Lalitavistara · અધ્યાય 18

॥ ઇતિ શ્રીલલિતવિસ્તરે દુષ્કરચર્યાપરિવર્તો નામ સપ્તદશમો ઽધ્યાયઃ ॥
સ્તર્ત્ પરિવર્ત 18
નૈરઞ્જનાપરિવર્તો ઽષ્ટાદશઃ ।
મારશ્ચ ભિક્ષવઃ પાપીયાન્ બોધિસત્ત્વસ્ય ષડ્વર્ષાણિ દુષ્કરચર્યાં ચરતઃ પૃષ્ઠતઃ સમનુબદ્ધો ઽભૂત્ અવતારપ્રેક્ષી અવતારગવેષી । ન ચ કદાચિત્કિંચિદવતારમધ્યગચ્છત્ । સો ઽવતારમનધિગચ્છન્નિર્વિણ્ણો વિપ્રતિસારી પ્રાક્રામત્ ॥
તત્રેદમુચ્યતે -
રમણીયાન્યરણ્યાનિ વનગુલ્માશ્ચ વીરુધાઃ ।
પ્રાચીનમુરુબિલ્વાયાં યત્ર નૈરઞ્જના નદી

પ્રહાણાયોદ્યતં તત્ર સતતં દૃઢવિક્રમમ્ ।
પરાક્રમન્તં વીર્યેણ યોગક્ષેમસ્ય પ્રાપ્તયે

નમુચિર્મધુરાં વાચં ભાષમાણો ઉપાગમત્ ।
શાક્યપુત્રા સમુત્તિષ્ઠ કાયખેદેન કિં તવ

જીવતો જીવિતં શ્રેયો જીવન્ ધર્મં ચરિષ્યસિ ।
જીવં હિ તાનિ કુરુતે યાનિ કૃત્વા ન શોચતિ

કૃશો વિવર્ણો દીનસ્ત્વં અન્તિકે મરણં તવ ।
સહસ્રભાગે મરણં એકભાગે ચ જીવિતમ્

દદતઃ સતતં દાનં અગ્નિહોત્રં ચ જુહ્વતઃ ।
ભવિષ્યતિ મહત્પુણ્યં કિં પ્રહાણે કરિષ્યસિ

દુઃખં માર્ગં પ્રહાણસ્ય દુષ્કરં ચિત્તનિગ્રહમ્ ।
ઇમાં વાચં તદા મારો બોધિસત્ત્વમથાબ્રવીત્

તં તથાવાદિનં મારં બોધિસત્ત્વસ્તતો ઽબ્રવીત્ ।
પ્રમત્તબન્ધો પાપીય સ્વેનાર્થેન ત્વમાગતઃ

અણુમાત્રં હિ મે પુણ્યૈરર્થો માર ન વિદ્યતે ।
અર્થો યેષાં તુ પુણ્યેન તાનેવં વક્તુમર્હસિ

નૈવાહં મરણં મન્યે મરણાન્તં હિ જીવિતમ્ ।
અનિવર્તી ભવિષ્યામિ બ્રહ્મચર્યપરાયણઃ

સ્રોતાંસ્યપિ નદીનાં હિ વાયુરેષ વિશોષયેત્ ।
કિં પુનઃ શોષયેત્કાયં શોણિતં પ્રહિતાત્મનામ્

શોણિતે તુ વિશુષ્કે વૈ તતો માંસં વિશુષ્યતિ ।
માંસેષુ ક્ષીયમાણેષુ ભૂયશ્ચિત્તં પ્રસીદતિ ।
ભૂયશ્છન્દશ્ચ વીર્યં ચ સમાધિશ્ચાવતિષ્ઠતે

તસ્યૈવ મે વિહરતઃ પ્રાપ્તસ્યોત્તમચેતનામ્ ।
ચિત્તં નાવેક્ષતે કાયં પશ્ય સત્ત્વસ્ય શુદ્ધતામ્

અસ્તિ છન્દં તથા વીર્યં પ્રજ્ઞાપિ મમ વિદ્યતે ।
તં ન પશ્યામ્યહં લોકે વીર્યાદ્યો માં વિચાલયેત્

વરં મૃત્યુઃ પ્રાણહરો ધિગ્ગ્રામ્યં નોપજીવિતમ્ ।
સંગ્રામે મરણં શ્રેયો યચ્ચ જીવેત્પરાજિતઃ

