Lalitavistara · અધ્યાય 11

ઇતિ હિ ભિક્ષવો દશ દારકસહસ્રાણિ બોધિસત્ત્વેન સાર્ધં લિપિં શિષ્યન્તે સ્મ । તત્ર બોધિસત્ત્વાધિસ્થાનેન તેષાં દારકાણાં માતૃકાં વાચયતાં યદા અકારં પરિકીર્તયન્તિ સ્મ, તદા અનિત્યઃ સર્વસંસ્કારશબ્દો નિશ્ચરતિ સ્મ । આકારે પરિકીર્ત્યમાને આત્મપરહિતશબ્દો નિશ્ચરતિ સ્મ । ઇકારે ઇન્દ્રિયવૈકલ્યશબ્દઃ । ઈકારે ઈતિબહુલં જગદિતિ । ઉકારે ઉપદ્રવબહુલં જગદિતિ । ઊકારે ઊનસત્ત્વં જગદિતિ । એકારે એષણાસમુત્થાનદોષશબ્દઃ । ઐકારે ઐર્યાપથઃ શ્રેયાનિતિ । ઓકારે ઓઘોત્તરશબ્દઃ । ઔકારે ઔપપાદુકશબ્દઃ । અંકારે અમોઘોત્પત્તિશબ્દઃ । અઃકારે અસ્તંગમનશબ્દો નિશ્ચરતિ સ્મ । કકારે કર્મવિપાકાવતારશબ્દઃ । ખકારે ખસમસર્વધર્મશબ્દઃ । ગકારે ગમ્ભીરધર્મપ્રતીત્યસમુત્પાદાવતારશબ્દઃ । ઘકારે ઘનપટલાવિદ્યામોહાન્ધકારવિધમનશબ્દઃ । ઙકારે ઽઙ્ગવિશુદ્ધિશબ્દઃ । ચકારે ચતુરાર્યસત્યશબ્દઃ । છકારે છન્દરાગપ્રહાણશબ્દઃ । જકારે જરામરણસમતિક્રમણશબ્દઃ । ઝકારે ઝષધ્વજબલનિગ્રહણશબ્દઃ । ઞકારે જ્ઞાપનશબ્દઃ । ટકારે પટોપચ્છેદનશબ્દઃ । ઠકારે ઠપનીયપ્રશ્નશબ્દઃ । ડકારે ડમરમારનિગ્રહણશબ્દઃ । ઢકારે મીઢવિષયા ઇતિ । ણકારે રેણુક્લેશા ઇતિ । તકારે તથતાસંભેદશબ્દઃ । થકારે થામબલવેગવૈશારદ્યશબ્દઃ । દકારે દાનદમસંયમસૌરભ્યશબ્દઃ । ધકારે ધનમાર્યાણાં સપ્તવિધમિતિ । નકારે નામરૂપપરિજ્ઞાશબ્દઃ । પકારે પરમાર્થશબ્દઃ । ફકારે ફલપ્રાપ્તિસાક્ષાત્ક્રિયાશબ્દઃ । બકારે બન્ધનમોક્ષશબ્દઃ । ભકારે ભવવિભવશબ્દઃ । મકારે મદમાનોપશમનશબ્દઃ । યકારે યથાવદ્ધર્મપ્રતિવેધશબ્દઃ । રકારે રત્યરતિપરમાર્થરતિશબ્દઃ । લકારે લતાછેદનશબ્દઃ । વકારે વરયાનશબ્દઃ । શકારે શમથવિપશ્યનાશબ્દઃ । ષકારે ષડાયતનનિગ્રહણાભિજ્ઞજ્ઞાનાવાપ્તિશબ્દઃ । સકારે સર્વજ્ઞજ્ઞાનાભિસંબોધનશબ્દઃ । હકારે હતક્લેશવિરાગશબ્દઃ । ક્ષકારે પરિકીર્ત્યમાને ક્ષણપર્યન્તાભિલાપ્યસર્વધર્મશબ્દો નિશ્ચરતિ સ્મ ॥
ઇતિ હિ ભિક્ષવસ્તેષાં દારકાણાં માતૃકાં વાચયતાં બોધિસત્ત્વાનુભાવેનૈવ પ્રમુખાન્યસંખ્યેયાનિ ધર્મમુખશતસહસ્રાણિ નિશ્ચરન્તિ સ્મ ॥
