Lalitavistara · અધ્યાય 12

ઇતિ ॥
॥ ઇતિ શ્રીલલિતવિસ્તરે કૃષિગ્રામપરિવર્તો નામ એકાદશો ઽધ્યાયઃ ॥
સ્તર્ત્ પરિવર્ત 12
શિલ્પસંદર્શનપરિવર્તો દ્વાદશઃ ।
ઇતિ હિ ભિક્ષવઃ સંવૃદ્ધે કુમારે રાજા શુદ્ધોદનો ઽપરેણ સમયેન શાક્યગણેન સાર્ધં સંસ્થાગારે નિષણ્ણો ઽભૂત્ । તત્ર તે મહલ્લકમહલ્લકાઃ શાક્યા રાજાનં શુદ્ધોદનમેવમાહુઃ - યત્ખલુ દેવો જાનીયાત્ । અયં સર્વાર્થસિદ્ધકુમારો નૈમિત્તિકૈર્બ્રાહ્મણૈઃ કૃતનિશ્ચયૈશ્ચ દેવૈર્યદ્ભૂયસૈવં નિર્દિષ્ટો યદિ કુમારો ઽભિનિષ્ક્રમિષ્યતિ, તથાગતો ભવિષ્યત્યર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધઃ । ઉત નાભિનિષ્ક્રમિષ્યતિ રાજા ભવિષ્યતિ ચક્રવર્તી ચતુરઙ્ગો વિજિતવાન્ ધાર્મિકો ધર્મરાજઃ સપ્તરત્નસમન્વાગતઃ । તસ્યેમાનિ સપ્ત રત્નાનિ ભવિષ્યન્તિ । તદ્યથા - ચક્રરત્નં હસ્તિરત્નં અશ્વરત્નં મણિરત્નં સ્ત્રીરત્નં ગૃહપતિરત્નં પરિણાયકરત્નમ્ । એવં સપ્તરત્નમ્ । સંપૂર્ણં ચાસ્ય પુત્રસહસ્રં ભવિષ્યતિ શૂરાણાં વરાઙ્ગરૂપિણાં પરસૈન્યપ્રમર્દકાનામ્ । સ ઇમં પૃથિવીમણ્ડલમદણ્ડેનાશસ્ત્રેણાભિનિર્જિત્યાધ્યાવસિષ્યતિ સહ ધર્મેણેતિ । તસ્માન્નિવેશનં કુમારસ્ય ક્રિયતામિતિ । તત્ર સ્ત્રીગણપરિવૃતો રતિં વેત્સ્યતિ, નાભિનિષ્ક્રમિષ્યતિ । એવમસ્માકં ચક્રવર્તિવંશસ્ય ચાનુપચ્છેદો ભવિષ્યતિ । માનિતાશ્ચ ભવિષ્યામો ઽનવદ્યાશ્ચ સર્વકોટરાજભિઃ ॥
તતો રાજા શુદ્ધોદન એવમાહ - યદ્યેવં તેન હિ વ્યવલોકયત કમતા કન્યા કુમારસ્યાનુરૂપા સ્યાત્ ।
તત્ર પઞ્ચમાત્રાણિ શાક્યશતાનિ । એકૈક એવમાહ - મમ દુહિતા અનુરૂપા સ્યાત્ કુમારસ્ય । સુરૂપા મમ દુહિતેતિ ।
રાજા પ્રાહ - દુરાસદઃ કુમારઃ । તત્ પ્રતિવેદયિષ્યામસ્તાવત્ કુમારસ્ય, કતમા તે કન્યા રોચત ઇતિ ।
તતશ્ચ તે સર્વે સંનિપત્ય કુમારસ્યૈનાં પ્રકૃતિમારોચયન્તિ સ્મ । તાન્ કુમાર ઉવાચ - સપ્તમે દિવસે પ્રતિવચનં શ્રોષ્યથેતિ ॥
તતો બોધિસત્ત્વસ્યૈતદભવત્ -
વિદિત મમ અનન્ત કામદોષાઃ સરણસર્વૈરસશોકદુઃખમૂલાઃ ।
ભયકર વિષપત્રસંનિકાશાઃ જ્વલનનિભા અસિધારતુલ્યરૂપાઃ

કામગુણિ ન મે ઽસ્તિ છન્દરાગો ન ચ અહુ શોભમિ ઇસ્ત્રિગારમધ્યે ।
યન્નુ અહુ વને વસેય તૂષ્ણીં ધ્યાનસમાધિસુખેન શાન્તચિત્તઃ

ઇતિ ॥
સ પુનરપિ મીમાંસોપાયકૌશલ્યમામુખીકૃત્ય સત્ત્વપરિપાકમવેક્ષમાણો મહાકરૂણાં સંજનય્ય તસ્યાં વેલાયામિમાં ગાથામભાષત -
સંકીર્ણિ પઙ્કિ પદુમાનિ વિવૃદ્ધિમન્તિ આકીર્ણ રાજ નરમધ્યિ લભાતિ પૂજામ્ ।
યદ બોધિસત્ત્વ પરિવારબલં લભન્તે તદ સત્ત્વકોટિનયુતાન્યમૃતે વિનેન્તિ

યે ચાપિ પૂર્વક અભૂદ્વિદુ બોધિસત્ત્વાઃ સર્વેભિ ભાર્ય સુત દર્શિત ઇસ્ત્રિગારાઃ ।
ન ચ રાગરક્ત ન ચ ધ્યાનસુખેભિ ભ્રષ્ટાઃ હન્તાનુશિક્ષયિ અહં પિ ગુણેષુ તેષામ્

ન ચ પ્રાકૃતા મમ વધૂ અનુકૂલ યા સ્યાદ્ યસ્યા ન ઇષ્યતુ ગુણા સદ સત્યવાક્યમ્ ।
યા ચિન્તિ મહ્યમભિરાધયતે ઽપ્રમત્તા રૂપેણ જન્મકુલગોત્રતયા સુશુદ્ધા

સો ગાથલેખ લિખિતે ગુણઅર્થયુક્તા યા કન્ય ઈદૃશ ભવે મમ તાં વરેથા ।
ન મમાર્થુ પ્રાકૃતજનેન અસંવૃતેન યસ્યા ગુણા કથયમી મમ તાં વરેથા

યા રૂપયૌવનવરા ન ચ રૂપમત્તા માતા સ્વસા વ યથ વર્તતિ મૈત્રચિત્તા ।
ત્યાગે રતા શ્રમણબ્રાહ્મણદાનશીલા તાં તાદૃશાં મમ વધૂં વરયસ્વ તાત

યસ્યા ન માનુ ન ખિલો ન ચ દોષમસ્તિ ન ચ શાઠ્ય ઈર્ષ્ય ન ચ માય ન ઉજ્જુભ્રષ્ટા ।
સ્વપ્નાન્તરે ઽપિ પુરૂષે ન પરે ઽભિરક્તા તુષ્ટા સ્વકેન પતિના શયતે ઽપ્રમત્તા

ન ચ ગર્વિતા ન પિ ચ ઉદ્ધત ન પ્રગલ્ભા નિર્માન માનવિગતાપિ ચ ચેટિભૂતા ।
ન ચ પાનગૃદ્ધ ન રસેષુ ન શબ્દગન્ધે નિર્લોભભિધ્યવિગતા સ્વધનેન તુષ્ટા

સત્યે સ્થિતા ન પિ ચ ચઞ્ચલ નૈવ ભ્રાન્તા ન ચ ઉદ્ધતોન્નતસ્થિતા હિરિવસ્ત્રછન્ના ।
ન ચ દૃષ્ટિમઙ્ગલરતા સદ ધર્મયુક્તા કાયેન વાચ મનસા સદ શુદ્ધભાવા

ન ચ સ્ત્યાનમિદ્ધબહુલા ન ચ માનમૂઢા મીમાંસયુક્ત સુકૃતા સદ ધર્મચારી ।
શ્વશ્રૌ ચ તસ્ય શ્વશુરે યથ શાસ્તૃપ્રેમા દાસી કલત્ર જનિ યાદૃશમાત્મપ્રેમ

શાસ્ત્રે વિધિજ્ઞ કુશલા ગણિકા યથૈવ પશ્ચાત્ સ્વપેત્ પ્રથમમુત્થિહતે ચ શય્યાત ।
મૈત્રાનુવર્તિ અકુહાપિ ચ માતૃભૂતા એતાદૃશીં મિ નૃપતે વધુકાં વૃણીષ્વ

