લક્ષ્મીતન્ત્રમ્ · અધ્યાય 6

ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ - 6
શ્રીઃ---
પૂર્ણસ્તિમિતષાડ્‌ગુણ્યચિદાનન્દમહોદધેઃ।
અહંતાહં હરેરાદ્યા નિસ્તરઙ્ગાર્ણવાકૃતેઃ

સાહમેવંવિધા શુદ્ધા વ્કચિદુચ્છૂનતાં ગતા।
સિસૃક્ષાલક્ષણા દેવી સ્વતન્ત્રા સચ્ચિદાત્મિકા

ષટ્‌કોશતાં સમાપદ્યે સત્તાહં વૈષ્ણવી પરા।
શક્તિર્માયા પ્રસૂતિશ્ચ પ્રકૃતિસ્રિગુણાત્મિકા

3. શક્તિમાયાપ્રસૂતિપ્રકૃતિબ્રહ્માણ્ડજીવદેહાખ્યેષુ ષટ્‌સુ કોશેષુ શક્તિકોશઃ સુદ્ધમાર્ગપ્રવર્તકઃ। તત્રૈવ સંકર્ષણાદીનાં ત્રયાણામાવિર્ભાવઃ।
બ્રહ્માણ્ડં જીવલદેહશ્ચેત્યેતે ષટ્‌કોશસંજ્ઞિતાઃ।
સિસૃક્ષા યા પરા વિષ્ણોરહંતાયાઃ સમુદ્ગતા

શક્તિઃ સા પ્રથમઃ કોશઃ શુદ્ધમાર્ગપ્રવર્તની।
કોશઃ કુલાયપર્યાયઃ શરીરાપરનામવાન્

શુદ્ધેઽસ્મિન્ પ્રથમે કોશે પ્રથમોન્મેષલક્ષણે।
અહંમાની પરો હ્યાસીદ્દેવઃ સંકર્ષણઃ પ્રભુઃ

તિલકાલકવત્તત્ર વિકારો મસૃણઃ સ્થિતઃ।
તસ્યાહંતા તુ યા દેવી સાહં સાંકર્ષણી પરા

શ્રીરિત્યેવ સમાખ્યાતા વિજ્ઞાનબલશાલિની।
યસ્તસ્યા મે સમુન્મેષઃ પ્રદ્યુમ્નઃ સ તુ કીર્ત્યતે

8. સંકર્ષણસ્ય મહિષી શ્રીઃ। પ્રદ્યુમ્નસ્ય સરસ્વતી। અનિરુદ્ધસ્ય રતિઃ। વાસુદેવસ્ય શાન્તિઃ।
સંકર્ષણસ્ય દેવસ્ય શક્તિકોશાભિમાનિનઃ।
બુદ્ધિત્વે વર્તતે દેવઃ પ્રદ્યુમ્નઃ પુરુષોત્તમઃ

ભોક્તૃભોગ્યસમષ્ટિસ્તુ નિલીના તત્ર તિષ્ઠતિ।
મનોભૂતસ્ય દેવસ્ય તસ્યાહંતા તુ યા સ્મૃતા

સાહં સરસ્વતી નામ વીર્યૈશ્વર્યવિવર્તિની।
યો મે તસ્યાઃ સમુન્મેષઃ સોઽનિરુદ્ધઃ પ્રકીર્તિતઃ

તસ્ય સંકર્ષણસ્યાહમહંકારવિધૌ સ્થિતા।
સંકર્ષણાદયો દેવાસ્ત્રય એતે પુરાતનાઃ

જીવો બુદ્ધિરહંકાર ઇતિ નામ્ના પ્રકીર્તિતાઃ।
નૈવૈતે પ્રાકૃતા દેવાઃ કિંતુ શુદ્ધચિદાત્મકાઃ

આદિવ્યૂહસ્ય દેવસ્ય વાસુદેવસ્ય દીવ્યતઃ।
તત્તત્કાર્યકરત્વેન તત્તન્નામ્ના નિરૂપિતાઃ

સર્વે તે ષડ્‌ગુણાઃ પ્રોક્તાઃ સર્વે તે પુરુષોત્તમાઃ।
પૂર્ણસ્તિમિતષાડ્‌ગુણ્યસદાનન્દમહોદધેઃ

ષણ્ણાં યુગપદુન્મેષો ગુણાનાં કાર્યવત્તયા।
યોઽભૂત્સ વાસુદેવસ્તુ વ્યૂહઃ પ્રથમકલ્પિતઃ