તદાનુપૂર્વેણ બોધિસત્ત્વેન લિપિશાલાસ્થિતેન દ્વાત્રિંશદ્દારકસહસ્રાણિ પરિપાચિતાન્યભૂવન્ । અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ ચિત્તાન્યુત્પાદિતાનિ દ્વાત્રિંશદ્દારિકાસહસ્રાણિ । અયં હેતુરયં પ્રત્યયો યચ્છિક્ષિતો ઽપિ બોધિસત્ત્વો લિપિશાલામુપાગચ્છતિ સ્મ ॥
॥ ઇતિ શ્રીલલિતવિસ્તરે લિપિશાલાસંદર્શનપરિવર્તો નામ દશમો ઽધ્યાયઃ ॥
સ્તર્ત્ પરિવર્ત 11
કૃષિગ્રામપરિવર્ત એકાદશઃ ।
ઇતિ હિ ભિક્ષવો યાવદ્વિવૃદ્ધઃ કુમારઃ । અથાપરેણ સમયેન કુમારસ્તદન્યૈઃ કુમારૈરમાત્યપુત્રૈઃ સાર્ધં કૃષિગ્રામવલોકયિતું ગચ્છતિ સ્મ । અવલોક્ય ચ કૃષિકર્માન્તમન્યત ઉદ્યાનભૂમિં પ્રવિશતિ સ્મ । સંવિગ્નમનાસ્તત્ર બોધિસત્ત્વ એકાકી અદ્વિતીયો ઽનુચંક્રમ્યમાણો ઽનુવિચરન્ જમ્બુવૃક્ષમપશ્યત્ પ્રાસાદિકં દર્શનીયમ્ । તત્ર બોધિસત્ત્વશ્છાયાયાં પર્યઙ્કેન નિષીદતિ સ્મ । નિષણ્ણશ્ચ બોધિસત્ત્વશ્ચિત્તૈકાગ્રતામાસાદયતિ સ્મ । આસાદ્ય ચ વિવિક્તં કામૈર્વિવિક્તં પાપકૈરકુશલૈર્ધર્મૈઃ સવિતર્કં સવિચારં વિવેકજં પ્રીતિસુખં પ્રથમં ધ્યાનમુપસંપદ્ય વિહરતિ સ્મ । સ વિતર્કવિચારાણાં વ્યુપશમાદધ્યાત્મસંપ્રસાદાચ્ચેતસ એકોતિભાવાદવિતર્કમવિચારં સમાધિજં પ્રીતિસુખં દ્વિતીયં ધ્યાનમુપસંપદ્ય વિહરતિ સ્મ । સ પ્રીતેર્વિરાગાદુપેક્ષકો વિહરતિ સ્મ સ્મૃતિમાન્ સંપ્રજાનન્ । સુખં ચ કાયેન પ્રતિસંવેદયતિ સ્મ । યત્તદાર્યા આચક્ષતે ઉપેક્ષકઃ સ્મૃતિમાન્ સુખવિહારી નિષ્પ્રીતિકં તૃતીયં ધ્યાનમુસંપદ્ય વિહરતિ સ્મ । સ સુખસ્ય ચ પ્રહાણાદ્દુઃખસ્ય ચ પ્રહાણાત્ પૂર્વમેવ ચ સૌમનસ્યદૌર્મનસ્યયોરસ્તંગમાદદુઃખાસુખમુપેક્ષાસ્મૃતિપરિશુદ્ધં ચતુર્થં ધ્યાનમુપસંપદ્ય વિહરતિ સ્મ ॥
તેન ચ સમયેન પઞ્ચ ઋષયો બાહ્યાઃ પઞ્ચાભિજ્ઞાઃ ઋદ્ધિમન્તો વિહાયસંગમા દક્ષિણાયા દિશ ઉત્તરાં દિશં ગચ્છન્તિ સ્મ । તે તસ્ય વનખણ્ડસ્યોપરિ ગચ્છન્તઃ પ્રત્યાહતા ઇવ ન શક્નુવન્તિ સ્મ ગન્તુમ્ । તે સંવિગ્નરોમકૂપજાતા ઇમાં ગાથામભાષન્ત -
વયમિહ મણિવજ્રકૂટં ગિરિં મેરુમભ્યુદ્ગતં તિર્યગત્યર્થવૈસ્તારિકં ગજ ઇવ સહકારશાખાકુલાં વૃક્ષવૃન્દાં પ્રદારિત્વ નિર્ધાવિતાનેકશઃ ।
વયમિહ મરૂણાં પુરે ચાપ્યસક્તા ગતા યક્ષગન્ધર્વવેશ્મનિ ચોર્ધ્વં નભે નિશ્રિતા ઇમ પુન વનખણ્ડમાસાદ્ય સીદામ ભોઃ કસ્ય લક્ષ્મી નિવર્તેતિ ઋદ્ધેર્બલમ્

