લક્ષ્મીતન્ત્રમ્ · અધ્યાય 7

સપ્તમોઽધ્યાયઃ - 7
શ્રીઃ---
વ્યાચક્ષેઽહં તતઃ શક્ર ક્રમશસ્તત્ત્વપદ્ધતિમ્।
શુદ્ધાશુદ્ધવિમિશ્રેયં તત્ત્વપદ્ધતિરુચ્યતે

નિરમ્ભોદામ્બરાભાસો નિષ્પન્દોદધિસંનિભઃ।
સ્વચ્છસ્વચ્છન્દચૈતન્યસદાનન્દમહોદધિઃ

2. પૂર્વાધ્યાયોક્તાનિ પઞ્ચત્રિંશત્ તત્ત્વાનિ વ્યુત્ક્રમેણ નિરૂપ્યન્તે। તત્રાદાવત્ર ભગવત્તત્ત્વનિરૂપણમ્। ભગવત્તત્ત્વં ચ શાન્તાવસ્થઃ પરવાસુદેવઃ, ઉદિતાવસ્થા વ્યૂહાઃ, તેષામપૃથક્‌સિદ્ધા દેવી ચેતિ।
આકારદેશકાલાદિપરિચ્છેદવિવર્જિતઃ।
ભગવાનિતિ વિજ્ઞેયઃ પરમાત્મા સનાતનઃ

તસ્યાહંતા પરા તાદૃગ્ભગવત્તા સનાતની।
નારાયણી પરા સૂક્ષ્મા નિર્વિકલ્પા નિરઞ્જન

જ્ઞાનશક્તિબલૈશ્વર્યવીર્યતેજોમહોદધિઃ।
ષણ્ણાં યુગપદુન્મેષો ગુણાનાં પ્રથમો હિ યઃ

ભવદ્ભાવાત્મકત્વેન દ્વિધા સ વ્યપદિશ્યતે।
ભવંસ્તુ વાસુદેવોઽત્ર ભાવોઽસ્મિન્ વાસુદેવતા

શાન્તિર્નામ્ના સમાખ્યાતા સાહં દેવી સનાતની।
સંકર્ષણાદયો વ્યૂહાઃ સાહંતાઃ પ્રાઙ્‌ નિરૂપિતાઃ

ત્રયશ્ચ ચાતુરાત્મ્યં તચ્ચત્વારોઽમી સુરેશ્વર।
એતાવદ્ભગવદ્વાચ્યં નિસ્તત્ત્વં તત્ત્વમુત્તમમ્

8. નિસ્તત્ત્વમ્; તત્ત્વાન્તરેભ્યો નિષ્ક્રાન્તમ્, અતિશયિતમિત્યર્થઃ। તદેવાહ---તત્ત્વમુત્તમમિતિ।
નભસ્તુ પરમં વ્યોમ પરમાકાશશબ્દિતમ્।
યત્ર દેવો મયા સાર્ધં વિભજ્યાત્માનમાત્મના

ક્રીડતે રમયા વિષ્ણુઃ પરમાત્મા સનાતનઃ।
ષાડ્‌ગુણ્યસ્ય સમુન્મેષઃ સ દેશઃ પરમામ્બરમ્

10. પરવ્યોમ્નઃ ષાડ્‌ગુણ્યસમુન્મેષરૂપત્વકથનેનાજડત્વમભિપ્રેતમ્; જડત્વપક્ષોઽપ્યસ્તિ પરેષામ્।
પુરુષો ભોક્તૃકૂટસ્થઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વતોમુખઃ।
અંશતઃ પ્રસરન્ત્યસ્માત્સર્વે જીવાઃ સનાતનાઃ

11. ભોક્તૃકૂટસ્થો જીવસમષ્ટિરૂપઃ પુરુષો હિતણ્યગર્ભઃ।
પ્રલયે ત્વપિયન્ત્યેનં કર્માત્માનો નરં પરમ્।
ઇયં માતૃદશા સા મે યા તે પૂર્વં મયોદિતા