તસ્ય શાન્તિરહંતા તુ સાહં શક્તિઃ પ્રકીર્તિતા।
શક્તિકોશસ્થિતા દેવાઃ સૂયન્તે યત્ર ચિન્તિતાઃ

અનિરુદ્ધસ્ય યાહંતા રતિરિત્યેવ સંજ્ઞિતા।
સૈવ દેવી મહાલક્ષ્મીર્માયાકોશઃ સ ઉચ્યતે

18. માયાકોશમારભ્યાશુદ્ધસૃષ્ટિઃ। મહાલક્ષ્મ્યા રાજસત્વં પ્રપઞ્ચસૃષ્ટિનિદાનત્વં ચ પૂર્વમુક્તમ્।
મહાલક્ષ્મ્યા ય ઉન્મેષો માયાયા ગુણસંજ્ઞિતઃ।
મહાકાલીમહાવિદ્યાદ્વયં સંપરિકીર્ત્યતે

મહાલક્ષ્મીમહામાયામહાવિદ્યામયો મહાન્।
પ્રસૂતિર્નામ કોશો મે તૃતીયઃ પરિપઠ્યતે

20. પ્રસૂતિકોશઃ રાજસ્યા મહાલક્ષ્મ્યાઃ, તામસ્યા મહામાયાયાઃ, સાત્ત્વિક્યા મહાવિદ્યાયાશ્ચ સમવાયરૂપઃ।
ત્રીણ્યત્ર મિથુનાન્યાસન્ યાનિ પૂર્વોદિતાનિ તે।
પ્રધાનં સલિલીકૃત્ય યચ્છેતે પુરુષોત્તમઃ

21. ત્રીણિ મિથુનાનિ પઞ્ચમાધ્યાયે સપ્તમાદિભિઃ સપ્તભિઃ શ્લોકૈર્વર્ણિતાનિ। પ્રધાનમેવ પ્રકૃતિકોશ ઇત્યુચ્યતે। એતાસાં માયાપ્રસૂતિપ્રકૃતીનાં તમોઽવ્યક્તપ્રકૃતિનામભિરુપનિષત્સુ વ્યવહારઃ।
સા પ્રોક્તા પ્રકૃતિર્યોનિર્ગુણસામ્યસ્વરૂપિણી।
વિરિઞ્ચોઽજનયદ્યદ્વૈ પૂર્વમણ્ડં સ્વમાત્મનિ

તદેકે પ્રકૃતિં પ્રાહુસ્તત્ત્વશાસ્રવિશારદાઃ।
મહદાદ્યૈઃ પૃથિવ્યન્તૈરણ્ડં યન્નિર્મિતં સહ

તદ્બ્રહ્માણ્ડમિતિ પ્રોક્તં યત્ર બ્રહ્મા વિરાડભૂત્।
અઙ્ગપ્રત્યઙ્ગયુક્તં યચ્છરીરં જીવિનામિહ

એષા કોશવિધા ષષ્ઠી ક્રમશસ્તનુતાં ગતા।
અવરોહાઃ ષડેતે મે પૂર્ણાયાઃ પરિકીર્તિતાઃ

આદ્યે કોશે સ્વયં દેવસ્રિધૈવાહંતયા સ્થિતઃ।
પઞ્ચસ્વન્યેષુ કોશેષુ જીવા નાનાવિધાઃ સ્થિતાઃ

શુભાશુભવિભાગોત્થાં ભજન્તે વિવિધાં દશામ્।
દિવ્યાસ્તિસ્રસ્રયસ્તાસાં મિથુનાનિ ચ યાનિ તુ

અણ્ડમધ્યેઽવતારાશ્ચ તાસાં તેષાં ચ યે સ્મૃતાઃ।
સ્વાતન્ત્ર્યનિર્મિતાસ્ત્વેતે નૈવ કર્મવશાનુગાઃ

અપ્રાકૃતાશ્ચ તે દેહા ઉભયેષાં પ્રકીર્તિતાઃ।
અન્યે પઞ્ચસુ કોશેષુ દેવાદ્યાઃ સ્થાવરાન્તિમાઃ