ઇતિ ॥
અથ ખલુ ભિક્ષવો રાજા શુદ્ધોદન ઇમા ગાથા વાચયિત્વા પુરોહિતમામન્ત્રયતે સ્મ - ગચ્છ ત્વં મહાબ્રાહ્મણ કપિલવસ્તુમહાનગરે । સર્વગૃહાણ્યનુપ્રવિશ્ય કન્યા વ્યવલોકય । યસ્યા એતે ગુણાઃ સંવિદ્યન્તે ક્ષત્રિયકન્યાયા વા બ્રાહ્મણકન્યાયા વા વૈશ્યકન્યાયા વા શૂદ્રકન્યાયા વા તાં કન્યામસ્માકં પ્રતિવેદય । તત્કસ્માદ્ધેતોઃ? ન હિ કુમારઃ કુલાર્થિકો ન ગોત્રાર્થિકઃ । ગુણાર્થિક એવ કુમારઃ ॥
તસ્યાં ચ વેલાયામિમાં ગાથામભાષત -
બ્રાહ્મણીં ક્ષત્રિયાં કન્યાં વેશ્યાં શૂદ્રીં તથૈવ ચ ।
યસ્યા એતે ગુણાઃ સન્તિ તાં મે કન્યાં પ્રવેદય

ન કુલેન ન ગોત્રેણ કુમારો મમ વિસ્મિતઃ ।
ગુણે સત્યે ચ ધર્મે ચ તત્રાસ્ય રમતે મનઃ

ઇતિ ॥
અથ ખલુ ભિક્ષવઃ સ પુરોહિતસ્તં ગાથાલેખં ગૃહીત્વા કપિલવસ્તુનિ મહાનગરે ગૃહાદ્ગૃહં વ્યવલોકયન્ ગત્વા હિણ્ડન્ કન્યાં પર્યેષતે સ્મ । એવંગુણયુક્તામપશ્યન્ (ન ચૈવ ગુણયુક્તાં કન્યાં) । સો ઽનુપૂર્વેણ વિચરન્ યેન દણ્ડપાણેઃ શાક્યસ્ય નિવેશનં તેનોપસંક્રામત્ । સ તં નિવેશનં પ્રવિષ્ટો ઽદ્રાક્ષીત્ કન્યામભિરૂપાં પ્રાસાદિકાં દર્શનીયાં પરમયા શુભવર્ણપુષ્કરતયા સમન્વાગતાં નાતિદીર્ઘાં નાતિહ્રસ્વાં નાતિસ્થૂલાં નાતિકૃશાં નાતિગૌરાં નાતિકૃષ્ણાં પ્રથમયૌવનાવસ્થાં સ્ત્રીરત્નમિવ ખ્યાયમાનામ્ ।
અથ સા દારિકા પુરોહિતસ્ય ચરણૌ ગૃહીત્વા એવમાહ - કેન તે મહાબ્રાહ્મણ કાર્યમ્?
પુરોહિત આહ -
શુદ્ધોદનસ્ય તનયઃ પરમાભિરૂપો દ્વાત્રિંશલક્ષણધરો ગુણતેજયુક્તઃ ।
તેનેતિ ગાથ લિખિતા ગુણયે વધૂનાં યસ્યા ગુણાસ્તિ હિ ઇમે સ હિ તસ્ય પત્ની

સ તસ્યાસ્તં લેખમુપનામયતિ સ્મ ॥
અથ સા દારિકા તં ગાથાલેખં વાચયિત્વા સ્મિતમુપદર્શ્ય તં પુરોહિતં ગાથયાધ્યભાષત્ -
મહ્યેતિ બ્રાહ્મણ ગુણા અનુરૂપ સર્વે સો મે પતિર્ભવતુ સૌમ્ય સુરૂપરૂપઃ ।
ભણહિ કુમારુ યદિ કાર્ય મ હૂ વિલમ્બ મા હીનપ્રાકૃતજનેન ભવેય વાસઃ