નાશૂરો જયતે સેનાં જિત્વા ચૈનાં ન મન્યતે ।
શૂરસ્તુ જયતે સેનાં લઘુ માર જયામિ તે

કામાસ્તે પ્રથમા સેના દ્વિતીયા અરતિસ્તથા ।
તૃતીયા ક્ષુત્પિપાસા તે તૃષ્ણા સેના ચતુર્થિકા

પઞ્ચમી સ્ત્યાનમિદ્ધં તે ભયં ષષ્ટી નિરુચ્યતે ।
સપ્તમી વિચિકિત્સા તે ક્રોધમ્રક્ષૌ તથાષ્ટમી

લોભશ્લોકૌ ચ સંસ્કારૌ મિથ્યાલબ્ધં ચ યદ્યશઃ ।
આત્માનં યશ્ચ ઉત્કર્ષેદ્યશ્ચ વૈ ધ્વંસયેત્પરાં

એષા હિ નમુચેઃ સેના કૃષ્ણબન્ધોઃ પ્રતાપિનઃ ।
અત્રાવગાઢા દૃશ્યન્તે એતે શ્રમણબ્રાહ્મણાઃ

યા તે સેના ધર્ષયતિ લોકમેનં સદેવકમ્ ।
ભેત્સ્યામિ પ્રજ્ઞયા તાં તે આમપાત્રમિવામ્બુના

સ્મૃતિં સૂપસ્થિતાં કૃત્વા પ્રજ્ઞાં ચૈવ સુભાવિતામ્ ।
સંપ્રજાનં ચરિષ્યામિ કિં કરિષ્યસિ દુર્મતે

