મોપનાયિકસ્તથાગતેન ભાષિતઃ । તં યૂયમુદ્ગૃહ્ણીધ્વં ધારયત વાચયત ચ । એવમિયં ધર્મનેત્રી વૈસ્તારિકી ભવિષ્યતિ । બોધિસત્ત્વયાનિકાશ્ચ પુદ્ગલા ઇમં ધર્મપર્યાયં શ્રુત્વા દૃઢતરં વીર્યમાલપ્સ્યન્તે । અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધાવુદારાધિમુક્તિકાશ્ચ સત્ત્વા મહાધર્મવર્ષવેગં સંજાનયિષ્યન્તિ । મારપક્ષશ્ચ નિગૃહીતો ભવિષ્યતિ । સર્વપરપ્રવાદિનશ્ચાવતારં ન લપ્સ્યન્તે । યુષ્માકં ચ તદ્ધર્મદેશનાધ્યેષણા કુશલમૂલં મહાર્થિકં ભવિષ્યતિ મહાફલં મહાનુશંસમ્ ॥
યઃ કશ્ચિન્માર્ષા અસ્ય લલિતવિસ્તરસ્ય ધર્મપર્યાયસ્યાઞ્જલિં સંપ્રગૃહીતં કરિષ્યતિ, સો ઽષ્ટાવુત્કૃષ્ટાન્ ધર્માન્ પ્રતિલપ્સ્યતે । કતમાનષ્ટૌ? તદ્યથા - ઉત્કૃષ્ટ રૂપં પ્રતિલપ્સ્યતે । ઉત્કૃષ્ટબલં પ્રતિલપ્સ્યતે । ઉત્કૃષ્ટપરિવારં પ્રતિલપ્સ્યતે । ઉત્કૃષ્ટપ્રતિભાનં પ્રતિલપ્સ્યતે । ઉત્કૃષ્ટનૈષ્ક્રમ્યં પ્રતિલપ્સ્યતે । ઉત્કૃષ્ટચિત્તપરિશુદ્ધિં પ્રતિલપ્સ્યતે । ઉત્કૃષ્ટસમાધિપદં પ્રતિલપ્સ્યતે । ઉત્કૃષ્ટપ્રજ્ઞાવભાસં પ્રતિલપ્સ્યતે । ઇમાન્યષ્ટાવુત્કૃષ્ટાન્ ધર્માન્ પ્રતિલપ્સ્યતે ॥
યઃ કશ્ચિન્માર્ષા ઇમં લલિતવિસ્તરં ધર્મપર્યાયં ભાષિતુકામસ્ય ધર્મભાણકસ્ય ધર્માસનં પ્રજ્ઞાપયિષ્યતિ, તસ્યાષ્ટાવાસનપ્રતિલમ્ભાઃ પ્રતિકાઙ્ક્ષિતવ્યાઃ સહપ્રજ્ઞપ્તે આસને । કતમે ઽષ્ટૌ? તદ્યથા - શ્રેષ્ઠ્યાસનપ્રતિલમ્ભઃ । ગૃહપત્યાસનપ્રતિલમ્ભઃ । ચક્રવર્ત્યાસનપ્રતિલમ્ભઃ । લોકપાલાસનપ્રતિલમ્ભઃ । શક્રાસનપ્રતિલમ્ભઃ । વશવર્ત્યાસનપ્રતિલમ્ભઃ । બ્રહ્માસનપ્રતિલમ્ભઃ । બોધિમણ્ડવરાગ્રગતસ્ય બોધિસત્ત્વભૂતસ્યાપ્રત્યુદાવર્ત્યનિહતમારપ્રત્યર્થિકસિંહાસનપ્રતિલમ્ભઃ । અનુત્તરાસમ્યક્સંબોધિમભિસંબુદ્ધસ્ય અતો ઽનુત્તરધર્મચક્રપ્રવર્તનાસનપ્રતિલમ્ભશ્ચ પ્રતિકાઙ્ક્ષિતવ્યઃ । ઇમે ઽષ્ટાવાસનપ્રતિલમ્ભાઃ પ્રતિકાઙ્ક્ષિતવ્યાઃ ॥