ઇતિ ॥
અથ યા તત્ર વનખણ્ડદેવતા સા તાનૃષીન્ ગાથયાધ્યભાષત્ -
નૃપતિપતિકુલોદિતઃ શાક્યરાજાત્મજો બાલસૂર્યપ્રકાશપ્રભઃ સ્ફુટિતકમલગર્ભવર્ણપ્રભશ્ચારુચન્દ્રાનનો લોકજ્યેષ્ઠો વિદુઃ ।
અયમિહ વનમાશ્રિતો ધ્યાનચિન્તાપરો દેવગન્ધર્વનાગેન્દ્રયક્ષાર્ચિતો ભવશતગુણકોટિસંવર્ધિતસ્તસ્ય લક્ષ્મી નિવર્તેતિ ઋદ્ધેર્બલમ્

ઇતિ ॥
તતસ્તે ઽધસ્તાદવલોકયન્તો ઽદ્રાક્ષુઃ કુમારં શ્રિયા તેજસા ચ જાજ્વલ્યમાનમ્ । તેષામેતદભૂત્ - કો ન્વયં નિષણ્ણઃ? મા હૈવ વૈશ્રવણો ધનાધિપતિર્ભવેત્ । આહોસ્વિન્મારઃ કામાધિપતિઃ । અથ મહોરગેન્દ્રઃ । ( વૈદ્ય 91 ) અથેન્દ્રો વજ્રધરઃ । અથ રુદ્રઃ કુમ્ભાણ્ડાધિપતિઃ । અથ કૃષ્ણો મહોત્સાહઃ । ઉત ચન્દ્રો દેવપુત્રઃ । ઉત સૂર્યઃ સહસ્રરશ્મિઃ । ઉત રાજા ચક્રવર્તી ભવિષ્યતિ? તસ્યાં ચ વેલાયામિમાં ગાથામભાષન્ત -
રૂપં વૈશ્રવણાતિરેકવપુષં વ્યક્તં કુબેરો હ્યયં
આહો વજ્રધરસ્ય ચૈવ પ્રતિમા ચન્દ્રો ઽથ સૂર્યો હ્યયમ્ ।
કામાગ્રાધિપતિશ્ચ વા પ્રતિકૃતી રૂદ્રસ્ય કૃષ્ણસ્ય વા
શ્રીમાન્ લક્ષણચિત્રિતાઙ્ગમનઘો બુદ્ધો ઽથ વા સ્યાદયમ્

ઇતિ ॥
તતઃ સા વનદેવતા તાનૃષીન્ ગાથયા પ્રત્યભાષત્ -
યા શ્રી ચ વૈશ્રવણે ચ વૈ નિવસતે યા વા સહસ્રેક્ષણે
લોકાનાં પરિપાલકેષુ ચતુષૂ યા ચાસુરેન્દ્રશ્રિયા ।
બ્રહ્મે યા ચ સહાપતૌ નિવસતે કૃષ્ણે ચ યા ચ શ્રિયા
સા શ્રી પ્રાપ્ય ઇમં હિ શાક્યતનયં નોપૈતિ કાંચિત્કલામ્