ઇતિ ॥
અથ સ ખલુ પુરોહિતો રાજાનં શુદ્ધોદનમુપસંક્રમ્યૈવ તમર્થમારોચયતિ સ્મ - દૃષ્ટા મયા દેવ કન્યા યા કુમારસ્યાનુરૂપા સ્યાત્ । આહ - કસ્યાસૌ? આહ - દણ્ડપાણેર્દેવ શાક્યસ્ય દુહિતા ॥
અથ રાજ્ઞઃ શુદ્ધોદનસ્યૈતદભવત્ - દુરાસદઃ કુમારઃ શુભાધિમુક્તશ્ચ । પ્રાયેણ ચ માતૃગ્રામો ઽસંવિદ્યમાનગુણો ઽપિ ગુણાનામાત્મનિ પ્રજાનીતે । યન્ન્વહમશોકભાણ્ડકાનિ કારયેયમ્, યાનિ કુમારઃ સર્વદારિકાભ્યો ઽનુપ્રયચ્છેત્ । તત્ર યસ્યાં દારિકાયાં કુમારસ્ય ચક્ષુરભિનિવેશ્યતિ, તાં કુમારસ્ય વરયિષ્યામીતિ ॥
અથ ખલુ રાજા શુદ્ધોદનો ઽશોકભાણ્ડાનિ કારયતિ સ્મ સુવર્ણમયાનિ રૂપ્યમયાનિ નાનારત્નમયાનિ । કારયિત્વા ચ કપિલવસ્તુનિ મહાનગરે ઘણ્ટાઘોષણાં કારયામાસ - સપ્તમે દિવસે કુમારો દર્શનં દાસ્યતિ, અશોકભાણ્ડકાનિ ચ દારિકાભ્યો વિશ્રાણયિષ્યતિ । તત્ર સર્વદારિકાભિઃ સંસ્થાગારે સંનિપતિતવ્યમિતિ ॥
ઇતિ હિ ભિક્ષવઃ સપ્તમે દિવસે બોધિસત્ત્વઃ સંસ્થાગારમુપસંક્રમ્ય ભદ્રાસને ન્યષીદત્ । રાજાપિ શુદ્ધોદનો ઽદૃશ્યપુરુષાન્ સ્થાપયતિ સ્મ - યસ્યાં દારિકાયાં કુમારસ્ય ચક્ષુઃ સંનિવિશેત્, તાં મમારોચયધ્વમિતિ ॥
ઇતિ હિ ભિક્ષવો યાવન્ત્યઃ કપિલવસ્તુનિ મહાનગરે દારિકાસ્તાઃ સર્વા યેન સંસ્થાગારો યેન ચ બોધિસત્ત્વસ્તેનોપસંક્રામન્ બોધિસત્ત્વસ્ય દર્શનાય અશોકભાણ્ડકાનિ ચ પ્રતિગૃહીતુમ્ ॥
ઇતિ હિ ભિક્ષવો બોધિસત્ત્વો યથાગતાભ્યસ્તાભ્યો દારિકાભ્યો ઽશોકભાણ્ડકાન્યનુપ્રયચ્છતિ સ્મ । તાશ્ચ દારિકા ન શક્નુવન્તિ સ્મ બોધિસત્ત્વસ્ય શ્રિયં તેજશ્ચ સોઢુમ્ । તા અશોકભાણ્ડકાનિ ગૃહીત્વા શીઘ્રં શીઘ્રમેવ પ્રક્રામન્તિ સ્મ ॥
અથ દણ્ડપાણેઃ શાક્યસ્ય દુહિતા ગોપા નામ શાક્યકન્યા, સા દાસીગણપરિવૃતા પુરસ્કૃતા યેન સંસ્થાગારો યેન ચ બોધિસત્ત્વસ્તેનોપસંક્રામત્ । ઉપસંક્રમ્યૈકાન્તે ઽસ્થાત્ બોધિસત્ત્વમનિમેષાભ્યાં નયનાભ્યાં પ્રેક્ષમાણા । તદ્યદા બોધિસત્ત્વેન સર્વાણ્યશોકભાણ્ડાનિ દત્તાનિ, તદા સા બોધિસત્ત્વમુપસંક્રમ્ય પ્રહસિતવદના બોધિસત્ત્વમેવમાહ - કુમાર કિં તે મયાપનીતં યસ્ત્વં માં વિમાનયસિ?
આહ - નાહં ત્વાં વિમાનયામિ, અપિ તુ ખલુ પુનસ્ત્વમભિપશ્ચાદાગતેતિ । સ તસ્યૈ ચાનેકશતસહસ્રમૂલ્યમઙ્ગુલીયકં નિર્મુચ્ય પ્રાદાત્ ॥
સા પ્રાહ - ઇદમહં કુમાર તવાન્તિકાદર્હામિ? આહ - ઇમાનિ મદીયાન્યાભરણાનિ, ગૃહ્યતામ્ । સા આહ - ન વયં કુમારં વ્યલંકરિષ્યામઃ? અલંકરિષ્યામો વયં કુમારમ્ । ઇત્યુક્ત્વા સા કન્યા પ્રક્રામત્ ॥
તતસ્તૈર્ગુહ્યપુરુષૈ રાજાનં શુદ્ધોદનમુપસંક્રમ્યૈષ વૃત્તાન્તો નિવેદિતો ઽભૂત્ - દેવ દણ્ડપાણેઃ શાક્યસ્ય દુહિતા ગોપા નામ શાક્યકન્યા, તસ્યાં કુમારસ્ય ચક્ષુર્નિવિષ્ટમ્, મુહૂર્તં ચ તયોઃ સંલાપો ઽભૂત્ ॥
ઇત્યેતત્ખલુ વચનં શ્રુત્વા રાજા શુદ્ધોદનો દણ્ડપાણેઃ શાક્યસ્ય પુરોહિતં દૌત્યેન પ્રેષયતિ સ્મ - યા તે દુહિતા, સા મમ કુમારસ્ય પ્રદીયતામિતિ ॥
દણ્ડપાણિરાહ - આર્ય કુમારો ગૃહે સુખસંવૃદ્ધઃ । અસ્માકં ચાયં કુલધર્મઃ શિલ્પજ્ઞસ્ય કન્યા દાતવ્યા નાશિલ્પજ્ઞસ્યેતિ । કુમારશ્ચ ન શિલ્પજ્ઞો નાસિધનુષ્કલાપયુદ્ધસાલમ્ભવિધિજ્ઞઃ । તત્કથમશિલ્પજ્ઞાયાહં દુહિતરં દાસ્યામિ?
ઇત્યેતચ્ચ રાજ્ઞઃ પ્રતિવેદિતમ્ । તતો રાજ્ઞ એતદભવત્ - દ્વિરપીદમહં સહધર્મેણ ચોદિતઃ । યદાપિ મયોક્તં કસ્માચ્છાક્યકુમારાઃ કુમારસ્યોપસ્થાનાય નાગચ્છન્તીતિ તદાપ્યહમભિહિતઃ - કિં વયં મણ્ડકસ્યોપસ્થાનં કરિષ્યામ ઇતિ । એતર્હ્યપ્યેવમિતિ પ્રધ્યાયન્નિષણ્ણો ઽભૂત્ ॥
બોધિસત્ત્વશ્ચૈનં વૃત્તાન્તમશ્રોષીત્ । શ્રુત્વા ચ યેન રાજા શુદ્ધોદનસ્તેનોપસંક્રામત્ । ઉપસંક્રમ્યૈવમાહ - દેવ કિમિદં દીનમનાસ્તિષ્ઠસિ?
રાજા આહ - અલં તે કુમાર અનેન ।
કુમાર આહ - દેવ સર્વથા તાવદવશ્યભેવમાખ્યાતવ્યમ્ । યાવત્ત્રિરપિ બોધિસત્ત્વો રાજાનં શુદ્ધોદનં પરિપૃચ્છતિ સ્મ ॥
તતો રાજા શુદ્ધોદનો બોધિસત્ત્વાય તાં પ્રકૃતિમારોચયતિ સ્મ । તાં શ્રુત્વા બોધિસત્ત્વ આહ - દેવ અસ્તિ પુનરિહ નગરે કશ્ચિદ્યો મયા સાર્ધં સમર્થઃ શિલ્પેન શિલપમુપદર્શયિતુમ્?
તતો રાજા શુદ્ધોદનઃ પ્રહસિતવદનો બોધિસત્ત્વમેવમાહ - શક્યસિ પુનસ્ત્વં પુત્ર શિલ્પમુપદર્શયિતુમ્? સ આહ - બાઢં શક્યામિ દેવ । તેન હિ સંનિપાત્યન્તાં સર્વશિલ્પજ્ઞાઃ, યેષાં પુરતઃ સ્વં શિલ્પમુપદર્શયિષ્યામિ ॥
તતો રાજા શુદ્ધોદનઃ કપિલવસ્તુનિ મહાનગરવરે ઘણ્ટાઘોષણાં કારયતિ સ્મ - સપ્તમે દિવસે કુમારઃ સ્વં શિલ્પમુપદર્શયતિ । તત્ર સર્વશિલ્પજ્ઞૈઃ સંનિપતિતવ્યમ્ ॥
તત્ર સપ્તમે દિવસે પઞ્ચમાત્રાણિ શાક્યકુમારશતાનિ સંનિપતિતાન્યભૂવન્ । દણ્ડપાણેશ્ચ શાક્યસ્ય દુહિતા ગોપા નામ શાક્યકન્યા જયપતાકા સ્થાપિતાભૂત્ - યો વા અત્ર અસિધનુષ્કલાપયુદ્ધસાલમ્ભેષુ જેષ્યતિ, તસ્યૈષા ભવિષ્યતીતિ ॥
તત્ર સર્વપુરતો દેવદત્તઃ કુમારો નગરાદભિનિષ્ક્રામતિ સ્મ । શ્વેતશ્ચ હસ્તી મહાપ્રમાણો બોધિસત્ત્વસ્યાર્થે નગરં પ્રવેશ્યતે સ્મ । તત્ર દેવદત્તઃ કુમાર ઈર્ષ્યયા ચ શાક્યબલમદેન ચ મત્તઃ । સ તં હસ્તિનાગં વામેન પાણિના શુણ્ડાયાં ગૃહીત્વા દક્ષિણેન પાણિના ચપેટયા એકપ્રહારેણૈવ હતો ઽભૂત્ ॥
તસ્યાનન્તરં સુન્દરનન્દકુમારો ઽભિનિષ્ક્રામતિ સ્મ । સો ઽદ્રાક્ષીત્તં હસ્તિનાગં નગરદ્વારે હતમ્ । દૃષ્ટ્વા ચ પર્યપૃચ્છત્ - કેનાયં હત ઇતિ । તત્ર મહાજનકાય આહ - દેવદત્તેનેતિ । સ આહ - અશોભનમિદં દેવદત્તસ્ય । સ તં હસ્તિનાગં લાઙ્ગૂલે ગૃહીત્વા નગરદ્વારાદપકર્ષતિ સ્મ ॥
તદનન્તરં બોધિસત્ત્વો રથાભિરૂઢો ઽભિનિષ્ક્રામતિ સ્મ । અદ્રાક્ષીદ્બોધિસત્ત્વસ્તં હસ્તિનં હતમ્ । દૃષ્ટ્વા ચ પર્યપૃચ્છત્ - કેનાયં હત ઇતિ । આહુઃ - દેવદત્તેનેતિ । આહ - અશોભનં દેવદત્તસ્ય । કેન પુનરસ્માન્નગરદ્વારાદપકર્ષિત ઇતિ । આહુઃ - સુન્દરનન્દેનેતિ । આહ - શોભનમિદં સુન્દરનન્દસ્ય । કિં તુ મહાકાયો ઽયં સત્ત્વઃ । સો ઽયં ક્લિન્નઃ સર્વનગરં દૌર્ગન્ધેન સ્ફુરિષ્યતીતિ ॥
તતઃ કુમારો રથસ્ય એવૈકં પાદં ભૂમૌ પ્રસાર્ય પાદાઙ્ગુષ્ઠેન તં હસ્તિનાગં લાઙ્ગૂલે ગૃહિત્વા સપ્ત પ્રાકારાન્ સપ્ત ચ પરિખાનતિક્રમ્ય બહિર્નગરસ્ય ક્રોશમાત્રે પ્રક્ષિપતિ સ્મ । યત્ર વ પ્રદેશે સ હસ્તી પતિતસ્તસ્મિન્ પ્રદેશે મહદ્બિલં સંવૃત્તં યત્સાંપ્રતં હસ્તિગર્તેત્યભિધીયતે ॥
તત્ર દેવમનુજાઃ શતસહસ્રાણિ હાહાકારકિલકિલાપ્રક્ષ્વેડિતશતસહસ્રાણિ પ્રામુઞ્ચન્ । ચૈલવિક્ષેપાંશ્ચાકાર્ષુઃ । ગગનતલગતાશ્ચ દેવપુત્રા ઇમે ગાથે ઽભાષન્ત -
યથ મત્તગજેન્દ્રગતીનાં પાદાઙ્ગુષ્ઠતલેન ગજેન્દ્રમ્ ।
સપ્ત પુરાપરિખા અતિક્રમ્ય ક્ષિપ્તુ બહિઃ સ્વપુરાતુ અયં હિ