ય કશ્ચિન્માર્ષા ઇમં લલિતવિસ્તરં ધર્મપર્યાયં ભાષમાણાય સાધુકારં દાસ્યતિ, સો ઽષ્ટૌ વાક્પરિશુદ્ધીઃ પ્રતિલપ્સ્યતે । કતમા અષ્ટૌ? તદ્યથા - યથાવાદિતથાકારિતાં સત્યાનુપરિવર્તિવાક્કર્મપરિશુદ્ધ્યા । આદેયવચનતાં પર્ષદભિભવનતયા । ગ્રાહ્યવચનતાં અનુદ્ધુરતયા । શ્લક્ષ્ણમધુરવચનતાં અપારુષ્યસત્ત્વસંગ્રહણતયા । કલવિઙ્કરુતસ્વરતાં કાયચિત્તોદ્બિલ્યકરણતયા । તદુક્તવચનતાં સર્વસત્ત્વૈરનભિભવનતયા । બ્રહ્મસ્વરતાં સર્વસ્વરાભિભવનતયા । સિંહઘોષાભિગર્જિતસ્વરતાં સર્વપરપ્રવાદિભિરનભિભવનતયા ।
( વૈદ્ય 317 ) બુદ્ધસ્વરતાં સર્વસત્ત્વેન્દ્રિયપરિતોષણતયા । ઇમા અષ્ટૌ વાક્કર્મપરિશુદ્ધીઃ પ્રતિલપ્સ્યતે ॥
યઃ કશ્ચિન્માર્ષા ઇમં લલિતવિસ્તરં ધર્મપર્યાયં પુસ્તકલિખિતં કૃત્વા ધારયિષ્યતિ સત્કરિષ્યતિ ગુરુકરિષ્યતિ માનયિષ્યતિ પૂજયિષ્યતિ, અમાત્સર્યચિત્તતયા ચતુર્દિશમસ્ય ધર્મપર્યાયસ્ય વર્ણનાં ભાષિષ્યતે વર્ણનાં ચોચ્ચારયિષ્યતિ - આગચ્છતેમં ધર્મપર્યાયં લિખિતં ધારયત વાચયત ચિન્તયત સ્વાધ્યાયતેતિ, સો અષ્ટૌ મહાનિધાનાનિ પ્રતિલપ્સ્યતે । કતમાન્યષ્ટૌ મહાનિધાનાનિ? યદુત સ્મૃતિનિધાનં અસંમોષણતયા । મતિનિધાનં બુદ્ધિપ્રભેદનતયા । ગતિનિધાનં સર્વસૂત્રાન્તાર્થગત્યનુરાગતયા । ધારણીનિધાનં સર્વશ્રુતાધારણતયા । પ્રતિભાનનિધાનં પ્રતિલભતે સર્વસત્ત્વસુભાષિતસંભાષણતયા । ધર્મનિધાનં પ્રતિલભતે સદ્ધર્મપ્રતિલક્ષણતયા । બોધિચિત્તનિધાનં ત્રિરત્નવંશાનુપચ્છેદનતયા । પ્રતિપત્તિનિધાનં ચાનુત્પત્તિકધર્મક્ષાન્તિપ્રતિલમ્ભતયા । ઇમાન્યષ્ટૌ નિધાનાનિ પ્રતિલપ્સ્યતે ॥
યઃ કશ્ચિન્માર્ષા ઇમં લલિતવિસ્તરં ધર્મપર્યાયં સુપ્રવર્તિતં કૃત્વા ધારયિષ્યતિ, સો ઽષ્ટૌ સંભારાન્ પરિપુરયિષ્યતિ । કતમાનષ્ટૌ? તદ્યથા - યદુત દાનસંભારં પરિપૂરયિષ્યતિ અમાત્સર્યચિત્તતયા । શીલસંભારં પરિપૂરયિષ્યતિ સર્વકલ્યાણાભિપ્રાયપરિપૂરણતયા । શ્રુતસંભારં પરિપૂરયિષ્યતિ અસઙ્ગપ્રજ્ઞાસમુદાનયનતયા । શમથસંભારં પરિપૂરયિષ્યતિ સર્વસમાધિસમાપત્ત્યામુખીકરણતયા । વિદર્શનાસંભારં પરિપૂરયિષ્યતિ ત્રૈવિદ્યવિદ્યાપ્રતિપૂર્યા । પુણ્યસંભારં પરિપૂરયિષ્યતિ લક્ષણાનુવ્યઞ્જનબુદ્ધક્ષેત્રાલંકારવિશુદ્ધ્યા । જ્ઞાનસંભારં પરિપૂરયિષ્યતિ સર્વસત્ત્વયથાધિમુક્તિસંતોષણતયા । મહાકરુણા સંભારં પરિપૂરયિષ્યતિ સર્વસત્ત્વપરિપાચનાપરિખેદતયા । ઇમાનષ્ટૌ સંભારાન્ પરિપૂરયિષ્યતિ ॥