અથ ખલુ તે ઋષયસ્તસ્યા દેવતાયા વચનમુપશ્રિત્ય ધરણીતલે પ્રતિષ્ઠન્તે । તે પશ્યન્તિ સ્મ બોધિસત્ત્વં ધ્યાયન્તમાનિઞ્જ્યમાનેન કાયેન તેજોરાશિમિવ જ્વલન્તમ્ । તે બોધિસત્ત્વમુપનિધ્યાય ગાથાભિરભિતુષ્ટુવુઃ । તત્રૈક આહ -
લોકે ક્લેશાગ્નિસંતપ્તે પ્રાદુર્ભૂતો હ્યયં હ્રદઃ ।
અયં તં પ્રાપ્સ્યતે ધર્મં યજ્જગદ્ હ્લાદયિષ્યતિ

અપરો ઽપ્યાહ -
અજ્ઞાનતિમિરે લોકે પ્રાદુર્ભૂતઃ પ્રદીપકઃ ।
અયં તં પ્રાપ્સ્યતે ધર્મં યજ્જગદ્ભાસયિષ્યતિ

અપરો ઽપ્યાહ -
શોકસાગરકાન્તારે યાનશ્રેષ્ઠમુપસ્થિતમ્ ।
અયં તં પ્રાપ્સ્યતે ધર્મં યજ્જગત્તારયિષ્યતિ

અપરો ઽપ્યાહ -
ક્લેશબન્ધનબદ્ધાનાં પ્રાદુર્ભૂતઃ પ્રમોચકઃ ।
અયં તં પ્રાપ્સ્યતે ધર્મં યજ્જગન્મોચયિષ્યતિ

અપરો ઽપ્યાહ -
જરાવ્યાધિકિલિષ્ટાનાં પ્રાદુર્ભૂતો ભિષગ્વરઃ ।
અયં તં પ્રાપ્સ્યતે ધર્મં જાતિમૃત્યુપ્રમોચકમ્

અથ ખલુ તે ઋષયો બોધિસત્ત્વમાભિર્ગાથાભિરભિસ્તુત્વા ત્રિપ્રદક્ષિણીકૃત્ય વિહાયસા પ્રક્રાન્તાઃ । રાજાપિ શુદ્ધોદનો બોધિસત્ત્વમપશ્યન્ બોધિસત્ત્વેન વિના ન રમતે સ્મ । સો ઽવોચત્ - કુમારઃ ક્વ ગતઃ? નૈનં પશ્યામીતિ । તત્ર મહાજનકાયો નિર્ધાવિતો ઽભૂત્ કુમારં પરિગવેષમાણઃ । તતો ઽન્યતમ અમાત્યો બોધિસત્ત્વં પશ્યતિ સ્મ જમ્બુચ્છાયાયાં પર્યઙ્કનિષણ્ણં ધ્યાયન્તમ્ । સર્વવૃક્ષાણાં ચ તસ્મિન્ સમયે છાયા પરિવૃત્તાભૂત્ । જમ્બુચ્છાયા ચ બોધિસત્ત્વસ્ય કાયં ન વિજહાતિ સ્મ । સ તં દૃષ્ટ્વા આશ્ચર્યપ્રાપ્તસ્તુષ્ટ ઉદગ્ર આત્તમનાઃ પ્રમુદિતઃ પ્રીતિસૌમનસ્યજાતઃ શીઘ્રં શીઘ્રં ત્વરમાણરૂપો રાજાનં શુદ્ધોદનમુપસંક્રમ્ય ગાથાભ્યામધ્યભાષત -
પશ્ય દેવ કુમારો ઽયં જમ્બુચ્છાયાહિ ધ્યાયતિ ।
યથા શક્રો ઽથવા બ્રહ્મા શ્રિયા તેજેન શોભતે

યસ્ય વૃક્ષસ્ય છાયાયાં નિષણ્ણો વરલક્ષણઃ ।
સૈનં ન જહતે છાયા ધ્યાયન્તં પુરૂષોત્તમમ્

અથ રાજા શુદ્ધોદનો યેન સ જમ્બુવૃક્ષસ્તેનોપસંક્રામત્ । સો ઽદ્રાક્ષીદ્બોધિસત્ત્વં શ્રિયા તેજસા ચ જ્વલન્તમ્ । દૃષ્ટા ચૈમાં ગાથામભાષત્ -
હુતાશનો વા ગિરિમૂર્ધ્નિ સંસ્થિતઃ શશીવ નક્ષત્રગણાનુચીર્ણઃ ।
વેપન્તિ ગાત્રાણિ મિ પશ્યતો ઇમં ધ્યાયન્તુ તેજો નુ પ્રદીપકલ્પમ્