મહાલક્ષ્મીઃ સમાખ્યાતા શક્તિતત્ત્વં મનીષિભિઃ।
નિયતિસ્તુ મહાવિદ્યા કાલઃ કાલી પ્રકીર્તિતા

સત્ત્વં રજસ્તમશ્ચેતિ ગુણત્રયમુદાહૃતમ્।
સુખરૂપં સ્મૃતં સત્ત્વં સ્વચ્છં જ્ઞાનકરં લઘુ

દુઃખરૂપં રજો જ્ઞેયં ચલં રક્તં પ્રવર્તકમ્।
મોહરૂપં તમો જ્ઞેયં ગુરુ કૃષ્ણં નિયામકમ્

માયા ચૈવ પ્રસૂતિશ્ચ પ્રકૃતિશ્ચેતિ વાસવ।
પુરસ્તાદ્વ્યાકૃતં તુભ્યં તદેતત્પ્રકૃતિત્રિકમ્

ભૂતાનિ દશસંખ્યાનિ તથા ખાનિ ત્રયોદશ।
ત્રયોવિંશતિરપ્યેતે સુસ્પષ્ટં વ્યાકૃતા પુરા

તદયં મમ સંકોચઃ પ્રમાતા શુદ્ધચિન્મયઃ।
સ્વાન્તઃસ્ફુરિતતત્ત્વૌઘઃ સ્થિતો દર્પણવત્સદા

18. એવં ષષ્ઠાધ્યાયે 42, 43, 44 તમૈઃ શ્લોકૈઃ પ્રસ્તુતાનિ પઞ્ચત્રિંશતં તત્ત્વાનિ નિરૂપ્ય, તત્રૈવ 35 તમે શ્લોકે પ્રસ્તુતા આત્મનશ્ચતસ્રો દશા નિરૂપયતિ---તદયમિત્યારભ્ય યાવદધ્યાયપરિસમાપ્તિ।
ચાતૂરૂપ્યં તુ યત્તસ્ય તદિહૈકમનાઃ શૃણુ।
આદ્યં શૂન્યમયો માતા મૂર્છાદૌ પરિકીતિતઃ

તતઃ પ્રાણમયો માતા સુષુપ્તૌ પરિકીર્તિતઃ।
પ્રાણા એવ પ્રતાયન્તે સુષુપ્તૌ પુરુષસ્ય તુ

મૂર્છાવિષોપઘાતાદૌ પ્રાણોઽપિ વિનિવર્તતે।
કેવલં સ્વાત્મસત્તૈવ તતઃ શૂન્યસ્તદા પુમાન્

તૃતીયોઽષ્ટપુરીમાત્રઃ સ્વપ્ને માતા પ્રકીર્તિતઃ।
પ્રાણા ભૂતાનિ કર્માણિ કરણાનિ ત્રયો ગુણાઃ

22. અષ્ટપુરીમાત્રઃ। માત્રશબ્દઃ પ્રમાણાર્થકઃ; કેવલાર્થકો વા। બાહ્યચેષ્ટારહિત ઇત્યર્થઃ। અષ્ટપુર્યશ્ચાનન્તરશ્લોકે વક્ષ્યન્તે।
પ્રાગ્વાસના અવિદ્યા ચ લિઙ્ગં પુર્યષ્ટકં સ્મૃતમ્।
સ્વપ્નેઽન્તઃકરણેનૈવ સ્વૈરં હિ પરિવર્તતે

23. લિઙ્ગં સૂક્ષ્મશરીરમ્।
ચેષ્ટમાનઃ સ્વદેહેન દેહી જાગ્રદ્દશાં ગતઃ।
ચાતૂરૂપ્યમિદં પુંસસ્રૈરૂપ્યમપિ મે શૃણુ

જ્ઞાનક્રિયાસ્વરૂપાણાં સંકોચસ્રિવિધસ્તુ યઃ।
તસ્ય તદ્ધિ ત્રિરૂપત્વં તસ્ય વ્યાખ્યામિમાં શૃણુ

માયયા જ્ઞાનસંકોચ આનૈશ્વર્યાત્ક્રિયાવ્યયઃ।
અશક્તેરણુતા રૂપે ત્રિધૈવ વ્યપદિશ્યતે

26. ક્રિયાવ્યયઃ અભીપ્સિતક્રિયાકરણાસામર્થ્યમ્। આનૈશ્વર્યમિત્યત્ર અનીશ્વરસ્ય ભાવ ઇત્યર્થે ષ્યઞિ ઉભયપદવૃદ્ધિઃ। સ્વરૂપસંકોચેનાણુરૂપ ઇત્યુક્ત્યા જીવસ્ય સ્વાભાવિકં વિભુરૂપત્વમિતિ ન મન્તવ્યમ્, તસ્યાણુસ્વરૂપત્વસ્યાનેકપ્રમાણસિદ્ધત્વાત્। તસ્માદત્ર વિશિષ્યાણુરૂપત્વવર્ણનમસર્વ્રશક્તત્વાસર્વજ્ઞત્વાદિપરં વેદિતવ્યમ્। તદેવાશક્તેરિત્યનેન વિવ્રિયતે।
અણુઃ કિંચિત્કરશ્ચૈવ કિંચિજ્જ્ઞશ્ચાયમિત્યુત।
દ્વૈરૂપ્યમૈકરૂપ્યં ચ પૂર્વમેવ નિરૂપિતમ્

એવં માતૃદશા મેઽદ્ય સવિશેષા પ્રકીર્તિતા।
આન્તઃ કરણિકીં ચૈવ દશાં શક્રાદ્ય મે શૃણુ

28. પૂર્વાદ્યાયે અન્તઃકરણદશા દ્વિતીયા નિર્દિષ્ટા। સાત્ર વિવ્રિયતે।
સ્વચ્છન્દા સંવિદેવાહં સ્વતશ્ચેતનતાં ગતા।
હિત્વા ચેતનતાં તાં ચાપ્યવરૂઢા તતઃ ક્રમાત્

ચૈત્યસંકોચની ચિત્તમન્તઃ કરણમીરિતમ્।
મનોબુદ્ધિરહંકાર ઇત્યેતત્ ત્રિતયં ચ તત્

30. ચૈત્યમ્; ચિતો ભાવઃ, ચૈતન્યમિત્યર્થઃ।
વિકલ્પોઽધ્યવસાયશ્ચાપ્યભિમાનશ્ચ વૃત્તયઃ।
મનો વિકલ્પયત્યર્થમહંકારોઽભિમન્યતે

31. વિકલ્પઃ; વિવિધઃ કલ્પઃ, અનિર્ણયાત્મકં જ્ઞાનમ્। અભિમન્યતે; સ્વકીયત્વેન બુધ્યતે।
અધ્યવસ્યતિ બુદ્ધિશ્ચ ચેતનાધિષ્ઠિતા સદા।
બુદ્ધિરધ્યાત્મમિત્યુક્તા નિર્ણયોઽપ્યધિભૂતકમ્

32. અધ્યવસ્યતિ; નિશ્વિનોતિ।
બુદ્ધિદર્પણસંલીનઃ ક્ષેત્રજ્ઞશ્ચાધિદૈવતમ્।
અહંકૃતિસ્તથાધ્યાત્મમભિમાનોઽધિભૂતકમ્

અધિદૈવમથો રુદ્રો મનોઽધ્યાત્મં પ્રકીર્તિતમ્।
વિકલ્પોઽપ્યધિભૂતસ્તુ ચન્દ્રમા અધિદૈવતમ્

પ્રાણસંરમ્ભસંકલ્પા ગુણા એષાં ક્રિયાવિધૌ।
પ્રાણઃ પ્રયત્ન ઇત્યુક્તઃ સંરમ્ભો ગર્વ ઉચ્યતે

ફલસ્વામ્યસ્વરૂપશ્ચ ગર્વઃ સંરમ્ભ ઉચ્યતે।
ઔદાસીન્યચ્યુતિઃ પ્રોક્તઃ સંકલ્પો માનસો બુધૈઃ

વ્યાખ્યાતેયં દ્વિતીયા મે હ્યાન્તઃકરણિકી દશા।
પ્રચ્યવન્તી તતો રૂપાદાન્તઃ કરણિકાદહમ્

સ્ત્યાનતાં ક્રમશઃ પ્રાપ્તા બહિષ્કરણસંજ્ઞિતા।
કરણાનિ તુ બાહ્યાનિ વ્યાખ્યાતાનિ મયા પુરા

જ્ઞાનેન્દ્રિયપ્રવૃત્તૌ તુ મનઆદિ પ્રવર્તતે।
ચક્ષુરાલોકયત્યર્થં વિકલ્પયતિ તન્મનઃ

આલોકનવિકલ્પસ્થમહંકારોઽભિમન્યતે।
અધ્યવસ્ય તતો બુદ્ધિઃ ક્ષેત્રજ્ઞાય પ્રયચ્છતિ

40. અધ્યવસ્ય; અધ્યવસાય, અધ્યવસાયં કૃત્વેત્યર્થઃ।
કર્મેન્દ્રિયપ્રવૃત્તૌ તુ વિપર્યસ્તઃ ક્રમઃ સ્મૃતઃ।
સંકલ્પાદેઃ પરાચીના વચનાદિક્રિયા યતઃ

41. પરાચીના; પસ્ચાદ્ભવા।
અધ્યાત્માદિવિશેષોઽત્ર સર્વઃ પૂર્વમુદીરિતઃ।
તૃતીયેયં વિધાખ્યાતા બહિષ્કરણવર્તિની

ચતુર્થીં ત્વમિમાં કોટિં મેયરૂપાં તુ મે શૃણુ।
મેયં તુ દ્વિવિધં તાવદ્બહિરન્તર્વ્યવસ્થયા

43. મેયેતિ। ઇદમેવ ભાવભૂમિકેતિ પૂર્વં નિર્દિષ્ટમ્।
બાહ્યં તુ નીલપીતાદિ સુખદુઃખાદ્યથાન્તરમ્।
આભિશ્ચતસૃભિશ્ચાહં વિધાભિઃ સ્ત્યાનતાં ગતા

સ્વચિત્તોત્થવિકલ્પાર્થૈઃ પ્રત્યક્ષાપ્યસ્મિ વિસ્મૃતા।
સદાચાર્યોપદેશેન સત્તર્કમનુરુન્ધતા

નિરૂપ્યે નિપૂણૈર્યત્ર મેયેઽપ્યસ્મિ તદા સ્ફુટમ્।
વિલાપ્ય સકલં ભાવં ચેત્યરૂપમિમં તથા

46. ચેત્યમ્; મેયમ્।
સ્વચ્છન્દા પૂર્ણચિદ્રૂપા પ્રકાશેઽહં તદા સ્વયમ્।
સ્વચ્છા સ્વચ્છતરા સાહં તતઃ કરણસંજ્ઞિતા

તતો માતર્યતિસ્વચ્છા સ્ફુરામિ સ્વચ્છચિન્મયી।
આરોહમવરોહં ચ ભાવયન્મામકાવુભૌ।
મચ્ચિત્તો મદ્ગતપ્રાણો મદ્ભાવાયોપપદ્યતે

ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રસારે લક્ષ્મીતન્ત્રે પ્રમાતૃકરણપ્રકાશો નામ સપ્તમોઽધ્યાયઃ
********ઇતિ સપ્તમોઽધ્યાયઃ********