નિઃસંશયમેષ સુમેધા માનબલેન સમુચ્છ્રિતકાયાન્ ।
સંસારપુરાતુ બહિર્ધા એક ક્ષપિષ્યતિ પ્રજ્ઞબલેન

ઇતિ હિ પઞ્ચમાત્રાણિ શાક્યકુમારશતાનિ નગરાન્નિષ્કમ્ય યેનાન્યતમઃ પૃથિવીપ્રદેશો યત્ર શાક્યકુમારાઃ શિલ્પમુપદર્શયન્તિ સ્મ તેનોપસંક્રામન્ । રાજાપિ શુદ્ધોદનો મહલ્લકમહલ્લકાશ્ચ શાક્યા મહાંશ્ચ જનકાયો યેનાસૌ પૃથિવીપ્રદેશસ્તેનોપસંક્રામન્ બોધિસત્ત્વસ્ય ચાન્યેષાં ચ શાક્યકુમારાણાં શિલ્પવિશેષં દ્રષ્ટુકામાઃ ॥
તત્ર આદિત એવ યે શાક્યકુમારા લિપ્યાં પટુવિધિજ્ઞાસ્તે બોધિસત્ત્વેન સાર્ધં લિપિં વિશેષયન્તિ સ્મ । તત્ર તૈઃ શાક્યૈર્વિશ્વામિત્ર આચાર્યઃ સાક્ષી સ્થાપિતો ઽભૂત્ - સ ત્વં વ્યવલોકય કતમો ઽત્ર કુમારો લિપિજ્ઞાને વિશિષ્યતે યદિ વા લેખ્યતો યદિ વા બહુલિપિનિર્યાણતઃ । અથ વિશ્વામિત્ર આચાર્યઃ પ્રત્યક્ષો બોધિસત્ત્વસ્ય લિપિજ્ઞાને સ્મિતમુપદર્શયન્નિમે ગાથે ઽભાષત -
મનુષ્યલોકે ઽથ ચ દેવલોકે ગન્ધર્વલોકે ઽપ્યસુરેન્દ્રલોકે ।
યાવન્તિ કેચિલ્લિપિ સર્વલોકે તત્રૈષ પારંગતુ શુદ્ધસત્ત્વઃ

નામાપિ યૂયં ચ અહં ચ તેષાં લિપીન જાનામ ન ચાક્ષરાણામ્ ।
યાન્યેષ જાનાતિ મનુષ્યચન્દ્રો અહમત્ર પ્રત્યક્ષુ વિજેષ્યતે ઽયમ્

શાક્યા આહુઃ - વિશિષ્યતાં તાવત્કુમારો લિપિજ્ઞાને । સંખ્યાજ્ઞાને કુમારો વિશેષયિતવ્યો જિજ્ઞાસ્યશ્ચ । તત્રાર્જુનો નામ શાક્યગણકો મહામાત્રઃ સંખ્યાગણનાસુ પારંગતઃ, સ સાક્ષી સ્થાપિતો ઽભૂત્ - સ ત્વં વ્યવલોકય કતમો ઽત્ર કુમારો વિશિષ્યતે સંખ્યાજ્ઞાનત ઇતિ । તત્ર બોધિસત્ત્વશ્ચોદ્દિશતિ સ્મ, એકશ્ચ શાક્યકુમારો નિક્ષિપતિ સ્મ, ન ચ પરિપ્રાપયતિ સ્મ । બોધિસત્ત્વસ્યૈક દ્વૌ ત્રયશ્ચત્વારઃ પઞ્ચદશ વિંશત્ત્રિંશચ્ચત્વારિંશત્પઞ્ચાશચ્છતં યાવત્પઞ્ચાપિ શાક્યકુમારશતાનિ યુગપત્કાલે નિક્ષિપન્તિ સ્મ, ન ચ પરિપ્રાપયન્તિ સ્મ । તતો બોધિસત્ત્વ આહ - ઉદ્દિશત યૂયમ્, અહં નિક્ષેપ્સ્યામીતિ । તત્રૈકશાક્યકુમારો બોધિસત્ત્વસ્યોદ્દિશતિ સ્મ, ન ચ પરિપ્રાપયતિ સ્મ । દ્વાવપિ ત્રયો ઽપિ પઞ્ચાપિ દશાપિ વિંશત્યપિ ત્રિંશદપિ ચત્વારિંશદપિ પઞ્ચાશદપિ યાવત્પઞ્ચાપિ શાક્યકુમારશતાનિ યુગપદુદ્દિશન્તિ સ્મ । ન ચ પરિપ્રાપયન્તિ સ્મ બોધિસત્ત્વસ્ય નિક્ષિપતઃ ॥
બોધિસત્ત્વ આહ - અલમલમનેન વિવાદેન । સર્વ ઇદાનીમેકીભૂત્વા મમોદ્દિશત, અહં નિક્ષેપ્સ્યામીતિ । તત્ર પઞ્ચમાત્રાણિ શાક્યકુમારશતાન્યેકવચનોદાહારેણાપૂર્વચરિતં સમુદ્દિશન્તિ સ્મ, બોધિસત્ત્વશ્ચાસંમૂઢો નિક્ષિપતિ સ્મ । એવમપર્યન્તાઃ સર્વશાક્યકુમારાઃ, અથ પર્યન્તશ્ચ બોધિસત્ત્વઃ ॥
તતો ઽર્જુનો ગણકમહામાત્ર આશ્ચર્યપ્રાપ્ત ઇમે ગાથે ઽભાષત -
જ્ઞાનસ્ય શીઘ્રતા સાધુ બુદ્ધે સંપરિપૃચ્છતા ।
પઞ્ચમાત્રશતાન્યેતે ધિષ્ઠિતા ગણનાપથે

ઈદૃશી ચ ઇયં પ્રજ્ઞા બુદ્ધિર્જ્ઞાનં સ્મૃતિર્મતિઃ ।
અદ્યાપિ શિક્ષતે ચાયં ગણિતં જ્ઞાનસાગરઃ