યઃ કશ્ચિન્માર્ષા ઇમં લલિતવિસ્તરં ધર્મપર્યાયં પરેભ્યશ્ચ વિસ્તરેણ સંપ્રકાશયિષ્યતિ, એવંચિત્તો યદુત કથમમી સત્ત્વા એષામેવરૂપાણાં ધર્માણાં લાભિનો ભવેયુરિતિ, સ તેન કુશલમૂલેનાષ્ટૌ મહાપુણ્યતાઃ પ્રતિલપ્સ્યતે । કતમા અષ્ટૌ? તદ્યથા - રાજા ભવતિ ચક્રવર્તી, ઇયં પ્રથમા મહાપુણ્યતા । ચતુર્મહારાજકાયિકાનાં દેવાનામાધિપત્યં કારયિષ્યતિ, ઇયં દ્વિતીયા મહાપુણ્યતા । શક્રો ભવિષ્યતિ દેવેન્દ્રઃ ઇયં તૃતીયા મહાપુણ્યતા । સુયામો ભવિષ્યતિ દેવપુત્રઃ, ઇયં ચતુર્થી મહાપુણ્યતા સંતુષિતો ભવિષ્યતિ, ઇયં પઞ્ચમી મહાપુણ્યતા । સુનિર્મિતો ભવિષ્યતિ, ઇયં ષષ્ઠી મહાપુણ્યતા । વશવર્તી ભવિષ્યતિ દેવરાજઃ, ઇયં સપ્તમી મહાપુણ્યતા । બ્રહ્મા ભવિષ્યતિ મહાબ્રહ્મા, ઇયં અષ્ટમી મહાપુણ્યતા । અન્તે ચ તથાગતો ભવિષ્યતિ અર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધઃ સર્વાકુશલધર્મપ્રહીનઃ સર્વકુશલધર્મસમન્વાગતઃ । ઇમા અષ્ટૌ મહાપુણ્યતાઃ પ્રતિલપ્સ્યતે ॥
યઃ કશ્ચિન્માર્ષા ઇમં લલિતવિસ્તરં ધર્મપર્યાયં ભાષ્યમાણમવહિતશ્રોતઃ શ્રોષ્યતિ, સો ઽષ્ટૌ ચિત્તનિર્મલતાઃ પ્રતિલપ્સ્યતે । કતમા અષ્ટૌ? તદ્યથા - યદુત મૈત્રીં પ્રતિલપ્સ્યતે સર્વદોષનિર્ઘાતાય । કરુણાં પ્રતિલપ્સ્યતે સર્વવિહિંસોત્સર્ગાય । મુદિતાં પ્રતિલપ્સ્યતે સર્વારત્યપકર્ષણતાયૈ । ઉપેક્ષાં પ્રતિલપ્સ્યતે અનુનયપ્રતિઘોત્સર્ગાય । ચત્વારિ ધ્યાનાનિ પ્રતિલપ્સ્યતે સર્વરૂપધાતુવશવર્તિતાયૈ । ચતસ્ર ( વૈદ્ય 318 ) આરૂપ્યસમાપત્તીઃ પ્રતિલપ્સ્યતે ચિત્તવશવર્તિતાયૈ । પઞ્ચાભિજ્ઞાઃ પ્રતિલપ્સ્યતે અન્યબુદ્ધક્ષેત્રગમનતાયૈ । સર્વવાસનાનુસંધિસમુદ્ધારં પ્રતિલપ્સ્યતે શૂરંગમસમાધિપ્રતિલમ્ભાય । ઇમા અષ્ટૌ ચિત્તનિર્મલતાઃ પ્રતિલપ્સ્યતે ॥

યસ્મિંશ્ચ માર્ષા ગ્રામે વા નગરે વા નિગમે વા જનપદે વા જનપદપ્રદેશે વા ચંક્રમે વા વિહારે વા અયં લલિતવિસ્તરો ધર્મપર્યાયઃ પ્રચરિષ્યતિ, તત્રાષ્ટૌ ભયાનિ ન પ્રભવિષ્યન્તિ સ્થાપયિત્વા પૂર્વકર્મવિપાકમ્ । કતમાન્યષ્ટૌ? તદ્યથા - યદુત રાજસંક્ષોભભયં ન ભવિષ્યતિ । ચૌરસંક્ષોભભયં ન ભવિષ્યતિ । વ્યાલસંક્ષોભભયં ન ભવિષ્યતિ । દુર્ભિક્ષકાન્તારસંક્ષોભભયં ન ભવિષ્યતિ । અન્યોન્યકલહવિવાદવિગ્રહસંક્ષોભભયં ન ભવિષ્યતિ । દેવસંક્ષોભભયં ન ભવિષ્યતિ । નાગસંક્ષોભભયં ન ભવિષ્યતિ । યક્ષસંક્ષોભભયં ન ભવિષ્યતિ । સર્વોપદ્રવસંક્ષોભભયં ન ભવિષ્યતિ । ઇમાનિ માર્ષાસ્તત્રાષ્ટૌ ભયાનિ ન ભવિષ્યન્તિ (સ્થાપયિત્વા પૂર્વકર્મવિપાકમ્) ॥
સંક્ષેપાન્માર્ષા યદિ તથાગતઃ કલ્પસ્થિતિકેનાયુષ્પ્રમાણેન રાત્રિંદિવમધિષ્ઠમાનો ઽસ્ય ધર્મપર્યાયસ્ય વર્ણં ભાષતે, નૈવાસ્ય ધર્મપર્યાયસ્ય વર્ણપર્યન્તો ભવેન્ન ચ તથાગતપ્રતિભાનસ્ય ક્ષયો ભવેત્ । અપિ તુ ખલુ પુનર્માર્ષા યથૈવ તથાગતસ્ય શીલસમાધિપ્રજ્ઞાવિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનમપ્રમાણમપર્યન્તમ્, એવમેવ માર્ષા ય ઇમં ધર્મપર્યાયમુદ્ગ્રહીષ્યતિ ધારયિષ્યતિ વાચયિષ્યતિ લિખિષ્યતિ લેખયિષ્યતિ પર્યવાપ્સ્યતિ પ્રવર્તયિષ્યતિ, પર્ષન્મધ્યે ચ વિસ્તરેણ સંપ્રકાશયિષ્યતિ - અનેન ચિત્તેન કથમમી સત્ત્વા એવમુદારસ્ય ધર્મસ્ય લાભિનઃ સ્યુરિતિ, તેષામપિ નાસ્તિ પુણ્યપર્યન્તઃ ॥
તતઃ ખલુ ભગવાનાયુષ્મન્તં મહાકાશ્યપમામન્ત્રયતે સ્મ આયુષ્મન્તં ચાનન્દં મૈત્રેયં ચ બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમ્ - ઇમામહં માર્ષા અસંખ્યેયકલ્પકોટિનયુતશતસહસ્રસમુદાનીતામનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિં યુષ્માકં હસ્તે પરિદામ્યનુપરિન્દામિ પરમયા પરિન્દનયા, સ્વયં ચૈવમિમં ધર્મપર્યાયં ધારયત, પરેભ્યશ્ચ વિસ્તરેણ સંપ્રકાશયત ॥
ઇત્યુક્ત્વા ચ ભગવાનસ્યૈવ ધર્મપર્યાયસ્ય ભૂયસ્યા માત્રયાનુપરિન્દનાર્થં તસ્યાં વેલાયામિમાં ગાથામભાષત -
સત્ત્વા દૃષ્ટા યે મયા બુદ્ધદૃષ્ટ્યા સ્યુસ્તે ઽર્હન્તઃ શરિપુત્રેણ તુલ્યાઃ ।
તાંશ્ચેત્કશ્ચિત્પૂજયેત્કલ્પકોટી તુલ્યાં ગઙ્ગાવાલિકાભિયથૈવ