સ બોધિસત્ત્વસ્ય પાદાવભિવન્દ્યેમાં ગાથામભાષત્ -
યદા ચાસિ મુને જાતો યદા ધ્યાયસિ ચાર્ચિમન્ ।
એકદ્વિરપિ તે નાથ પાદૌ વન્દે વિનાયક

તત્ર ત્રિફલવાહકા દારકાઃ શબ્દં કુર્વન્તિ સ્મ । તાનમાત્યા એવમાહુઃ - મા શબ્દં મા શબ્દં કાર્ષ્ટેતિ । તે ઽવોચન્ - કિમેતદિતિ । અમાત્યા આહુઃ -
વ્યાવૃત્તે તિમિરનુદસ્ય મણ્ડલે ઽપિ વ્યોમાભં શુભવરલક્ષણાગ્રધારિમ્ ।
ધ્યાયન્તં ગિરિનિચલં નરેન્દ્રપુત્રં સિદ્ધાર્થં ન જહતિ સૈવ વૃક્ષછાયા

તત્રેદમુચ્યતે -
ગ્રીષ્મે વસન્ત સમુદાગત જેષ્ઠમાસે સંપુષ્પિતે કુસુમપલ્લવસંપ્રકીર્ણે ।
ક્રોઞ્ચામયૂરશુકસારિકસંપ્રઘુષ્ટે ભૂયિષ્ઠ શાકિયસુતા અભિનિષ્ક્રમન્તિ

છન્દો ઽભ્યુવાચ પરિવારિતુ દારિકેભિઃ હન્તા કુમાર વનિ ગચ્છમ લોચનાર્થમ્ ।
કિં તે ગૃહે નિવસતો હિ યથા દ્વિજસ્ય હન્ત વ્રજામ વય ચોદનનારિસંઘમ્

મધ્યાહ્નકાલસમયે સુવિશુદ્ધસત્ત્વઃ પઞ્ચાશતૈઃ પરિવૃતૈઃ સહ ચેટકેભિઃ ।
ન ચ માતુ નૈવ ચ પિતુઃ પ્રતિવેદયિત્વા સો ઽબુદ્ધ નિષ્ક્રામિતિ ગચ્છિ કૃષાણગ્રામમ્

તસ્મિંશ્ચ પાર્થિવવરસ્ય કૃષાણગ્રામે જમ્બુદ્રુમો ઽભવદનેકવિશાલશાખઃ ।
દૃષ્ટ્વા કુમાર પ્રતિબુદ્ધ દુખેન ચોત્તો ધિક્સંસ્કૃતેતિ બહુદુઃખ કૃષી કરોતિ

સો જમ્બુછાયમુપગમ્ય વિનીતચિત્તો તૃણકાનિ ગૃહ્ય સ્વય સંસ્તરુ સંસ્તરિત્વા ।
પર્યઙ્કમાભુજિય ઉજ્જુ કરિત્વ કાયં ચત્વારિ ધ્યાન શુભ ધ્યાયિ સ બોધિસત્ત્વઃ

પઞ્ચા ઋષી ખગપથેન હિ ગચ્છમાના જમ્બૂય મૂર્ધ્નિ ન પ્રભોન્તિ પરાક્રમેતુમ્ ।
તે વિસ્થિતા નિહતમાનમદાશ્ચ ભૂત્વા સર્વે સમગ્રસહિતા સમુદીક્ષયન્તો

વય મેરુપર્વતવરં તથ ચક્રવાલાન્ નિર્ભિદ્ય ગચ્છમ જવેન અસજ્જમાનાઃ ।
તે જમ્બુવૃક્ષ ન પ્રભોમ અતિક્રમેતું કો ન્વત્ર હેતુરયમદ્ય ભવિષ્યતીહ

અવતીર્ય મેદિનિતલે ચ પ્રતિષ્ઠિહિત્વા પશ્યન્તિ શાક્યતનયં તહિ જમ્બુમૂલે ।
જમ્બુનદાર્ચિસદૃશં પ્રભતેજરશ્મિં પર્યઙ્કબન્ધુ તદ ધ્યાયતુ બોધિસત્ત્વમ્

તે વિસ્મિતા દશનખા કરિયાન મૂર્ધ્નિ પ્રણતા કૃતાઞ્જલિપુટા નિપતન્ ક્રમેષુ ।
સાધો સુજાત સુમુખં કરુણા જગસ્ય શીઘ્રં વિબુદ્ધ અમૃતે વિનયસ્વ સત્ત્વાન્

પરિવૃત્ત સૂર્ય ન જહી સુગતસ્ય છાયા ઓલમ્બતે દ્રુમવરં યથ પદ્મપત્રમ્ ।
દેવા સહસ્ર બહવઃ સ્થિત અઞ્જલીભિઃ વન્દન્તિ તસ્ય ચરણૌ કૃતનિશ્ચયસ્ય

શુદ્ધોદનશ્ચ સ્વગૃહે પરિમાર્ગમાણઃ સંપૃચ્છતે ક્વ નુ ગતઃ સ હિ મે કુમારઃ ।
માતૃસ્વસા અવચિ માર્ગત નો લભામિ સંપૃચ્છતા નરપતે ક્વ ગતઃ કુમારઃ

શુદ્ધોદનસ્ત્વરિતુ પૃચ્છતિ કાઞ્ચુકીયં દૌવારિકં તથપિ ચાન્તજનં સમન્તાત્ ।
દૃષ્ટં કુમાર મમ કેનચિ નિષ્ક્રમન્તો શૃણુતે વરૂપગતુ દેવ કૃષાણગ્રામમ્

સો શીઘ્રમેવ ત્વરિતં સહ શાકિયેભિઃ નિષ્ક્રાન્તુ પ્રેક્ષિ કૃષિગ્રામગિરિં પ્રવિષ્ટમ્ ।
યથ સૂર્યકોટિનિયુતાનિ સમુદ્ગતાનિ તથ પ્રેક્ષતે હિતકરં શિરિયા જ્વલન્તમ્

મુકુટં ચ ખઙ્ગ તથ પાદુક છોરયિત્વા કૃત્વા દશાઙ્ગુલિ શિરે અભિવન્દિતે તમ્ ।
સાધૂ સુભૂતવચના ઋષયો મહાત્મા વ્યક્તં કુમાર અભિનિષ્ક્રમિ બોધિહેતોઃ

પરિપૂર્ણ દ્વાદશશતા સુપ્રસન્નદેવાઃ પચ્ચાશતા ઉપગતા યથ શાકિયાનામ્ ।
દૃષ્ટ્વા ચ ઋદ્ધિ સુગતે ગુણસાગરસ્ય સંબોધિચિત્તુ જનયં દૃઢઆશયેન

સો કમ્પયિત્વ ત્રિસહસ્ર અશેષભૂમિં સ્મૃતુ સંપ્રજાનુ પ્રતિબુદ્ધ તતઃ સમાધેઃ ।
બ્રહ્મસ્વરઃ પિતરમાલપતે દ્યુતીમાન્ ઉત્સૃજ્ય તાત કૃષિગ્રામભતો ગવેષ

યદિ સ્વર્ણકાર્યુ અહુ સ્વર્ણ પ્રવર્ષયિષ્યે યદિ વસ્ત્રકાર્યુ અહમેવ પ્રદાસ્યિ વસ્ત્રાં ।
અથ ધાન્યકાર્યુ અહમેવ પ્રવર્ષયિષ્યે સમ્યક્પ્રયુક્ત ભવ સર્વજગે નરેન્દ્ર

અનુશાસયિત્વ પિતરં જનપારિષદ્યાં તસ્મિન્ ક્ષણે પુરવરં પુન સો પ્રવેક્ષી ।
અનુવર્તમાન જગતઃ સ્થિહતે પુરેસ્મિં નૈષ્મ્ક્રમ્યયુક્તમનસઃ સુવિશુદ્ધસત્ત્વઃ