તતઃ સર્વશાક્યગણ આશ્ચર્યપ્રાપ્તઃ પરમવિસ્મયાપન્નો ઽભૂત્ । એકકણ્ઠાશ્ચેમાં વાચમભાષન્ત - જયતિ જયતિ ભોઃ સર્વાર્થસિદ્ધઃ કુમારઃ । સર્વે ચાસનેભ્ય ઉત્થાય કૃતાઞ્જલિપુટા ભૂત્વા બોધિસત્ત્વં નમસ્કૃત્ય રાજાનં શુદ્ધોદનમેતદવોચન્ - લાભાસ્તે મહારાજ પરમસુલબ્ધાઃ, યસ્ય તે પુત્ર એવં શીઘ્રલઘુજવચપલપરિપૃચ્છાપ્રતિભાન ઇતિ ॥
અથ સ રાજા શુદ્ધોદનો બોધિસત્ત્વમેવમાહ - શક્યસિ પુત્ર અર્જુનેન ગણકમહામાત્રેણ સાર્ધં સંખ્યાજ્ઞાનકૌશલ્યગણનાગતિમનુપ્રવેષ્ટુમ્? તેન હિ ગણ્યતામ્ । અથાર્જુનો ગણકમહામાત્રો બોધિસત્ત્વમેવમાહ - જાનીષે ત્વં કુમાર કોટિશતોત્તરાં નામ ગણનાગતિમ્? બોધિસત્ત્વ આહ - શક્યામિ દેવ । આહ - જાનામ્યહમ્ । આહ - કથં પુનઃ કોટિશતોત્તરા ગણનાગતિરનુપ્રવેષ્ટવ્યા? બોધિસત્ત્વ આહ - શતં કોટીનામયુતં નામોચ્યતે । શતમયુતાનાં નિયુતો નામોચ્યતે । શતં નિયુતાનાં કઙ્કરં નામોચ્યતે । શતં કઙ્કરાણાં વિવરં નામોચ્યતે । શતં વિવરાણામક્ષોભ્યં નામોચ્યતે । શતમક્ષોભ્યાણાં વિવાહં નામોચ્યતે । શતં વિવાહાનામુત્સઙ્ગં નામોચ્યતે । શતમુત્સઙ્ગાનાં બહુલં નામોચ્યતે । શતં બહુલાનાં નાગબલં નામોચ્યતે । શતં નાગબલાનાં તિટિલમ્ભં નામોચ્યતે । શતં તિટિલમ્ભાનાં વ્યવસ્થાનપ્રજ્ઞપ્તિર્નામોચ્યતે । શતં વ્યવસ્થાનપ્રજ્ઞપ્તીનાં હેતુહિલં નામોચ્યતે । શતં હેતુહિલાનાં કરકુર્નામોચ્યતે । શતં કરકૂણાં હેત્વિન્દ્રિયં નામોચ્યતે । શતં હેત્વિન્દ્રિયાણાં સમાપ્તલમ્ભં નામોચ્યતે । શતં સમાપ્તલમ્ભાનાં ગણનાગતિર્નામોચ્યતે । શતં ગણનાગતીનાં નિરવદ્યં નામોચ્યતે । શતં નિરવદ્યાનાં મુદ્રાબલં નામોચ્યતે । શતં મુદ્રાબલાનાં સર્વબલં નામોચ્યતે । શતં સર્વબલાનાં વિસંજ્ઞાગતી નામોચ્યતે । શતં વિસંજ્ઞાગતીનાં સર્વસંજ્ઞા નામોચ્યતે । શતં સર્વસંજ્ઞાનાં વિભૂતંગમા નામોચ્યતે । શતં વિભૂતંગમાનાં તલ્લક્ષણં નામોચ્યતે । ઇતિ હિ તલ્લક્ષણગણનયા સુમેરૂપર્વતરાજો લક્ષનિક્ષેપક્રિયયા પરિક્ષયં ગચ્છેત્ । અતો ઽપ્યુત્તરિ ધ્વજાગ્રવતી નામ ગણના, યસ્યાં ગણનાયાં ગઙ્ગાનદીવાલિકાસમા લક્ષનિક્ષેપક્રિયયા પરિક્ષયં ગચ્છેયુઃ । અતો ઽપ્યુત્તરિ ધ્વજાગ્રનિશામણી નામ ગણના । અતો ઽપ્યુત્તરિ વાહનપ્રજ્ઞપ્તિર્નામ । અતો ઽપ્યુત્તરિ ઇઙ્ગા નામ । અતો ઽપ્યુત્તરિ કુરુટુ નામ । અતો ઽપ્યુત્તરિ કુરુટાવિ નામ । અતો ઽપ્યુત્તરિ સર્વનિક્ષેપા નામ ગણના, યસ્યાં ગણનાયાં દશ ગઙ્ગાનદીવાલિકાસમા લક્ષનિક્ષેપક્રિયયા પરિક્ષયં ગચ્છેયુઃ । અતો ઽપ્યુત્તરિ અગ્રસારા નામ ગણના, યત્ર કોટીશતં ગઙ્ગાનદીવાલિકાસમા લક્ષનિક્ષેપાઃ પરિક્ષયં ગચ્છેયુઃ । અતો ઽપ્યુત્તરિ પરમાણુરજઃપ્રવેશાનુગતાનાં ગણના, યત્ર તથાગતં સ્થાપયિત્વા બોધિમણ્ડવરાગ્રગતં ચ સર્વંધર્માભિષેકાભિમુખં બોધિસત્ત્વં નાન્યઃ કશ્ચિત્સત્ત્વઃ સત્ત્વનિકાયે સંવિદ્યતે ય એતાં ગણનાં પ્રજાનાતિ અન્યત્રાહં વા યો વા સ્યાન્માદૃશઃ । એવં ચરમભાવિકો વિનિષ્ક્રાન્તગૃહવાસો બોધિસત્ત્વઃ ॥
અર્જુનો ઽવોચત્ - કથં કુમાર પરમાણુરજઃપ્રવેશગણનાનુપ્રવેષ્ટવ્યા? બોધિસત્ત્વ આહ - સપ્ત પરમાણુરજાંસ્યણુઃ । સપ્તાણવસ્ત્રુતિઃ । સપ્તત્રુતેરેકં વાતાયનરજઃ । સપ્ત વાતાયનરજાંસ્યેકં શશરજઃ । સપ્ત શશરજાંસ્યેકમેડકરજઃ । સપ્તૈડકરજાંસ્યેકં ગોરજઃ । સપ્ત ગોરજાંસ્યેકં લિક્ષારજઃ । સપ્ત લિક્ષાઃ સર્ષપઃ । સપ્તસર્ષપાદ્યવઃ । સપ્તયવાદઙ્ગુલીપર્વ । દ્વાદશાઙ્ગુલીપર્વાણિ વિતસ્તિઃ । દ્વે વિતસ્તી હસ્તઃ । ચત્વારો હસ્તા ધનુઃ । ધનુઃસહસ્રં માર્ગધ્વજાક્રોશઃ । ચત્વારઃ ક્રોશા યોજનમ્ । તત્ર કો યુષ્માકં યોજનપિણ્ડં પ્રજાનાતિ? કિયન્તિ તાનિ પરમાણુરજાંસિ ભવન્તિ? અર્જુનો ઽવોચત્ - અહમેવ તાવત્કુમાર સંમોહમાપન્નઃ, કિમઙ્ગ પુનર્યે ચાન્યે ઽલ્પબુદ્ધયઃ । નિર્દિશતુ કુમારો યોજનપિણ્ડં કિયન્તિ તાનિ પરમાણુરજાંસિ ભવન્તીતિ । બોધિસત્ત્વો ઽવોચત્ - તત્ર યોજનપિણ્ડઃ પરમાણુરજસાં પરિપૂર્ણમક્ષોભ્યનયુતમેકં ત્રિંશચ્ચ કોટીનયુતશતસહસ્રાણિ ષષ્ટિશ્ચ કોટીશતાનિ દ્વાત્રિંશતિશ્ચ કોટ્યઃ પઞ્ચ ચ દશશતસહસ્રાણિ દ્વાદશ ચ સહસ્રાણિ એતાવાન્ યોજનપિણ્ડઃ પરમાણુરજોનિક્ષેપસ્ય । અનેન પ્રવેશેનાયં જમ્બુદ્વીપઃ સપ્તયોજનસહસ્રાણિ । ગોદાનીયો ઽષ્ટૌ યોજનસહસ્રાણિ । પૂર્વવિદેહો નવ યોજનસહસ્રાણિ । ઉત્તરકુરુદ્વીપો દશયોજનસહસ્રાણિ । અનેન પ્રવેશેનેમં ચાતુર્દ્વીપકં લોકધાતૂં પ્રમુખં કૃત્વા પરિપૂર્ણકોટીશતં ચાતુર્દ્વીપકાનાં લોકધાતૂનાં યત્ર કોટીશતં મહાસમુદ્રાણામ્, કોટીશતં ચક્રવાલમહાચક્રવાલાનામ્, કોટીશતં સુમેરૂણાં પર્વતરજાનામ્, કોટીશતં ચતુર્મહારાજિકાનાં દેવાનામ્, કોટીશતં ત્રયત્રિંશાનામ્, કોટીશતં યામાનામ્, કોટીશતં તુષિતાનામ્, કોટીશતં નિર્માણરતીનામ્, કોટીશતં પરનિર્મિતવશવર્તીનામ્, કોટીશતં બ્રહ્મકાયિકાનામ્, કોટીશતં બ્રહ્મપુરોહિતાનામ્, કોટીશતં બ્રહ્મપાર્ષદ્યાનામ્, કોટીશતં મહાબ્રહ્માણામ્, કોટીશતં પરીત્તાભાનામ્, કોટીશતં અપ્રમાણાભાનામ્, કોટીશતં આભાસ્વરાણામ્, કોટીશતં પરીત્તશુભાનામ્, કોટીશતં અપ્રમાણશુભાનામ્, કોટીશતં શુભકૃત્સ્નાનામ્, કોટીશતં અનભ્રકાણામ્, કોટીશતં પુણ્યપ્રસવાનામ્, કોટીશતં બૃહત્ફલાનામ્, કીટીશતં અસંજ્ઞિસત્ત્વાનામ્, કોટીશતં અબૃહાનામ્, કોટીશતં અતપાનામ્ , કોટીશતં સુદૃશાનામ્, કોટીશતં સુદર્શનાનામ્, કોટીશતં અકનિષ્ઠાનાં દેવાનામ્ । અયમુચ્યતે ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રલોકધાતુર્વિપુલશ્ચ વિસ્તીર્ણશ્ચ । સ યાવન્તિ યોજનશતાનિ (પરમાણુરજાંસિ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રલોકધાતૌ) યાવન્તિ યોજનસહસ્રાણિ, યાવન્તિ યોજનકોટયઃ, યાવન્તિ યોજનનયુતાનિ ........પેયાલં.............યાવદ્યાવન્તો યોજનાગ્રસારા ગણનાઃ । કિયન્ત્યેતાનિ પરમાણુરજાંસિ ઇત્યાહ । સંખ્યાગણના વ્યતિવૃત્તા હ્યેષાં ગણનાનાં તદુચ્યતે ઽસંખ્યેયમિતિ । અતો ઽસંખ્યેયતમાનિ પરમાણુરજાંસિ યાનિ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રલોકધાતૌ ભવન્તિ ॥
અસ્મિન્ ખલુ પુનર્ગણનાપરિવર્તે બોધિસત્ત્વેન નિર્દિશ્યમાને અર્જુનો ગણકમહામાત્રઃ સર્વશ્ચ શાક્યગણસ્તુષ્ટ ઉદગ્ર આત્તમનાઃ પ્રમુદિત આશ્ચર્યાદ્ભુતપ્રાપ્તો ઽભૂત્ । તે સર્વ એકૈકૈર્વસ્ત્રૈઃ સ્થિતા અભૂવન્ । પરિશિષ્ટૈર્વસ્ત્રાભરણૈર્બોધિસત્ત્વમભિછાદયન્તિ સ્મ ॥
અથ ખલ્વર્જુનો ગણકમહામાત્ર ઇમે ગાથે ઽભાષત -
કોટીશતં ચ અયુતા નયુતાસ્તથૈવ નિયુતાનુ કઙ્કરગતી તથ બિમ્બરાશ્ચ ।
અક્ષોભિણી પરમજ્ઞાનુ ન મે ઽસ્ત્યતો ઽર્થ - મત ઉત્તરે ગણનમપ્રતિમસ્ય જ્ઞાનમ્

અપિ ચ ભોઃ શાક્યાઃ -
ત્રિસાહસ્રિ રજાશ્રયન્તકા તૃણવન ઓષધિયો જલસ્ય બિન્દૂન્ ।
હુંકારેણ ન્યસેય એકિનૈષો કો પુનિ વિસ્મયુ પઞ્ચભિઃ શતેભિઃ

તત્ર દેવમનુજાઃ શતસહસ્રાણિ હાહાકારકિલિકિલાપ્રક્ષ્વેડિતશતસહસ્રાણિ પ્રામુઞ્ચન્ । ગગનતલગતાશ્ચ દેવપુત્રા ઇમા ગાથા અભાષન્ત -
યાવન્ત સત્ત્વ નિખિલેન ત્રિયધ્વયુક્તાઃ ચિત્તાનિ ચૈતસિકસંજ્ઞિ વિતર્કિતાનિ ।
હીનાઃ પ્રણીત તથ સંક્ષિપવિક્ષિપા યે એકસ્મિ ચિત્તપરિવર્તિ પ્રજાનિ સર્વાન્

ઇતિ હિ ભિક્ષવો ઽભિભૂતાઃ સર્વે શાક્યકુમારા અભૂવન્ । બોધિસત્ત્વ એવ વિશિષ્યતે । તદનન્તરં લઙ્ઘિતે પ્લવિતે જવિતે સર્વત્ર બોધિસત્ત્વ એવ વિશિષ્યતે સ્મ । ગગનતલગતાશ્ચ દેવપુત્રા ઇમાં ગાથામભાષન્ત -
વ્રતતપસગુણેન સંયમેન ક્ષમદમમૈત્રબલેન કલ્પકોટ્યઃ ।
અથ કૃતુલઘુકાયચિત્તનેતા તસ્ય જવસ્ય વિશેષતાં શૃણોથ

ઇહ ગૃહગત યુષ્મે પશ્યથા સત્ત્વસારમ્ અપિ ચ દશસુ દિક્ષૂ ગચ્છતે ઽયં ક્ષણેન ।
અપરિમિતજિનાનાં પૂજનામેષ કુર્વન્ મણિકનકવિચિત્રૈર્લોકધાતુષ્વનન્તા

ન ચ પુન ગતિ આગતિં ચ અસ્યા યૂયં પ્રજાનથ તાવદૃદ્ધિપ્રાપ્તો ।
કો ઽત્ર જવિતિ વિસ્મયો જનેયા અસદૃશ એષ કરોથ ગૌરવો ઽસ્મિન્

એવં કૃત્વા બોધિસત્ત્વ એવ વિશિષ્યતે સ્મ ॥
તત્ર શાક્યા આહુઃ - યુદ્ધેષુ તાવત્કુમારો વિશેષયિતવ્યો જિજ્ઞાસ્યશ્ચ । તત્ર બોધિસત્ત્વ એકાન્તે સ્થિતો ઽભૂત્ । તાનિ ચ પઞ્ચમાત્રાણિ શાક્યકુમારશતાનિ યુગપદ્યુધ્યન્તિ સ્મ ॥
ઇતિ હિ દ્વાત્રિંશચ્છાક્યકુમારાઃ સાલમ્ભાય સ્થિતાઃ । તદા નન્દશ્ચાનન્દશ્ચ બોધિસત્ત્વમભિગતૌ સાલમ્ભાય । તૌ સમનન્તરં સ્પૃષ્ટાવેવ બોધિસત્ત્વેન પાણિના । તૌ બોધિસત્ત્વસ્ય બલં તેજશ્ચાસહમાનૌ ધરણીતલે પ્રપતિતાવભૂતામ્ । તદનન્તરં દેવદત્તઃ કુમારો ગર્વિતશ્ચ માની ચ બલવાનેવ તબ્ધઃ શાક્યમાનેન ચ તબ્ધો બોધિસત્ત્વેન સાર્ધં વિસ્પર્ધમાનઃ સર્વાવન્તં રઙ્ગમણ્ડલં પ્રદક્ષિણીકૃત્ય વિક્રીડમાનો બોધિસત્ત્વમભિપતતિ સ્મ । અથ બોધિસત્ત્વો ઽસંભ્રાન્ત એવાત્વરન્ દક્ષિણેન પાણિના સલીલં દેવદત્તં કુમારં ગૃહીત્વા ત્રિર્ગગનતલે પરિવર્ત્ય માનનિગ્રહાર્થમવિહિંસાબુદ્ધ્યા મૈત્રેણ ચિત્તેન ધરણીતલે નિક્ષિપતિ સ્મ । ન ચાસ્ય કાયં વ્યાબાધતે સ્મ ॥
તતો બોધિસત્ત્વો ઽપ્યાહ - અલમલમનેન વિવાદેન । સર્વ એવ એકીભૂત્વા ઇદાનીં સાલમ્ભાયાગચ્છતેતિ ॥
અથ તે સર્વે હર્ષિતા ભૂત્વા બોધિસત્ત્વમભિનિપતિતાઃ । તે સમનન્તરસ્પૃષ્ટા બોધિસત્ત્વેન બોધિસત્ત્વસ્ય શ્રિયં તેજશ્ચ કાયબલં સ્થામં ચાસહમાનાઃ સ્પૃષ્ટમાત્રા એવ બોધિસત્ત્વેન ધરણિતલે પ્રાપતન્ । તત્ર મરૂન્મનુજશતસહસ્રાણિ હીહીકારકિલકિલાપ્રક્ષ્વેડિતશતસહસ્રાણ્યકાર્ષુઃ । ગગનતલગતાશ્ચ દેવપુત્રા મહાન્તં પુષ્પવર્ષમભિપ્રવૃષ્યૈકસ્વરેણેમાં ગાથામભાષન્ત -
યાવન્ત સત્ત્વનયુતા દશસૂ દિશાસુ તે દુષ્ટમલ્લમહનગ્નસમા ભવેયુઃ ।
એકક્ષણેન નિપતેયુ નરર્ષભસ્ય સંસ્પૃષ્ટમાત્ર નિપતેયુ ક્ષિતીતલેસ્મિં

મેરૂઃ સુમેરુ તથ વજ્રકચક્રવાલાઃ યે ચાન્ય પર્વત ક્વચિદ્દશસૂ દિશાસુ ।
પાણિભ્ય ગૃહ્ય મસિચૂર્ણનિભાં પ્રકુર્યાત્ કો વિસ્મયો મનુજઆશ્રયકે અસારે

એષો દ્રુમેન્દ્રપ્રવરે મહદુષ્ટમલ્લં મારં સસૈન્યસબલં સહયં ધ્વજાગ્રે ।
મૈત્રીબલેન વિનિહત્ય હિ કૃષ્ણબન્ધું યાવત્ સ્પૃશિષ્યતિ અનુત્તરબોધિ સાન્તમ્

ઇતિ ॥
એવં કૃત્વા બોધિસત્ત્વ એવ વિશિષ્યતે સ્મ ॥
અથ દણ્ડપાણિઃ શાક્યકુમારાનેતદવોચત્ - જિજ્ઞાસિતમિદં દૃષ્ટં ચ । હન્તેદાનીમિષુક્ષેપમુપદર્શયતેતિ । તત્ર આનન્દસ્ય દ્વયોઃ ક્રોશયોરયસ્મયી ભેરી લક્ષં સ્થાપિતાભૂત્ । અસ્યાનન્તરં દેવદત્તસ્ય ચતુર્ષુ ક્રોશેષ્વયસ્મયી ભેરી સ્થાપિતાભૂત્ । દણ્ડપાણેર્યોજનદ્વયે ઽયસ્મયી ભેરી સ્થાપિતાભૂત્ । ( વૈદ્ય 107 ) બોધિસત્ત્વસ્ય દશસુ ક્રોશેષ્વયસ્મયી ભેરી સ્થાપિતાભૂત્ । તસ્યાનન્તરં સપ્ત તાલા અયસ્મયી વરાહપ્રતિમા યન્ત્રયુક્તા સ્થાપિતાભૂત્ । તત્રાનન્દેન દ્વાભ્યાં ક્રોશાભ્યાં ભેર્યાહતાભૂત્, તતોત્તરિ ન શક્નોતિ સ્મ । દેવદત્તેન ચતુઃક્રોશસ્થા ભેર્યાહતાભૂત્, નોત્તરિ શક્નોતિ સ્મ । સુન્દરનન્દેન ષટ્ક્રોશસ્થા ભેર્યાહતાભૂત્, નોત્તરિ શક્નોતિ સ્મ । દણ્ડપાણિના દ્વિયોજનસ્થા ભેર્યાહતાભૂત્, નિર્વિદ્ધા ચ નોત્તરિ શક્નોતિ સ્મ । તત્ર બોધિસત્ત્વસ્ય યદ્યદેવ ધનુરુપાનમ્યતે સ્મ, તત્તદેવ વિચ્છિદ્યતે સ્મ । તતો બોધિસત્ત્વ આહ - અસ્તીહ દેવ નગરે કિંચિદન્યદ્ધનુર્યન્મમારોપણં સહેત કાયબલસ્થામં ચ? રાજા આહ - અસ્તિ પુત્ર । કુમાર આહ - ક્વ તદ્દેવ? રાજા આહ - તવ પુત્ર પિતામહઃ સિંહહનુર્નામાભૂત્, તસ્ય યદ્ધનુસ્તદેવ તર્હિ દેવકુલે ગન્ધમાલ્યૈર્મહીયતે । ન પુનસ્તત્કશ્ચિચ્છક્નોતિ સ્મ તદ્ધનુરારોપયિતું પ્રાગેવ પૂરયિતુમ્ । બોધિસત્ત્વ આહ - આનીયતાં દેવ તદ્ધનુઃ । જિજ્ઞાસિષ્યામહે ॥
તાવદ્યાવત્તદ્ધનુરુપનામિતમભૂત્ । તત્ર સર્વે શાક્યકુમારાઃ પરમેણાપિ પ્રયત્નેન વ્યાયચ્છમાના ન શક્નુવન્તિ સ્મ તદ્ધનુરારોપયિતું પ્રાગેવ પૂરવિતુમ્ । તતસ્તદ્ધનુર્દણ્ડપાણેઃ શાક્યસ્યોપનામિતમભૂત્ । અથ દણ્ડપાણિઃ શાક્યઃ સર્વં કાયબલસ્થામ સંજનય્ય તદ્ધનુરારોપયિતુમારબ્ધો ઽભૂત્ । ન ચ શક્નોતિ સ્મ । યાવદ્બોધિસત્ત્વસ્યોપનામિતમભૂત્ । તદ્બોધિસત્ત્વો ગૃહીત્વા આસનાદનુત્તિષ્ઠન્નેવાર્ધપર્યઙ્કં કૃત્વા વામેન પાણિના(ગૃહીત્વા) દક્ષિણેન પાણિના એકાઙ્ગુલ્યગ્રેણારોપિતવાનભૂત્ । તસ્ય ધનુષ આરોપ્યમાણસ્ય સર્વં કપિલવસ્તુ મહાનગરં શબ્દેનાભિવિજ્ઞપ્તમભૂત્ । સર્વનગરજનશ્ચ વિહ્વલીભૂતો ઽન્યોન્યમપૃચ્છત્ - કસ્યાયમેવંવિધઃ શબ્દ ઇતિ । અન્યે તદવોચન્ - સિદ્ધાર્થેન કિલ કુમારેણ પૈતામહધનુરારોપિતમ્, તસ્યાયં શબ્દ ઇતિ । તત્ર દેવમનુજશતસહસ્રાણિ હાહાકારકિલિકિલાપ્રક્ષ્વેડિતશતસહસ્રાણિ પ્રામુઞ્ચન્ । ગગનતલગતાશ્ચ દેવપુત્રા રાજાનં શુદ્ધોદનં તં ચ મહાન્તં જનકાયં ગાથયાધ્યભાષન્ત -
યથ પૂરિત એષ ધનુર્મુનિના ન ચ ઉત્થિતુ આસનિ નો ચ ભૂમી ।
નિઃસંશયુ પૂર્ણમભિપ્રાયુ મુનિર્લઘુ ભેષ્યતિ જિત્વ ચ મારચમૂમ્

ઇતિ હિ ભિક્ષવો બોધિસત્ત્વસ્તદ્ધનુઃ પૂરયિત્વેષું ગૃહીત્વા તાદૃશેન બલસ્થામ્ના તમિષું ક્ષિપતિ સ્મ, યેન યા ચાનન્દસ્ય ભેરી યા ચ દેવદત્તસ્ય યાવત્સુન્દ્દરનન્દસ્ય યાવદ્દણ્ડપાણેતાઃ સર્વા અભિનિર્ભિદ્ય તાં ચ દશક્રોશસ્થાં સ્વકામયસ્મયીં ભેરીં સપ્તતાલાં યન્ત્રયુક્તવરાહપ્રતિમામભિનિર્ભિદ્ય સ ઇષુર્ધરણીતલં પ્રવિશ્ય અદર્શનાભાસો ઽભૂત્ । યત્ર ચ પ્રદેશે સ ઇષુર્ભૂમિતલં ભિત્ત્વા પ્રવિષ્ટસ્તસ્મિન્ પ્રદેશે કૂપઃ સંવૃત્તઃ, યદદ્યત્વે ઽપિ શરકૂપ ઇત્યભિધીયતે । તત્ર દેવમનુષ્યશતસહસ્રાણિ હીહીકારકિલિકિલાપ્રક્ષ્વેડિતશતસહસ્રાણિ પ્રામુઞ્ચન્ । સર્વશ્ચ શાક્યગણો વિસ્મિતો ઽભૂત્ આશ્ચર્યપ્રાપ્તઃ - ( વૈદ્ય 108 ) આશ્ચર્યં ભોઃ । ન ચ નામ અનેન યોગ્યા કૃતા, ઇદં ચેદૃશં શિલ્પકૌશલમ્ । ગગનતલગતાશ્ચ દેવપુત્રા રાજાનં શુદ્ધોદનં તં ચ મહાન્તં જનકાયમેવમાહુઃ - કો ઽત્ર વિસ્મયો મનુજાઃ । તત્કસ્માત્?
એષ ધરણિમણ્ડે પુર્વબુદ્ધાસનસ્થઃ શમથધનુ ગૃહીત્વા શૂન્યનૈરાત્મબાણૈઃ । ક્લેશરિપુ નિહત્વા દૃષ્ટિજાલં ચ ભિત્ત્વા શિવવિરજમશોકાં પ્રાપ્સ્યતે બોધિમગ્ર્યામ્

એવમુક્ત્વા તે દેવપુત્રા બોધિસત્ત્વં દિવ્યૈઃ પુષ્પૈરભ્યવકીર્ય પ્રાક્રામન્ ॥
એવં લઙ્ઘિતે પ્રાગ્વલ્લિપિમુદ્રાગણનાસંખ્યસાલમ્ભધનુર્વેદે જવિતે પ્લવિતે તરણે ઇષ્વસ્ત્રે હસ્તિગ્રીવાયામશ્વપૃષ્ઠે રથે ધનુષ્કલાપે સ્થૈર્યસ્થામ્નિ સુશૌર્યે બાહુવ્યાયામે અઙ્કુશગ્રહે પાશગ્રહે ઉદ્યાને નિર્યાણે અવયાને મુષ્ટિબન્ધે પદબન્ધે શિખાબન્ધે છેદ્યે ભેદ્યે દાલને સ્ફાલને અક્ષુણ્ણવેધિત્વે મર્મવેધિત્વે શબ્દવેધિત્વે દૃઢપ્રહારિત્વે અક્ષક્રીડાયાં કાવ્યકરણે ગ્રન્થે ચિત્રે રૂપે રૂપકર્મણિ ધીતે અગ્નિકર્મણિ વીણાયાં વાદ્યે નૃત્યે ગીતે પઠિતે આખ્યાને હાસ્યે લાસ્યે નાટ્યે વિડમ્બિતે માલ્યગ્રથને સંવાહિતે મણિરાગે વસ્ત્રરાગે માયાકૃતે સ્વપ્નાધ્યાયે શકુનિરુતે સ્ત્રીલક્ષણે પુરુષલક્ષણે અશ્વલક્ષણે હસ્તિલક્ષણે ગોલક્ષણે અજલક્ષણે મિશ્રલક્ષણે કૌટુભેશ્વરલક્ષણે નિર્ઘણ્ટે નિગમે પુરાણે ઇતિહાસે વેદે વ્યાકરણે નિરુક્તે શિક્ષાયાં છન્દસ્વિન્યાં યજ્ઞકલ્પે જ્યોતિષે સાંખ્યે યોગે ક્રિયાકલ્પે વૈશિકે વૈશેષિકે અર્થવિદ્યાયાં બાર્હસ્પત્યે આમ્ભિર્યે આસુર્યે મૃગપક્ષિરુતે હેતુવિદ્યાયાં જલયન્ત્રે મધૂચ્છિષ્ટકૃતે સૂચિકર્મણિ વિદલકર્મણિ પત્રછેદે ગન્ધયુક્તૌ - ઇત્યેવમાદ્યાસુ સર્વકર્મકલાસુ લૌકિકાદિષુ દિવ્યમાનુષ્યકાતિક્રાન્તાસુ સર્વત્ર બોધિસત્ત્વ એવ વિશિષ્યતે સ્મ ॥
અથ ખલુ પુનસ્તેન સમયેન દણ્ડપાણિઃ શાક્યઃ સ્વાં દુહિતરં ગોપાં શાક્યકન્યાં બોધિસત્ત્વાય પ્રાદાત્ । સા ચ રાજ્ઞા શુદ્ધોદનેનાનુપૂર્વેણ બોધિસત્ત્વસ્ય વૃતાભૂત્ ॥
તત્ર ખલ્વપિ બોધિસત્ત્વશ્ચતુરશીતિસ્ત્રીસહસ્રાણાં મધ્યે પ્રાપ્તો લોકાનુભવનતયા રમમાણં ક્રીડયન્તં પરિચારયન્તમાત્માનમુપદર્શયતિ સ્મ । તાસાં ચતુરશીતે સ્ત્રીસહસ્રાણાં ગોપા શાક્યકન્યા સર્વાસામગ્રમહિષ્યભિષિક્તાભૂત્ ॥
તત્ર ખલ્વપિ ગોપા શાક્યકન્યા ન કંચિદ્ દૃષ્ટ્વા વદનં છાદયતિ સ્મ શ્વશ્રૂં વા શ્વશુરં વાન્તર્જનં વા । તે તામુપધ્યાયન્તિ સ્મ, વિચારયન્તિ સ્મ - નવવધૂકા હિ નામ પ્રતિલીના તિષ્ઠતિ, ઇયં પુનર્વિવૃતૈવ સર્વદા ઇતિ । તતો ગોપા શાક્યકન્યા એતાં પ્રકૃતિં શ્રુત્વા સર્વસ્યાન્તર્જનસ્ય પુરતઃ સ્થિત્વા ઇમા ગાથા અભાષત -
વિવૃતઃ શોભતે આર્ય આસનસ્થાનચંક્રમે ।
મણિરત્નં ધ્વજાગ્રે વા ભાસમાનં પ્રભાસ્વરમ્

ગચ્છન્ વૈ શોભતે આર્ય આગચ્છન્નપિ શોભતે ।
સ્થિતો વાથ નિષણ્ણો વા આર્યઃ સર્વત્ર શોભતે

કથયં શોભતે આર્યસ્તૂષ્ણીભૂતો ઽપિ શોભતે ।
કલવિઙ્કો યથા પક્ષી દર્શનેન સ્વરેણ વા

કુશચીરનિવસ્તો વા મન્દચૈલઃ કૃશંતનુઃ ।
શોભતે ઽસૌ સ્વતેજેન ગુણવાન્ ગુણભૂષિતઃ

સર્વેણ શોભતે આર્યો યસ્ય પાપં ન વિદ્યતે ।
કિયદ્વિભૂષિતો બાલઃ પાપચારી ન શોભતે

યે કિલ્બિષાઃ સ્વહૃદયે મધુરાસુ વાચં કુમ્ભો વિષસ્મિ પરિષિક્તુ યથામૃતેન ।
દુસ્પર્શ શૈલશિલવત્ કઠિનાન્તરાત્મા સર્પસ્ય વા વિરસુ દર્શન તાદૃશાનામ્

સર્વેષુ તે નમિષુ સર્વમુપૈતિ સૌમ્યાઃ સર્વેષુ તિર્થમિવ સર્વગોપજીવ્યાઃ ।
દધિક્ષીરપૂર્ણઘટતુલ્ય સદૈવ આર્યા શુદ્ધાત્મદર્શનુ સુમઙ્ગલુ તાદૃશાનામ્

યૈઃ પાપમિત્ર પરિવર્જિત દીર્ઘરાત્રં કલ્યાણમિત્રરતનૈશ્ચ પરિગૃહીતાઃ ।
પાપં વિવર્જયિ નિવેશયિ બુદ્ધધર્મે સફલં સુમઙ્ગલુ સુદર્શનુ તાદૃશાનામ્

યે કાયસંવૃત સુસંવૃતકાયદોષાઃ યે વાચસંવૃત સદાનવકીર્ણવાચઃ ।
ગુપ્તેન્દ્રિયા સુનિભૃતાશ્ચ મનઃપ્રસન્નાઃ કિં તાદૃશાન વદનં પ્રતિછાદયિત્વા

વસ્ત્રા સહસ્ર યદિ છાદયિ આત્મભાવં ચિત્તં ચ યેષુ વિવૃતં ન હિરી ન લજ્જા ।
ન ચ યેષુ ઈદૃશ ગુણા નપિ સત્યવાક્યં નગ્ને વિનગ્નતર તે વિચરન્તિ લોકે

યાશ્ચિત્તગુપ્ત સતતેન્દ્રિયસંયતાશ્ચ ન ચ અન્યસત્ત્વમનસા સ્વપતીન તુષ્ટાઃ ।
આદિત્યચન્દ્રસદૃશા વિવૃતપ્રકાશા કિં તાદૃશાન વદનં પ્રતિછાદયિત્વા

અપિ ચ -
જાનન્તિ આશયુ મમ ઋષયો મહાત્મા પરચિત્તબુદ્ધિકુશલાસ્તથ દેવસંઘાઃ ।
યથ મહ્ય શીલગુણસંવરુ અપ્રમાદો વદનાવગુણ્ઠનમતઃ પ્રકરોમિ કિં મે

અશ્રોષીદ્ભિક્ષવો રાજા શુદ્ધોદનો નામ ગોપાયાઃ શાક્યકન્યાયા ઇમામેવંરૂપાં સર્વાં ગાથાં પ્રતિભાનનિર્દેશમ્ । શ્રુત્વા ચ પુનસ્તુષ્ટ ઉદગ્ર આત્તમનાઃ પ્રમુદિતઃ પ્રીતિસૌમનસ્યજાતો ઽનેકરત્નપ્રત્યુપ્તેન દૂષ્યયુગેન કોટીશતસહસ્રમૂલ્યેન ચ મુક્તાહારેણાભિજાતલોહિતમુક્તાપ્રત્યુપ્તયા ચ સુવર્ણમાલયા ગોપાં શાક્યકન્યામભિચ્છાદ્યૈનમુદાનમુદાનયતિ સ્મ -
યથા ચ પુત્રો મમ ભૂષિતો ગુણૈઃ તથા ચ કન્યા સ્વગુણા પ્રભાસતે ।
વિશુદ્ધસત્ત્વૌ તદુભૌ સમાગતૌ સમેતિ સર્પિર્યથ સર્પિમણ્ડે