પ્રત્યેકબુદ્ધાય તુ યશ્ચ પૂજાં કુયાદહોરાત્રમપિ પ્રહૃષ્ટઃ ।
માલ્યૈઃ પ્રકારૈશ્ચ તથાપરૈશ્ચ તસ્માદયં પુણ્યકૃતો વિશિષ્યતે

સ્યુઃ સર્વસત્ત્વા યદિ પ્રત્યયૈર્જિના તાં પૂજયેત્કશ્ચિદિહાપ્રમત્તઃ ।
પુષ્પૈશ્ચ ગન્ધૈશ્ચ વિલેપનૈશ્ચ કલ્પાનનેકાં સતતં હિ તત્પરમ્

એકસ્ય યશ્ચૈવ તથાગતસ્ય કુર્યાત્પ્રણામં અપિ ચૈકશો ઽપિ ।
પ્રસન્નાચિત્તો ઽથ વદેન્નમો ઽર્હતે તસ્માદિદં શ્રેષ્ઠતરં ચ પુણ્યમ્

બુદ્ધા ભવેયુર્યદિ સર્વસત્ત્વા તાં પૂજયેદ્યશ્ચ યથૈવ પૂર્વમ્ ।
દિવ્યૈશ્ચ પુષ્પૈરથ માનુર્ષૈર્વરૈઃ કલ્પાનનેકાં બહુભિઃ પ્રકારૈઃ

યશ્ચૈવ સદ્ધર્મવિલોપકાત્લે ત્યક્ત્વા સ્વકાયે ચ તથૈવ જીવિતમ્ ।
વદ્યાદહોરાત્રમિદં હિ સૂત્રં વિશિષ્યતે પુણ્યમિદં હિ તસ્માત્

યસ્યેપ્સિતં પૂજયિતું વિનાયકાં પ્રત્યેકબુદ્ધાંશ્ચ તથૈવ શ્રાવકાં ।
દૃઢં સમુત્પાદ્ય સ બોધિચિત્ત ઇદં સદા સૂત્રવરં દધાતુ

રાજા હ્યયં સર્વસુભાષિતાનાં યો ઽભ્યુદ્ગતઃ સર્વતથાગતાનામ્ ।
ગૃહે સ્થિતસ્તસ્ય તથાગતઃ સદા તિષ્ઠેદિદં યત્ર હિ સૂત્રરત્નમ્

પ્રતિભાં સ પ્રાપ્નોતિ શુભામનન્તાં એકં પદં વક્ષ્યતિ કલ્પકોટી ।
ન વ્યઞ્જના ભ્રશ્યતિ નાપિ ચાર્થા દદ્યાચ્ચ યઃ સૂત્રમિદ પરેભ્યઃ

અનુત્તરો ઽસૌ નરનાયકાનાં સત્ત્વો ન કશ્ચિત્સદૃશો ઽસ્ય વિદ્યતે ।
ભવેત્સમુદ્રેણ સમશ્ચ સો ઽક્ષયઃ શ્રુત્વા હિ યો ધર્મમિમં પ્રપદ્યતે