એવમુક્તે મારઃ પાપીયાન્ દુઃખી દુર્મના અનાત્તમના વિપ્રતિસારી તત્રૈવાન્તરધાત્ ॥
અથ ખલુ ભિક્ષવો બોધિસત્ત્વસ્યૈતદભૂત્ - યે કેચિચ્છ્રમણા બ્રાહ્મણા વા અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નેષ્વધ્વસ્વાત્મોપક્રમિકાં શરીરોપતાપિકાં દુઃખાં તીવ્રાં ખરાં કટુકામમનાપાં વેદનાં વેદયન્તિ એતાવત્પરમં તે દુઃખમનુભવન્તિ ॥
તસ્ય મે ભિક્ષવ એતદભૂત્ - અનયાપિ ખલુ મયા ચર્યયા અનયાપિ પ્રતિપદા ન કશ્ચિદુત્તરિમનુષ્યધર્માદલમાર્યજ્ઞાનદર્શનવિશેષઃ સાક્ષાત્કૃતઃ । નાયં માર્ગો બોધેઃ । નાયં માર્ગ આયત્યાં જાતિજરામરણસંભવાનામસ્તંગમાય । સ્યાત્તદન્યો માર્ગો બોધેરાયત્યાં જાતિજરામરણદુઃખસમુદયાનામસ્તંગમાયેતિ ॥
તસ્ય મે ભિક્ષવ એતદભવત્ - યદહં પિતુરુદ્યાને જમ્બુચ્છાયાયાં નિષણ્ણો વિવિક્તં કામૈર્વિવિક્તં પાપકૈરકુશલૈર્ધર્મૈઃ સવિતર્કં સવિચારં વિવેકજં પ્રીતિસુખં પ્રથમં ધ્યાનમુપસંપદ્ય વ્યાહાર્ષં યાવચ્ચતુર્થધ્યાનમુપસંપદ્ય વ્યાહાર્ષમ્, સ્યાત્સ માર્ગો બોધેર્જાતિજરામરણદુઃખસમુદાયાનામસંભવાયાસ્તંગમાયેતિ । તદનુસારિ ચ મે વિજ્ઞાનમભૂત્ । સ માર્ગો બોધેરિતિ ॥
તસ્ય મમૈતદભૂત્ - નાસૌ માર્ગઃ શક્યઃ એવં દૌર્બલ્યપ્રાપ્તેનાભિસંબોદ્ધુમ્ । સચેત્પુનરહમભિજ્ઞાજ્ઞાનબલેનૈવ લૂહં દુર્બલકાય એવ બોધિમણ્ડમુપસંક્રમેયમ્, ન મે પશ્ચિમા જનતા અનુકમ્પિતા સ્યાત્ । ન ચૈષ માર્ગો બોધેઃ । યન્ન્વહમૌદારિકમાહારમાહૃત્ય કાયબલસ્થામં સંજનય્ય પશ્ચાદ્બોધિમણ્ડમુપસંક્રમેયમ્ ॥
તત્ર ભિક્ષવો યે તે લૂહાધિમુક્તા દેવપુત્રાસ્તે મમ ચેતસશ્ચેતસૈવ પરિવિતર્કમાજ્ઞાય યેનાહં તેનોપસંક્રમ્ય મામેવમાહુઃ - મા સ્મ ત્વં સત્પુરુષ ઔદારિકમાહારમાહરેઃ । વયં તે રોમકૂપૈરોજઃ પ્રક્ષેપ્સ્યામ ઇતિ ॥
તસ્ય મે ભિક્ષવ એતદભૂત્ - અહં ખલ્વનશન ઇત્યાત્માનં પ્રતિજાને, સામન્તાશ્ચ મે ગોચરગ્રામવાસિનો જના એવં સંજાનન્તે સ્મ યથાનશનઃ શ્રમણો ગૌતમઃ । ઇતીવ મે ખલુ લૂહાધિમુક્તા દેવપુત્રા રોમકૂપૈરોજઃ પ્રક્ષિપન્તિ । સ મમ પરમો મૃષાવાદઃ સ્યાત્ । તતો બોધિસત્ત્વો મૃષાવાદપરિહારાર્થં તાન્ દેવપુત્રાન્ પ્રતિક્ષિપ્યૌદારિકમાહારમાહર્તુ ચિત્તં નામયતિ સ્મ ॥
ઇતિ હિ ભિક્ષવઃ ષડ્વર્ષવ્રતતપઃસમુત્તીર્ણો બોધિસત્ત્વો ઽસ્માદાસનાદુત્થાયૌદારિકમાહારમાહરિષ્યામીતિ વાચં નિશ્ચારયતિ સ્મ । તદ્યથા ફાણીકૃતં મુદ્ગયૂષં હરેણુકયૂષં મથ્યોદનકુલ્માષમિતિ ॥
અથ ખલુ ભિક્ષવઃ પઞ્ચાનાં ભદ્રવર્ગીયાનામેતદભૂત્ - તયાપિ તાવચ્ચર્યયા તયાપિ તાવત્પ્રતિપદા શ્રમણેન ગૌતમેન ન શકિતં કિંચિદુત્તરિમનુષ્યધર્માદલમાર્યજ્ઞાનદર્શનવિશેષં સાક્ષાત્કર્તુમ્, કિં પુનરેતર્હિ ઔદારિકમાહારમાહરન્ સુખલ્લિકાનુયોગમનુયુક્તો વિહરન્ । અવ્યક્તો બાલો ઽયમિતિ ચ મન્યમાના બોધિસત્ત્વસ્યાન્તિકાત્પ્રક્રામન્ । તે વારાણસીં ગત્વા ઋષિપતને મૃગદાવે વ્યાહાર્ષુઃ ॥
તત્ર બોધિસત્ત્વમાદિત એવ દુષ્કરચર્યાં ચરન્તં દશ ગ્રામિકદુહિતરઃ કુમાર્ય ઉપગચ્છન્ દર્શનાય વન્દનાય પર્યુપાસનાય ચ । તૈરપિ પઞ્ચકૈર્ભદ્રવર્ગીયૈરુપસ્થિતો ઽભૂત્ । એકકોલતિલતણ્ડુલપ્રદાનેન ( વૈદ્ય 194 ) ચ પ્રતિપાદિતો ઽભૂત્ । બલા ચ નામ દારિકા બલગુપ્તા ચ સુપ્રિયા ચ વિજયસેના ચ અતિમુક્તકમલા ચ સુન્દરી ચ કુમ્ભકારી ચ ઉલુવિલ્લિકા ચ જટિલિકા ચ સુજાતા ચ નામ ગ્રામિકદુહિતાઃ । આભિઃ કુમારિકાભિર્બોધિસત્ત્વાય સર્વાસ્તા યૂષવિધાઃ કૃત્વોપનામિતા અભૂવન્ । તાશ્ચાભ્યવહૃત્ય બોધિસત્ત્વઃ ક્રમેણ ગોચરગ્રામે પિણ્ડાય ચરન્ વર્ણરૂપબલવાનભૂત્ । તદગ્રેણ બોધિસત્ત્વઃ સુન્દરઃ શ્રમણો મહાશ્રમણ ઇત્યાચક્ષતે ॥
તત્ર ચ ભિક્ષવઃ સુજાતા ગ્રામિકદુહિતા બોધિસત્ત્વસ્ય દુષ્કરચર્યાં ચરતઃ આદિત એવ બોધિસત્ત્વસ્ય વ્રતતપઃસમુત્તારણાર્થં શરીરસ્યાપ્યાયનહેતોશ્ચ પ્રતિદિવસમષ્ટશતં બ્રાહ્મણાનાં ભોજયતિ સ્મ । એવં ચ પ્રણિદધાતિ સ્મ - મમ ભોજનં ભુક્ત્વા બોધિસત્ત્વો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્યેતેતિ ॥
તસ્ય મે ભિક્ષવઃ ષડ્વર્ષવ્યતિવૃત્તસ્ય કાષાયાણિ વસ્ત્રાણિ પરિજીર્ણાન્યભૂવન્ । તસ્ય મે ભિક્ષવ એતદભૂત્ - સચેદહં કૌપીનપ્રચ્છાદનં લભેયમ્, શોભનં સ્યાત્ ॥
તેન ખલુ પુનર્ભિક્ષવઃ સમયેન સુજાતાયા ગ્રામિકદુહિતુર્દાસી રાધા નામ કાલગતાભૂત્ । સા શાણકૈઃ પરિવેષ્ટ્ય શ્મશાનમપકૃષ્ય પરિત્યક્તાભુત્ । તદહમેવાદ્રાક્ષીત્ પાંશુકૂલમ્ । તતો ઽહં તત્પાંશુકૂલં વામેન પાદેનાક્રમ્ય દક્ષિણં હસ્તં પ્રસાર્યાવનતો ઽભૂત્તદ્રહીતુમ્ ।
અથ ભૌમા દેવા અન્તરીક્ષાણાં દેવાનાં ઘોષમનુશ્રાવયન્તિ સ્મ - આશ્ચર્યં માર્ષા અદ્ભુતમિદં માર્ષાઃ । યત્ર હિ નામૈવં મહારાજકુલપ્રસૂતસ્ય ચક્રવર્તિરાજ્યપરિત્યાગિનઃ પાંશુકૂલે ચિત્તં નતમિતિ । અન્તરીક્ષા દેવા ભૌમાનાં દેવાનાં શબ્દં શ્રત્વા ચાતુર્મહારાજિકાનાં દેવાનાં ઘોષમુદીરયન્તિ સ્મ । ચાતુર્મહારાજિકા દેવાસ્ત્રાયત્રિંશતઃ । ત્રાયત્રિંશા યામાનામ્ । યામાસ્તુષિતાનામ્ । તુષિતા નિર્માણરતીનામ્ । નિર્માણરતયઃ પરનિર્મિતવશવર્તિનામ્ । પરનિર્મિતવશવર્તિનો યાવદ્ બ્રહ્મકાયિકાનામ્ । ઇતિ હિ ભિક્ષવસ્તત્ક્ષણં તલ્લવં તન્મુહૂર્તં યાવદકનિષ્ઠભુવનાદેકઘોષ એકસંનિર્નાદો ઽભ્યુદ્ગતો ઽભૂત્ આશ્ચર્યમિદં માર્ષા અદ્ભુતમિદમ્ । યત્ર હિ નામૈવં મહારાજકુલપ્રસૂતસ્ય ચક્રવર્તિરાજ્યપરિત્યાગિનઃ પાંશુકૂલે ચિત્તં નતમિતિ ॥
અથ બોધિસત્ત્વસ્ય પુનરપ્યેતદભવત્ - લબ્ધં મયા પાંશુકૂલમ્ । સચેદુદકં લભેયમ્, શોભનં સ્યાદિતિ । તતસ્તત્રૈવ દેવતા પાણિના મહીં પરાહન્તિ સ્મ । તત્ર પુષ્કરિણી પ્રાદુરભૂત્ । અદ્યાપિ સા પાણિહતેતિ પુષ્કરિણી સંજ્ઞાયતે ॥
પુનરપિ બોધિસત્ત્વસ્યૈતદભવત્ - લબ્ધં મયા પાનીયમ્ । સચેચ્છિલાં લભેયમ્, યત્રેદં પાંશુકૂલં પ્રક્ષાલયેયમ્, શોભનં સ્યાત્ । અથ તત્રૈવ શક્રેણ શિલા તત્ક્ષણમેવોપનિક્ષિપ્તાભૂત્ । તતો બોધિસત્ત્વસ્તત્પાંશુકૂલં પ્રક્ષાલયતિ સ્મ ॥
અથ શક્રો દેવરાજો બોધિસત્ત્વમેવમાહ - દદસ્વેદં સત્પુરુષ મહ્યમ્ । અહં પ્રક્ષાલયિષ્યામીતિ । તતો બોધિસત્ત્વઃ સ્વયંકારિતાં પ્રવ્રજ્યાયાઃ સંદર્શયિતું તત્પાંશુકૂલં શક્રસ્યાદત્વા સ્વયમેવ પ્રક્ષાલયતિ સ્મ । સ શ્રાન્તઃ ક્લાન્તકાયો ઽવતીર્ય પુષ્કરિણીમુત્તરિષ્યામીતિ । મારેણ ચ પાપીયસા ( વૈદ્ય 195 ) ઈર્ષ્યાધર્મપરીતેન પુષ્કરિણ્યા અત્યુચ્છ્રિતાનિ તટાનિ નિર્મિતાન્યભૂવન્ । તસ્યાશ્ચ પુષ્કરિણ્યાસ્તીરે મહાન્ કુકુભપાદપઃ । તત્ર દેવતાં બોધિસત્ત્વો લોકાનુવૃત્ત્યા દેવતાનુગ્રહાર્થં ચાબ્રવીત્ - આહર દેવતે વૃક્ષશાખામિતિ । તયા વૃક્ષશાખાવનામિતાભૂત્ । તાં બોધિસત્ત્વો ઽબલમ્બ્યોત્તરતિ સ્મ । ઉત્તીર્ય ચ તસ્ય કકુભપાદપસ્યાધસ્તાત્તત્પાંશુકૂલં સંઘાટીકૃત્ય આસીવ્યતિ સ્મ । અદ્યાપિ તત્ પાંશુકૂલં સીવનમિત્યેવં સંજ્ઞાયતે સ્મ ॥

અથ વિમલપ્રભો નામ શુદ્ધાવાસકાયિકો દેવપુત્રઃ, સ દિવ્યાનિ ચીવરાણિ કાષાયરઙ્ગરક્તાનિ કલ્પિકાનિ શ્રમણસારૂપ્યાણિ બોધિસત્ત્વાયોપનામયતિ સ્મ । બોધિસત્ત્વશ્ચ તાનિ ગૃહીત્વા પૂર્વાહ્ણે નિવાસ્ય સંઘાટીપ્રાવૃત્ય ગોચરગ્રામાભિમુખો ઽભુત્ ॥
તત્ર દેવતાભિરુરુબિલ્વાસેનાપતિગ્રામકે નન્દિકગ્રામિકદુહિતુઃ સુજાતાયા આરોચિતમભૂદર્ધરાત્રસમયે - યદર્થં ત્વં મહાયજ્ઞં યજસે તસ્માદ્વ્રતાદુત્તીર્ણઃ સઃ । સુભગમૌદારિકમાહારમાહરિષ્યતિ । ત્વયા ચ પૂર્વે પ્રણિધાનં કૃતમ્ - મમ ભોજનં ભુક્ત્વા બોધિસત્ત્વો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્યેત ઇતિ । યત્તે કરણીયં તત્કુરુષ્વેતિ ॥
અથ ખલુ ભિક્ષવઃ સુજાતા નન્દિકગ્રામદુહિતા તેષાં દેવતાનાં તદ્વચનં શ્રુત્વા શીઘ્રં ગોસહસ્રસ્ય ક્ષીરાત્સપ્તકૃત્સારોદ્ધૃતાદગ્ર્યમોજોમણ્ડં ગૃહ્ણીતે સ્મ । ગૃહીત્વા ચ સા તત્ક્ષીર(મભિનવમ)ભિનવૈસ્તણ્ડુલૈરભિનવાયાં સ્થાલ્યામભિનવાં ચુલ્લીમુપલિપ્ય તદ્ભોજનં સાધયતિ સ્મ । તસ્મિંશ્ચ સાધ્યમાને ઇમાનિ પૂર્વનિમિત્તાનિ સંદૃશ્યન્તે સ્મ - તસ્મિન્ ખલ્વપિ ક્ષીરે શ્રીવત્સસ્વસ્તિકનન્દ્યાવર્તપદ્મવર્ધમાનાદીનિ મઙ્ગલ્યાનિ સંદૃશ્યન્તે સ્મ । તતસ્તસ્યા એતદભૂત્ - યાદૃશાનીમાનિ પૂર્વનિમિત્તાનિ સંદૃશ્યન્તે, નિઃસંશયમિદં ભોજનં ભુક્ત્વા બોધિસત્ત્વો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિં પ્રાપ્સ્યતિ । સામુદ્રજ્ઞાનવિધિજ્ઞશ્ચ નૈમિત્તિકસ્તં પ્રદેશં પ્રાપ્તો ઽભૂત્ । સો ઽપિ તથૈવામૃતાધિગમનમેવ વ્યાકૃતવાન્ । તતઃ સુજાતા તં પાયસં પક્વં સ્થણ્ડિલમુપલિપ્ય પુષ્પૈરવકીર્ય ગન્ધોદકેનાભ્યુક્ષ્ય આસનં પ્રજ્ઞાપ્ય સત્કૃત્યોત્તરાં નામ ચેટીમામન્ત્રયતે સ્મ - ગચ્છોત્તરે બ્રાહ્મણમાનય । અહમિદં મધુપાયસમવલોકયામિ । સાધ્વાર્ય ઇતિ પ્રતિશ્રુત્ય ઉત્તરા પૂર્વાં દિશમગમત્ । સા તત્ર બોધિસત્ત્વં પશ્યતિ સ્મ । તથૈવ દક્ષિણામ્ । બોધિસત્ત્વમેવ પશ્યતિ સ્મ । એવં પશ્ચિમામુત્તરામેવ દિશં ગચ્છતિ સ્મ, તત્ર તત્ર બોધિસત્ત્વમેવાદ્રાક્ષીત્ । તેન ખલુ પુનઃ સમયેન શુદ્ધાવાસકાયિકૈર્દેવપુત્રૈઃ સર્વે ઽન્યતીર્થિકા નિગૃહીતા અભૂવન્ । ન કશ્ચિત્ સંદૃશ્યતે સ્મ । તતઃ સા આગત્વા સ્વામિનીમેવમાહ - ન ખલ્વાર્યે અન્યઃ કશ્ચિદ્ દૃશ્યતે શ્રમણો વા બ્રાહ્મણો વા, અન્યત્ર યતો યત એવ ગચ્છામિ, તત્ર તત્ર શ્રમણમેવ સુન્દરં પશ્યામિ । સુજાતા આહ - ગચ્છોત્તરે સ એવ બ્રાહ્મણઃ, સ એવ શ્રમણઃ । તસ્યૈવાર્થે ઽયમારમ્ભઃ । તમેવાનયેતિ । સાધ્વાર્યે ઇત્યુત્તરા ગત્વા બોધિસત્ત્વસ્ય ચરણયોઃ પ્રણિપત્ય સુજાતાયા ( વૈદ્ય 196 ) નામ્નોપનિમન્ત્રયતે સ્મ । તતો ભિક્ષવો બોધિસત્ત્વઃ સુજાતાયા ગ્રામિકદુહિતુર્નિવેશનં ગત્વા પ્રજ્ઞપ્ત એવાસને ન્યષીદત્ । અથ ખલુ ભિક્ષવઃ સુજાતા ગ્રામિકદુહિતા સુવર્ણમયીં પાત્રીં મધુપાયસપૂર્ણાં બોધિસત્ત્વસ્યોપનામયતિ સ્મ ॥
અથ બોધિસત્ત્વસ્યૈતદભવત્ - યાદૃશમિદં સુજાતયા ભોજનમુપનામિતમ્, નિઃસંશયમહમદ્યૈનં ભોજનં ભુક્ત્વા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંભોત્સ્યતે ॥
અથ બોધિસત્ત્વસ્તદ્ભોજનં પ્રતિગૃહ્ય સુજાતાં ગ્રામિકદુહિતરમેતદવોચત્ - ઇયં ભગિનિ સુવર્ણપાત્રી । કિં ક્રિયતામ્? સા આહ - તવૈવ ભવત્વિતિ । બોધિસત્ત્વ આહ - ન મમેદૃશેન ભાજનેન પ્રયોજનમ્ । સુજાતા આહ - યથેષ્ટં ક્રિયતામ્ । નાહં વિના ભાજનેન કસ્યચિદ્ભોજનં પ્રયચ્છામિ ॥
અથ બોધિસત્ત્વસ્તં પિણ્ડપાત્રમાદાયોરુબિલ્વાયા નિષ્ક્રમ્ય નાગનદીં પૂર્વાહ્ણકાલસમયે નદીં નૈરઞ્જનામુપસંક્રમ્ય તં પિણ્ડપાત્રં ચીવરાણિ ચૈકાન્તે નિક્ષિપ્ય નદીં નૈરઞ્જનામવતરતિ સ્મ ગાત્રાણિ શીતલીકર્તુમ્ ॥
બોધિસત્ત્વસ્ય ખલુ પુનર્ભિક્ષવઃ સ્નાયતો ઽનેકાનિ દેવપુત્રશતસહસ્રાણિ દિવ્યાગુરુચન્દનચૂર્ણવિલેપનૈર્નદીમાલોડયન્તિ સ્મ । દિવ્યાનિ ચ નાનાવર્ણાનિ કુસુમાનિ જલે ક્ષિપન્તિ સ્મ યદુત બોધિસત્ત્વસ્ય પૂજાકર્મણે ॥
તેન ખલુ પુનઃ સમયેન નૈરઞ્જના નદી દિવ્યૈર્ગન્ધૈઃ પુષ્પૈશ્ચ સમાકુલા વહતિ સ્મ । યેન ચ ગન્ધોદકેન બોધિસત્ત્વઃ સ્નાતો ઽભૂત્, તં દેવપુત્રકોટીનિયુતશતસહસ્રાણ્યભ્યુત્ક્ષિપ્ય સ્વકસ્વકાનિ ભવનાનિ નયન્તિ સ્મ ચૈત્યાર્થં પૂજાર્થં ચ ॥
યાનિ ચ બોધિસત્ત્વસ્ય કેશશ્મશ્રૂણ્યભૂવન્, તાનિ સર્વાણિ સુજાતા ગ્રામિકદુહિતા મઙ્ગલ્યાનીતિ કૃત્વા ચૈત્યાર્થં પૂજાર્થં ચ પરિગૃહ્ણીતે સ્મ ॥
નદ્યુત્તીર્ણશ્ચ બોધિસત્ત્વઃ પુલિનં નિરીક્ષતે સ્મ ઉપવેષ્ટુકામઃ । અથ યા નૈરઞ્જનાયાં નદ્યાં નાગકન્યા સા ધરણિતલાદભ્યુદ્ગભ્ય મણિમયં (મનોરમં) ભદ્રાસનં બોધિસત્ત્વાયોપનામયતિ સ્મ । તત્ર બોધિસત્ત્વો નિષદ્ય યાવદર્થં તં મધુપાયસં પરિભુઙ્ક્તે સ્મ સુજાતાયા ગ્રામિકદુહિતુરનુકમ્પામુપાદાય । પરિભુજ્ય ચ તાં સુવર્ણપાત્રીમનપેક્ષો વારિણિ પ્રાક્ષિપતિ સ્મ । ક્ષિપ્તમાત્રાં ચ તાં સાગરો નાગરાજશ્ચિત્તિકારબહુમાનજાતો ગૃહીત્વા સ્વભવનાભિમુખઃ પ્રસ્થિતો ઽભુત્ પૂજાર્હેતિ કૃત્વા । અથ દશશતનયનઃ પુરંદરો ગરુડરૂપમભિનિર્માય વજ્રતુણ્ડો ભૂત્વા સાગરસ્ય નાગરાજસ્યાન્તિકાત્તાં સુવર્ણપાત્રીં હર્તુમારબ્ધઃ । યદા ન શક્નોતિ સ્મ, તદા સ્વરૂપેણાદરેણ યાચિત્વા ત્રાયત્રિંશદ્ભવનં નીતવાન્ પૂજાર્થં ચૈત્યાર્થં ચ । નીત્વા પાત્રીયાત્રાં નામ પર્વણિ પ્રવર્તિતવાન્ । અદ્યાપિ ચ ત્રાયત્રિંશેષુ દેવેષુ પ્રતિસંવત્સરં પાત્રીમહો વર્તતે । તચ્ચ ભદ્રાસનં તયૈવ નાગકન્યયા પરિગૃહીતં ચૈત્યાર્થં પૂજાર્થં ચ ॥
સમન્તપરિભુક્તશ્ચ ભિક્ષવો બોધિસત્ત્વેનૌદારિક આહારઃ । અથ તત્ક્ષણમેવ બોધિસત્ત્વસ્ય પુણ્યબલેન પ્રજ્ઞાબલેન પૂર્વિકા કાયે શુભવર્ણપુષ્કરતા પ્રાદુરભૂત્ । દ્વાત્રિંશચ્ચ મહાપુરુષલક્ષણાનિ અશીતિશ્ચાનુવ્યઞ્જનાનિ વ્યામપ્રભતા ચ । તત્રેદમુચ્યતે -
ષડ્વર્ષ વ્રત ઉત્તરિત્વ ભગવાન્ એવં મતિં ચિન્તયન્ સો ઽહં ધ્યાનઅભિજ્ઞજ્ઞાનબલવાનેવં કૃશાઙ્ગો ઽપિ સન્ । ગચ્છેયં દ્રુમરાજમૂલવિટપં સર્વજ્ઞતાં બુદ્ધિતું નો મે સ્યાદનુકમ્પિતા હિ જનતા એવં ભવેત્ પશ્ચિમા

યત્ત્વૌદારિક ભુક્ત્વ ભોજનવરં કાયે બલં કૃત્વના ગચ્છેયં દ્રુમરાજમૂલવિટપં સર્વજ્ઞતાં બુધ્યિતુમ્ । મા હૈવેત્વરપુણ્ય દેવમનુજા લૂહેન જ્ઞાનેક્ષિણો નો શક્તા સિય બુધ્યનાય અમૃતં કાયેન તે દુર્બલાઃ

સા ચ ગ્રામિકધીત પૂર્વચરિતા નામ્ના સુજાતા ઇતિ
યજ્ઞા નિત્યુ યજાતિ એવમનસા સિદ્ધે વ્રતં નાયકે ।
સા દેવાન નિશામ્ય ચોદન તદા ગૃહ્યા મધૂપાયસં
ઉપગમ્યા નદિતીરિ હૃષ્ટમનસા નૈરઞ્જનાયાઃ સ્થિતા

સો ચાકલ્પસહસ્રચીર્ણચરિતો શાન્તપ્રશાન્તેન્દ્રિયો
દેવૈર્નાગગણૈરૃષી પરિવૃતો આગત્ય નૈરઞ્જનામ્ ।
તીર્ણસ્તારકુ પારસત્ત્વ મતિમાં સ્નાને મતિં ચિન્તયન્
ઓરુહ્યા નદિ સ્નાપિ શુદ્ધવિમલો લોકાનુકમ્પી મુનિઃ

દેવા કોટિસહસ્ર હૃષ્ટમનસા ગન્ધામ્બુ ચૂર્ણાનિ ચ
ઓરુહ્યા નદિ લોડયન્તિ સલિલં સ્નાનાર્થ સત્ત્વોત્તમે ।
સ્નાના સ્નાત્વન બોધિસત્ત્વ વિમલસ્તીરે સ્થિતઃ સૂરતઃ
હર્ષુર્દેવસહસ્ર સ્નાનસલિલં પૂજાર્થ સત્ત્વોત્તમે

કાષાયાનિ ચ વસ્ત્ર નિર્મલ શુભા તા દેવપુત્રો દદે
કલ્પીયાનિ ચ સંનિવાસ્ય ભગવાંસ્તીરે હિ નદ્યાઃ સ્થિતઃ ।
નાગાકન્ય ઉદગ્ર હૃષ્ટમનસા ભદ્રાસનં સા ન્યષીત્
યત્રાસૌ નિષસાદ શાન્તમનસો લોકસ્ય ચક્ષુષ્કરઃ

દત્ત્વા ભોજનુ સા સુજાત મતિમાં સ્વર્ણામયે ભાજને
વન્દિત્વા ચરણાનિ સા પ્રમુદિતા પરિભુઙ્ક્ષ્વ મે સારથે ।
ભુક્ત્વા ભોજનુ યાવદર્થ મતિમાન્ પાત્રીં જલે પ્રાક્ષિપત્
તાં જગ્રાહ પુરંદરઃ સુરગુરુઃ પૂજાં કરિષ્યામ્યહમ્

યદ ભુક્તં ચ જિનેન ભોજનવરં ઓદારિકં તત્ક્ષણે
તસ્યા કાયબલં ચ તેજશિરિયા પૂર્વં યથા સંસ્થિતમ્ ।
ધર્મા કૃત્વ કથા સુજાત મરુણાં કૃત્વા ચ અર્થં બહું
સિંહો હંસગતિર્ગજેન્દ્રગમનો બોધિદ્રુમં સંસ્થિતઃ