નાનાસ્થાનજુષો જીવાઃ કર્મભિઃ સંસરન્તિ યે।
અધિકારક્ષયં નીત્વા શુભપાકવશાદિમે

30. અધિકારેતિ "યાવદધિકારમવસ્થિતિરાધિકારિકાણામ્" ઇતિ બાદરાયણસૂત્રમ્।
સંપ્રાપ્ય જ્ઞાનભૂયસ્ત્વં યોગક્ષપિતકલ્મષાઃ।
આરોહન્તિ શનૈઃ કોશાનારૂઢા ન પતન્તિ તે

સત્યલોકાત્પ્રભૃત્યેતે યાં ભૂમિમધિરોહિતાઃ।
પુનસ્તે ન નિવર્તન્તે તિષ્ઠન્ત્યૂર્ધ્વં વ્રજન્તિ તે

શક્રઃ---
ક્ષીરોદસંભવે દેવિ પદ્મનાભકુટુમ્બિનિ।
જીવઃ કો નામ તદ્‌ બ્રૂહિ નમસ્તે પદ્મસંભવે

શ્રીઃ---
પૂર્ણાહંતા હરેરાદ્યા સાહં સર્વેશ્વરી પરા।
તસ્યાઃ સ્મૃતાશ્ચતસ્રો મે દશાસ્રિદશપુંગવ

પ્રમાતેતિ વિધા ત્વેકા તદન્તઃકરણં પરા।
બહિઃ કરણમન્યા ચ ચતુર્થી ભાવભૂમિકા

35. પ્રમાતા જીવઃ। અન્તઃકરણં મનોબુદ્ધ્યહંકારરૂપેણ ત્રિવિધમ્। બહિઃ કરણં જ્ઞાનેન્દ્રિયકર્મેન્દ્રિયરૂપેણ દશવિધમ્। ભાવભૂમિકા પ્રમેયપ્રપઞ્ચજાતમ્।
પ્રમાતા ચેતનઃ પ્રોક્તો મત્સંકોચઃ સ ઉચ્યતે।
અહં હિ દેશકાલાદ્યૈરપરિચ્છેદમીયુષી

સ્વાતન્ત્ર્યાદેવ સંકોચં ભજામ્યજહતી સ્વતામ્।
પ્રથમસ્તત્ર સંકોચઃ પ્રમાતેતિ પ્રકીર્ત્યતે

ચિદાત્મનિ યથા વિશ્વં મયિ લીનમવસ્થિતમ્।
પ્રમાતરિ તથૈવૈતદ્દર્પણોદરશૈલવત્

ઐકરૂપ્યં દ્વિરૂપત્વં ત્રિરૂપત્વં ચતુર્ભિદામ્।
સપ્તપઞ્ચકરૂપત્વં પ્રમાતા યત્પ્રપદ્યતે

39. ચત્વારો ભેદાઃ જાગ્રદાદ્યવસ્થાઃ।
પ્રકાશેનાત્મનો હ્યેકો ગ્રાહ્યગ્રાહકતાવશાત્।
દ્વૈરૂપ્યં તત્ત્રિરૂપત્વં જ્ઞાનાકારક્રિયાત્મના

સપ્તપઞ્ચકરૂપત્વં તત્તત્તત્ત્વસ્થિતૌ સ્થિતમ્।
શક્રઃ---
કાનિ તત્ત્વાનિ પદ્માક્ષિ કતિ કીદૃગ્વિધાનિ ચ

એતત્પૃષ્ટા મયા બ્રૂહિ નમસ્તે સિન્ધુસંભવે।
શ્રીઃ---
સ્થૂલસૂક્ષ્મવિભેદેન ભૂતાનિ દશ ખાનિ ચ

જ્ઞાનકર્મવિભેદેન ત્રીણ્યન્તઃકરણાનિ ચ।
પ્રકૃતિશ્ચ પ્રસૂતિશ્ચ માયા સત્ત્વં રજસ્તમઃ

કાલશ્ચ નિયતિઃ શક્તિઃ પુરુષઃ પરમં નભઃ।
ભગવાનિતિ તત્ત્વાનિ સાત્ત્વતાઃ સમધીયતે

શક્રઃ---
મયા શ્રુતાનિ તત્ત્વાનિ ત્વદ્વક્ત્રસરસીરુહાત્।
વ્યાચક્ષ્વૈતાનિ મે દેવિ નમસ્તે સરસીરુહે

ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રસારે લક્ષ્મીતન્ત્રે ષટ્‌કોશપ્રકાશો નામ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ
********ઇતિ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ********