લક્ષ્મીતન્ત્રમ્ · અધ્યાય 50

પઞ્ચાશોઽધ્યાયઃ - 50
શક્રઃ---
વિશ્વારણે નમસ્તુભ્યં નમો વિશ્વવિભૂતયે।
સર્વાસામપિ સિદ્ધીનાં નમસ્તે મૂલહેતવે

1. વિશ્વારણે। વિશ્વોત્પત્તિસ્થાનભૂતે ઇત્યર્થઃ।
આદિદેવાત્મભૂતાયૈ નારાયણકુટુમ્બિનિ।
સમસ્તજગદારાધ્યે નમસ્તે પદ્મયોનયે

2. આત્મભૂતાયૈ। પ્રાણવલ્લભાયૈ ઇત્યર્થઃ।
ત્વત્પ્રસાદાચ્છ્રુતા મન્ત્રાસ્ત્વદીયાઃ સિદ્ધયો મયા।
આરાધનં ચ સર્વેષાં યથાવદવધારિતમ્

ઇદાનીં શ્રોતુમિચ્છામિ ત્વદ્વક્ત્રામ્બુજનિઃ સૃતમ્।
ત્વત્સૂક્તસ્ય વિધિં કૃત્સ્નમુપસન્નોઽસ્મ્યધીહિ ભો

4. ત્વત્સૂક્તસ્ય; શ્રીસૂક્તસ્ય।
શ્રીઃ---
દેવો નારાયણો નામ જગતસ્તસ્થુષસ્પતિઃ।
આત્મા ચ સર્વલોકાનાં ષાડ્‌ગુણ્યાનન્દવિગ્રહઃ

5. જગત ઇત્યાદિ। જઙ્ગમસ્થાવરાણાં પતિરિત્યર્થઃ।
સર્વપ્રકૃતિરીશાનઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વકાર્યકૃત્।
નિરનિષ્ટોઽનવદ્યસ્ચ સર્વકલ્યાણસંશ્રયઃ

6. પ્રકૃતિઃ ; ઉપાદાનકારણમ્।
તમસાં તેજસાં ચૈવ ભાસકઃ સ્વપ્રકાશતઃ।
અન્તર્યામી નિયન્તા ચ ભાવાભાવવિભાવિતઃ

7. "તસ્ય ભાસા સર્વમિદં વિભાતિ" ઇતિ શ્રુત્યર્થોપબૃંહણમત્ર। ભાવાભાવેતિ। ભાવાભાવપદાર્થરૂપતયા નિર્ધારિત ઇત્યર્થઃ।
શક્તિમાન્ સકલાધારઃ સર્વશક્તિર્મદીશ્વરઃ।
તસ્યાહં પરમા શક્તિરેકા શ્રીર્નામ શાશ્વતી

નિરસ્તનિખિલાવદ્યા સર્વકામદુઘા વિભોઃ।
આત્મભિત્તિસમુન્મીલચ્છુદ્ધાશુદ્ધાધ્વવર્ગિણી

9. સર્વકામેતિ। મયૈવ સઃ અવાપ્તસમસ્તકામ ઇતિ ભાવઃ। આત્મભિત્તીતિ। શુદ્ધાશુદ્ધરૂપઃ પ્રપઞ્ચઃ સર્વોઽપિ મદેકાવલમ્બન ઇત્યર્થઃ।
અનુવ્રતા હૃષીકેશં સર્વતઃ સમતાં ગતા।
તાવાવાં પરમે વ્યોમ્નિ પિતરૌ જગતઃ પરૌ

અનુગ્રહાય લોકાનાં સ્થિતૌ સ્વઃ પરયા શ્રિયા।
કદાચિત્કૃપયાવિષ્ટૌ જીવાનાં હિતકામ્યયા

સુખિનઃ સ્યુરિમે જીવાઃ પ્રાપ્નુયુર્નૌ કથં ન્વિતિ।
ઉપાયાન્વેષણાયત્તૌ પરમેણ સમાધિના

12. સમાધિના; ધ્યાનેન।
મથ્નીવઃ સ્માતિગમ્ભીરં શબ્દબ્રહ્મમહોદધિમ્।
મથ્યમાનાત્તતસ્તસ્માત્ સામર્ગ્યજુષસંકુલાત્

13. મથ્નીવઃ સ્મેતિ। અમથ્નીવેત્યર્થઃ।
તત્ સૂક્તમિથુનં દિવ્યં દધ્નો ઘૃતમિવોત્થિતમ્।
અનાહતમસંદિગ્ધમનસ્પષ્ટમનશ્વરમ્

14. સૂક્તમિથુનમ્; પુંસૂક્તં શ્રીસૂક્તં ચ। અનાહતમ્; અવ્યાહતમ્। અનસ્પષ્ટમ્; અતિસ્પષ્ટમ્।
સર્વૈશ્વર્યગુણોપેતમનાકુલપદાક્ષરમ્।
આદ્યોસ્તથાન્તયોઃ શશ્વદન્યોન્યાક્ષરમિશ્રિતમ્

શક્તિશક્તિમદાવિદ્ધં તત્તદક્ષરમિશ્રિતમ્।
તત્ર પુંલક્ષણં સૂક્તં સદ્‌બ્રહ્મગુણભૂષિતમ્

સ્વીચકારારવિન્દાક્ષઃ સ્વમહિમ્નિ પ્રતિષ્ઠિતમ્।
તત્ર સ્રીલક્ષણં સૂક્તં સદ્‌બ્રહ્મગુણભૂષિતમ્

17. સ્વીચકારેતિ। તન્મન્ત્રદ્રષ્ટૃતયા તદૃષિત્વેન તત્પ્રતિપાદ્યત્વેન તદ્દેવતાત્વેન ચાત્માનમભાવયદિત્યર્થઃ। અરવિન્દાક્ષ ઇત્યનેન "તસ્ય યથા કપ્યાસં પુણ્‍ડરીકમેવમક્ષિણી" ઇતિ શ્રુત્યુપવર્ણિત ઇતિ સૂચ્યતે।
સ્વીચકારાહમવ્યગ્રા સ્વમહિમ્નિ પ્રતિષ્ઠિતમ્।
તે એતે પરમે સૂક્તે મહર્ષિગણસેવિતે

અધીતે ચ વિમૃષ્ટે ચ નયેતાં પરમાં ગતિમ્।
વિહિતાનિ વિધાનાનિ કલ્પકૃદ્ભિઃ પુરાતનૈઃ

19. અધીતે; શબ્દતઃ। વિમૃષ્ટે; અર્થતઃ। કલ્પકૃદ્ભિઃ; શૌનકાદિભિઃ।
અઘોરાણ્યમરાધ્યક્ષ તાનિ તાનિ સહસ્રશઃ।
તત્ર સંપ્રતિ મત્સૂક્તવિધાનં વિહિતં શૃણુ

20. અઘોરાણિ। ફલદશાયામિવ સાધનદશાયામપિ પરમભોગ્યાનીત્યર્થઃ।
મામેવાસ્ય મુનિં વિદ્યાચ્છન્દઃ શ્રીર્નામ કથ્યતે।
દેવતા સકલાધારા વિષ્ણુપત્ન્યહમીશ્વરી

વિનિયોગોઽસ્ય સૂક્તસ્ય લક્ષ્મીનારાયણાર્ચને।
અઙ્કસ્થાં ભાવયેલ્લક્ષ્મીં વિષ્ણોર્માં પરમેશ્વરીમ્

22. અઙ્કસ્થામિતિ। વામાઙ્કસ્થામિત્યર્થઃ।
વામેનાલિઙ્ગિતાં શશ્વદ્બાહુના પરમાત્મના।
તદંસલગ્નબાહું ચ દિવ્યપઙ્કજધારિણીમ્

અથ મામર્ચયેદૃગ્ભિઃ પ્રયતઃ પરમેશ્વરીમ્।
વામોત્સઙ્ગનિષણ્ણાં માં દેવદેવસ્ય શાર્ઙ્ગિણઃ

કુર્યાત્ પ્રથમયા ચર્ચા ત્વાવાહનમતન્દ્રિતઃ।
દ્વિતીયયાસનં દદ્યાદ્ દેવદેવસ્ય શાર્ઙ્ગિણઃ

તૃતીયયાર્ઘ્યમીશાને પાદ્યં ચાપિ પ્રકલ્પયેત્।
ચતુર્થ્યાચમનં ચૈવ પઞ્ચમ્યા ચોપહારકમ્

ષષ્ઠ્યા સ્નાનં પ્રકુર્વીત સહ નૌ સાધકોત્તમઃ।
સપ્તમ્યા વાસસી દદ્યાદષ્ટમ્યા ભૂષણાનિ ચ

ગન્ધં દદ્યાન્નવમ્યા તુ દશમ્યા સુમનશ્ચયમ્।
પરાભ્યાં ધૂપદીપૌ તુ પરયા મધુપર્કકમ્

28. પરાભ્યામિતિ। એકાદશીદ્વાદશીભ્યામૃગ્ભ્યામિત્યર્થઃ।
પ્રાપણં ચ ચતુર્દશ્યા પઞ્ચદશ્યા નમસ્ક્રિયાઃ।
તારિકામનુતારં ચ પ્રયુઞ્જીયાદથાન્તતઃ

29. તારિકામિત્યાદિ। હ્રીં શ્રીં ઇતિ મન્ત્રદ્વયમિત્યર્થઃ।
પ્રત્યૃચં નિયતો મન્ત્રી જપેચ્છક્ત્યા યથાવિધિ।
સૂક્તસ્ય વિલયં પશ્ચાત્તારિકાયામનુસ્મરેત્

તારિકાસ્થૌ ચ નૌ ધ્યાત્વા સ્મરેત્ સર્વગતિં ચ નૌ।
ઋગ્ભિશ્ચતસૃભિર્યદ્વા પૂર્વમાવાહનક્રિયા

31. પક્ષાન્તરમાહ---ઋગ્ભિરિતિ।
પઞ્ચમ્યા તુ પ્રપદ્યેત શ્રિયં માં શુદ્ધચેતસા।
આપ ઇત્યનયા કુર્યાદર્ઘ્યપાદ્યાચમક્રિયાઃ

32. આપ ઇતિ। "આપઃ સૃજન્તુ" ઇત્યાદિદ્વાદશ્યેત્યર્થઃ।
આર્દ્રામિતિ ચ મત્સ્નાનં કર્દમેનેતિ ચામ્બરમ્।
ગન્ધદ્વારેતિ ગન્ધાઃ સ્યુરુપૈતુ સ્યાદલંકૃતિઃ

33. આર્દ્રામિત્યાદિ। ત્રયોદશ્યા ચતુર્દશ્યા ચેત્યર્થઃ। કર્દમેનેતિ। એકાદશ્યેત્યર્થઃ। ગન્ધદ્વારેતિ। નવમ્યેત્યર્થઃ। ઉપૈત્વિતિ। સપ્તમ્યેત્યર્થઃ।
કાં સોસ્મિ ધૂપદીપૌ ચ ષષ્ઠ્યા ચૈવોપહારકમ્।
મનસઃ કામમિત્યેવં મધુપર્કં પ્રકલ્પયેત્

34. કાં સોસ્મીતિ। ચતુર્થ્યેત્યર્થઃ। અસ્યા આચમનેઽપ્યુપયોગઃ પૂર્વમુક્તઃ। ષષ્ઠ્યેતિ। "આદિત્યવર્ણે" ઇત્યનયેત્યર્થઃ। મનસ ઇતિ। દશમ્યેત્યર્થઃ।
ક્ષુત્પિપાસામિતિ હ્યેષા પ્રાપણપ્રતિપાદિકા।
અન્ત્યયા તુ નમસ્કારઃ શિષ્ટં પૂર્વવદાચરેત્

35. ક્ષુદિત્યાદિ। અષ્ટમ્યેત્યર્થઃ। અન્ત્યયેતિ। "તાં મ આવહ" ઇતિ પઞ્ચદશ્યેત્યર્થઃ।
સૂક્તેઽસ્મિન્ મમ નામાનિ પઞ્ચાશત્ ત્રીણિ ચાપ્યુત।
તેષાં નિરુક્તિં મત્તસ્ત્વં શૃણુ જમ્ભનિષૂદન

36. પઞ્ચાશત્ ત્રીણીતિ। ત્રિપઞ્ચાશદિત્યર્થઃ।
નિહિતા સર્વભૂતેષુ રણે ભૃઙ્ગવધૂરિવ।
જનયન્તી પરં નાદં તૈલધારાવદચ્યુતમ્

37. નિહિતેત્યાદિના હિરણ્યવર્ણેતિનામનિરુક્તિઃ। હિશબ્દાર્થો નિહિતેતિ। રણે; શબ્દં કરોમીત્યર્થઃ। તાદાત્વિકનાદસ્ય વિવરણમ્---ભૃઙ્ગવધૂરિવેતિ। અચ્યુતમ્; અવિચ્છિન્નમિત્યર્થઃ।
નિમેષોન્મેષયોર્મધ્યે સૂર્યાચન્દ્રમસોઃ સ્થિતા।
મૂલમાધારમારભ્ય દ્વિષટ્‌કાન્તમુપેયુષી

ઉદિતાનેકસાહસ્રસૂર્યવહ્નીન્દુસંનિભા।
ચક્રકાત્ પવનાધારાચ્છાન્તા પશ્યાથ મધ્યમા

39. વર્ણશબ્દં નિર્વિક્તિ---ચક્કાદિતિ। આધારચક્રાદિત્યર્થઃ। શાન્તા; પરેત્યર્થઃ। પશ્યા; પસ્યન્તી।
વૈખરીસ્થાનમાસાદ્ય તત્રાષ્ટસ્થાનવર્તિની।
વર્ણાનાં જનની ભૂત્વા ભોગાન્ પ્રશ્નૌમિ ગૌરિવ

40. વૈખરીસ્થાનમ્; કણ્ઠાદીન્યષ્ટૌ।
હિરણ્યવર્ણેત્યેવં માં પ્રજાપતિરુદારધીઃ।
સ્તુત્વા તુ મત્પ્રસાદાત્ સ યોગાનાં ધર્મમૂચિવાન્

પ્રણવાદિર્નમોઽન્તોઽયં મન્ત્રો મમ નવાક્ષરઃ।
શબ્દબ્રહ્મમયઃ સાક્ષાદ્યોગિનાં યોગસાધકઃ

42. ઓં હિરણ્યવર્ણાયૈ નમઃ ઇતિ નવાક્ષરો મન્ત્રઃ।
દૂરાદ્‌ દૂરતરં યામિ હરિણી યોગિમાનસાત્।
ભક્ત્યા બધ્નન્તિ નિજયા યોગિનો માં યતવ્રતાઃ

43. હરિણીતિ નામ નિરુચ્યતેઽત્ર। હરિણીવત્ દૂરધાવનાદિતિ, હરન્તિ બધ્નન્તિ યોગિન એનામિતિ ચ નિર્વચનદ્વયમ્।
ષષ્ટિરષ્ટૌ સહસ્રાણિ યોગિનો મત્પરાયણાઃ।
હરિણીં મામનુધ્યાય પ્રત્યાહારં પરં ગતાઃ

હરિણાજિનસંવીતાં હરિણાજિનસંસ્તરામ્।
હરિણાશ્લિષ્ટમધ્યાં તાં હરિણાયતલોચનામ્

45. નિર્વચનાન્તરમાહ---હરિણેત્યાદિ। હરિણસ્યેવાશ્લિષ્ટમસંસૃષ્ટં મધ્યં યસ્યાઃ, હરિણા વિષ્ણુના આશ્લિષ્ટં મધ્યં યસ્યા ઇતિ વા નિર્વચનમ્।
હરિણીં મામનુસ્મૃત્ય પરાં શાન્તિમવાપ્રુયાત્।
હરિં નયામિ કાર્યેષુ નીયે ચ હરિણા સ્વયમ્

46. નિર્વચનાન્તરં હરિમિતિ। "યદિઙ્ગિતપરાધીનો વિધત્તેઽખિલમ્" ઇત્યભિયુક્તાઃ।
સદા હરિણભાસાહં હારિણી દુરિતં સતામ્।
પ્રણવાદિર્નમોઽન્તશ્ચ મન્ત્રોઽયં મે ષડક્ષરઃ

47. હરિણભાસેતિ હારિણીતિ ચ નિર્વચનદ્વયમ્। ઓં હરિણ્યૈ નમઃ।
સર્વાર્થસાધકઃ સાક્ષાદ્યોગસાધનમુત્તમમ્।
સૌવર્ણૈઃ કલ્પિતા નિત્યં મમ માલા સરોરુહૈઃ

48. સુવર્ણસ્રક્ રજતસ્રગિતિ નામદ્વયમ્।
સૃજામિ શોભનાન્ વર્ણાન્ સુષ્ઠુ વિશ્વં વૃણામિ વા।
સૃતાશ્ચાપિ મયાજસ્રં બદ્ધમુક્તાદયો હ્યજાઃ

49. સૃજામીત્યાદિના નિર્વચનાન્તરમ્। સુષ્ઠુ વિશ્વમિત્યાદિના તૃતીયં નિર્વચનમ્। "વિશ્વં વિષ્ણુઃ" ઇતિ નામપાઠાત્ વિષ્ણું પતિત્વેન વૃણે ઇતિ વા, વિશ્વં લોકં વાસસ્થાનતયા વૃણે ઇતિ વા નિર્વચનં ભાવ્યમ્। સ્રક્‌શબ્દનિર્વચનમાહ---સૃતા ઇતિ।
સુવર્ણસ્રજમિત્યેવં ગુહ્યકાનામધીશ્વરઃ।
મેરૌ ચિરમુપસ્થાય ધનેશત્વમવાપ્તવાન્

50. ઉપાખ્યાનમુચ્યતે---ગુહ્યકાનામિતિ।
રાજતૈર્મે સ્રજઃ પદ્મૈ રાજન્તે ચ સ્રજોઽમલાઃ।
રાજિતાશ્ચ સ્રજઃ સર્વે સ્રષ્ટારો જગતાં મયા

51. રજતસ્રગિતિ નામ નિરુચ્યતે---રાજતૈરિતિ। નિર્વચનાન્તરં રાજન્ત ઇતિ। રાજિતા ઇતિ ચ નિર્વચનાન્તરમ્।
રજતસ્રજમિત્યેવ રુદ્રાણાં પ્રવરઃ પુરા।
કૈલાસે સમુપસ્થાય રજતાધિપતાં યયૌ

52. ઉપાક્યાનમુચ્યતે---રુદ્રાણામિતિ।
અષ્ટાક્ષરાવિમૌ મન્ત્રૌ સતારૌ નમસા યુતૌ।
જપાર્ચનહુતધ્યાનાદભીષ્ટં સાધયિષ્યતઃ

53. ઓં સુવર્ણસ્રજે નમઃ। ઓં રજતસ્રજે નમઃ।
ચંક્રમ્યમાણા ભક્તાનાં દ્રાવયામિ ચ દુષ્કૃતમ્।
ચન્દ્રવત્ સતતં ચિત્તં ભક્તાનાં દ્રાવયામિ ચ

54. ચન્દ્રેતિ નામ નિરુચ્યતે---ચંક્રમ્યમાણેતિ। ક્રમ્‌ધાતોર્યઙિ ચંક્રમ્યેતિ રૂપમ્। તત્ર ચં ઇતિ પદમાદાય દ્રા ઇત્યનેન યોગે ચન્દ્રેતિ ભવતિ। દ્રા ઇતિ પદં નિર્વક્તિ---દ્રાવયામીતિ। દ્રા ઇત્યસ્યૈવ નિર્વચનાન્તરં ચન્દ્રવદિતિ।
ઉદેમિ યોગિનામન્તરાનન્દસ્પન્દલક્ષણા।
ચતુર્થીં તુ દશાં તેષાં ચન્દ્રવદ્ભાસયામિ ચ

55. નિર્વચનાન્તરમાહ---ઉદેમીતિ। ચતુર્થી દશા તુરીયાવસ્થા।
યોગાન્તરાયનિહતો વસિષ્ઠઃ પરમો મુનિઃ।
અન્તસ્ચન્દ્રમયીં શુદ્ધાં ચિદાનન્દમહોદધિમ્

56. ઉપાખ્યાનમુખેન નિર્વચનાન્તરમાહ---યોગેત્યાદિના।
નાડીસ્થાં મામનુસ્મૃત્ય પુનઃ સ્વં યોગમાપ્તવાન્।
આનન્દજનકઃ સદ્યો મન્ત્રોઽયં મે ષડક્ષરઃ

57. ઓં ચન્દારયૈ નમઃ।
ભવદાવાગ્નિદગ્ધાનાં નિર્વૃતિં પ્રકરોત્યયમ્।
આધારાબ્જાદ્ દ્વિષટ્‌કાન્તં સૂર્યભાસા હિરણ્મયી

58. હિરણ્મયીતિ નામ નિરુચ્યતે---આધારેત્યાદિ। દ્વિષટ્‌કાન્તમ્; દ્વાદશાનત્મ્। સૂર્યસ્યેવ ભાસા યસ્યા ઇતિ આકારાન્તઃ શબ્દઃ।
ઉદેમિ સતતં પ્રોક્તા શબ્દસંકલ્પકોરકૈઃ।
પ્રકૃતેશ્ચ પરે વ્યોમ્નિ મણ્ડલે ચ ત્રયીમયે

59. શબ્દસંકલ્પાઃ પશ્યન્ત્યાદયઃ। તદાત્મનોદેમીતિ ઇત્થંભૂતલક્ષણે તૃતીયા। નિરુક્ત્યન્તરં પ્રકૃતેરિત્યાદિ।
હિરણ્મયેઽવતિષ્ઠેઽહં હિતાય જગતાં સદા।
તાં માં હિરણ્મયીત્યેવં મુનયો વેદપારગાઃ

સ્તુત્વા સમાપ્રુવન્ કામં યોગિનો યોગમુત્તમમ્।
સપ્તાક્ષરો હ્યયં મન્ત્રઃ સર્વકામાર્થસાધકઃ

61. ઓં હિરણ્મય્યૈ નમઃ।
સાક્ષિણી સર્વભૂતાનાં લક્ષયામિ શુભાશુભમ્।
લક્ષ્મીશ્ચાસ્મિ હરેર્નિત્યં લક્ષ્યં સર્વમિતેરહમ્

62. ઇત આરભ્ય સપ્ત શ્લોકાઃ લક્ષ્મીનામનિર્વચનપરાઃ। દર્શનાર્થાત્ લક્ષધાતોર્નિર્વચનમાહ---સાક્ષિણીતિ। લક્ષ્મીશ્ચેતિ। હરેઃ લક્ષ્મીઃ સર્વસંપદિત્યર્થઃ। અત્ર "શ્રદ્ધયા દેવો દેવવમશ્નુતે" "અપ્રમેયં હિ તત્તેજો યસ્ય સા જનકાત્મજા" ઇત્યાદિકં ભાવ્યમ્। લક્ષ્યમિતિ। સર્વપ્રમિતેઃ પ્રમેયેત્યર્થઃ।
દદતી ક્ષેપણી ચાસ્મિ નિત્યા ત્રિપ્રેરણી તથા।
તથા જ્ઞાનસ્વરૂપાહં લક્ષણીયા મિતૌ મિતૌ

63. ક્ષિપ્‌ધાતોર્નિર્વચનમાહ---ક્ષેપણીતિ। તસ્યૈવ વિવરણં ત્રિપ્રેરણીતિ। કાયવાઙ્‌મનસાનાં પ્રેરયિત્રીત્યર્થઃ। અત્ર "લા દાને" "ક્ષિપ પ્રેરણે" ઇતિ ધાતુદ્વયાન્નિષ્પત્તિરભિપ્રેતા। તથાહં જ્ઞાનસ્વરૂપા લક્ષણીયા।
લયે નિવાસે નિર્માણે પ્રેરણી પ્રકૃતેરહમ્।
લક્ષણાખ્યસ્ય ભાવસ્ય કલાકાષ્ઠાદિરૂપિણી

64. લયે ઇતિ। સૃષ્ટિસ્થિતિસંહારેષુ પ્રકૃતિં પ્રેરયામીતિ લક્ષ્મીરહમ્। લક્ષ્યન્તે પ્રમીયન્તે ઇતિ લક્ષણાનિ સર્વે ભાવાઃ। તેષાં ક્ષેપણી ઇતિ નિરુક્તિઃ।
અવ્યક્તવ્યક્તસત્ત્વસ્થા પ્રેરયિત્રી સદાસ્મ્યહમ્।
લક્ષં નયામિ ચાત્માનં લામિ ચાન્તે ક્ષિપામિ ચ

65. લક્ષમિત્યાદિ નિરુક્ત્યન્તરમ્। તથા લામીત્યપિ। લીના ભવામીત્યર્થઃ। ક્ષિપામિ; પ્રેરયામિ। લીદાતું ક્ષિપધાતું ચાદાય નિર્વચનમ્।
ક્ષિપામિ ક્ષપયામ્યેકા ક્ષિણોમિ દુરિતં સતામ્।
ક્ષમે ક્ષમા હિ ભૂતાનાં મિમે મન્યે ચ મામિ ચ

66. નિર્વચનાન્તરમાહ---ક્ષિપામીતિ। ક્ષમધાતોઃ વ્યુત્પત્તિમાહ---ક્ષમે ઇતિ। મીશબ્દવ્યુત્પત્તિમાહ---મિમે ઇત્યાદિના।
ઇત્યેતાન્ મયિ દૃષ્ટ્વાર્થાન્ પરમર્ષિરુદારધીઃ।
લક્ષ્મીર્લક્ષય મેત્યેવ કપિલો મુનિરુક્તવાન્

67. હે લક્ષ્મીઃ મા માં લક્ષય કટાક્ષયેતિ કપિલો મુનિરુવાચેત્યર્થઃ।
પઞ્ચાક્ષરો હ્યયં મન્ત્રઃ પાતાલગતિસાધનઃ।
દિવ્યાન્તરિક્ષભૌમાનાં ભોગાનામુપપાદનઃ

68. ઓં લક્ષ્મ્યૈ નમઃ।
તનુર્જ્ઞાનમયી સા મે વિષ્ણોર્હૃદિ ચ વર્તતે।
આત્મજ્ઞાનમિદં પુણ્યં યોગજ્ઞાનમિદં પરમ્

69. અનપગામિનીતિ નામ નિર્વક્તિ---તનુરિતિ। વિષ્ણોરનપાયિત્વાત્ અનપગામિનીતિ નામ।
ભાનામિવ ગતા કાન્તિઃ શીતરશ્મૌ સદા તથા।
શક્તિઃ શક્તિમતો વિષ્ણોઃ સ્થિતાહમનપાયિની

અપશ્ચાહમયામ્યેકા દ્રવો ભૂત્વા ગુણો મહાન્।
અપાવાહયમાદૌ ચ મુનિં ભૂત્વા સરસ્વતી

71. નિર્વચનાન્તરમાહ---અપશ્ચેતિ। અપ્સુ દ્રવાખ્યો ગુણોઽહમ્। તસ્માત્ તાભ્યો નાપૈમીત્યર્થઃ। નિર્વચનાન્તરમાહ---અપાવાહયમિતિ। અપોપસર્ગાત્ વાહયતેર્લઙ્।
સારસ્વતે જલે પૂર્વં વિશ્વામિત્રોદિતા સતી।
અપોવાહ વસિષ્ઠં તં સત્યસન્ધા સરસ્વતી

72. વિશ્વામિત્રેણોક્તા સતી તત્પ્રતિદ્વન્દ્વિનં વસિષ્ઠં જલે સહમપોવાહેતિ લિટ્।
ઋષયઃ પ્રાહુરેવં માં વસિષ્ઠે સ્રોતસા હૃતે।
સત્યે સત્યપ્રિયં પાહિ વસિષ્ઠં શાત્રવાદિતિ

73. એવમપગામિનીશબ્દં નિષ્પાદ્યાધુના તદ્વિપર્યયવાચિતામાહ---ઋષય ઇતિ। શાત્રવાત્ પાહીતિ માં પ્રાહુરિત્યન્વયઃ।
સાહં સરસ્વતી ભૂત્વા તમપોવાહ શાત્રવાત્।
ઋષયો નામ ચક્રુર્મે તદા હ્યનપગામિનીમ્

74. અહં તં વસિષ્ઠં શાત્રવાદપોવાહ અપાવાહયમ્; અપાસારયમિત્યર્થઃ।
નવાક્ષરો હ્યયં મન્ત્રઃ સર્વાપદ્વિનિવારણઃ।
અશ્વા પૂર્વાહની ચાસ્મિ વસામિ ચ પુરે સદા

75. ઓં અનપગામિન્યૈ નમઃ। અહં બુદ્ધ્યાદિરૂપે પુરે અશ્વરૂપા પૂરૂપા વાહની ચાસ્મિ। તત્ર વસામિ ચ। બુદ્ધિં નાનાવિષયેષ્વાકૃષ્ય ધાવનાત્ અશ્વા। પ્રાણાવાસસ્થાનભૂતા પૂઃ। આત્મતયા શરીરવહનાત્ વાહની। અતઃ અશ્વપૂર્વેતિ નામ।
બુદ્ધિપ્રાણશરીરાખ્યે ત્રિવિધે ત્રિવિધાત્મના।
અશ્વાનાં હેષવન્નાદં યોગારમ્ભે સરોમિ ચ

76. પક્ષાન્તરમાહ---અશ્વાનામિતિ। પૂર્વં યોગારમ્ભે અશ્વેવ નદામિ। અશ્વપૂર્વાયૈ નમઃ।
નાડીમધ્યં સમાયાતા કરોમિ રથવદ્ ધ્વનિમ્।
વ્યોમરન્ધ્રમનુપ્રાપ્તા હસ્તિનાદવિનાદિની

77. રથમધ્યાનામનિર્વચનમ્---નાઙીતિ। હસ્તિનાદપ્રબોધિનીતિ નામ નિર્વક્તિ---વ્યોમેત્યાદિ। ઓં અશ્વપૂર્વાયૈ નમઃ। ઓં રથમધ્યાયૈ નમઃ। ઓં હસ્તિનાદપ્રબોધિન્યૈ નમઃ।
યોગિનો યતમાના માં ત્રિધૈવં પ્રતિપેદિરે।
આદ્યાવષ્ટાક્ષરૌ મન્ત્રાવન્ત્ય એકાદશાક્ષરઃ

અભીપ્સિતપ્રદા હ્યેતે ત્રયો મન્ત્રા હિ મન્મયાઃ।
શૃણોમિ કરુણાં વાચં શૃણામિ દુરિતં સતામ્

79. શ્રીનામનિર્વચનમારબતે---શૃણોમીત્યાદિના। "શ્રુ શ્રવણે" "શૄ હિંસાયામ્""શૄ વિસ્તારે" ઇતિ ધાતવઃ।
શૃણામિ ચ ગુણૈર્વિશ્વં શરણં ચાસ્મિ શાશ્વતમ્।
શરીરં ચ હરેરસ્મિ શ્રદ્ધયા ચેપ્સિતા સુરૈઃ

80. શ્રદ્ધયેતિ। અસ્માત્ શકારં રેફં ચાદાય ઈપ્સિતપદાદીકારં સંયોજ્ય શ્રીશબ્દ ઇતિ ભાવઃ।
શાન્તાધારપદસ્થાસ્મિ પશ્યા રન્તી ચ નાભિજા।
પ્રેરણી ચ ધિયાં મદ્યા સૃષ્ટિર્વક્ત્રે તથાર્ણસામ્

81. શાન્તેત્યાદિ। શાન્તાપદાત્ શકારં રન્તીપદાત્ રેફં પ્રેરણીપદાદીકારં ચાદાય શ્રીશબ્દ ઇતિ ભાવઃ। અર્ણસાં વર્ણાનાં સૃષ્ટિરિતિ વૈખરીરૂપમુચ્યતે।
ચતુઃસ્થાનસ્થિતા ચૈવં શાન્તાપશ્યાદિભેદિની।
શ્રયામિ શ્રયણીયાસ્મિ શક્તિભી રેમિ રામિ ચ

82. શ્રયામિ વિષ્ણુમ્। શ્રયણીયા; શક્તિભિઃ જયાદિભિઃ સેવ્યા। રેમિ; આશ્રિતપાપાનિ ક્ષિણોમિ। રામિ; સર્વાન્ કામાન્ દદામિ।
શક્તેરુજ્જ્વલિની ચાસ્મિ શંતમા રતિરીપ્સિતા।
ઇતિ ત્રય્યન્તતત્ત્વજ્ઞાઃ શ્રિયં માં વિદુરઞ્જસા

83. શક્તેઃ પ્રકાશયિત્રી। શંતમા; મઙ્ગલતમા। રતિરૂપા। ઈપ્સિતા; પ્રાર્થનીયા। અત્રાપિ પદત્રયાત્ શકારરેફેકારાન્ સંયોજ્ય શ્રીશબ્દનિષ્પત્તિરભિપ્રેતા।
અપિ નાથો વિભૂતિર્મે ત્રૈલોક્યં સેશ્વરામરમ્।
પરાં મદીયવર્ણસ્ય કલાં નાર્હતિ ષોડશીમ્

આદ્યે પદત્રયે વર્ણાઃ શ્રીંહ્રીમોમિતિ મન્મયાઃ।
એષ વૈભિશ્ચતુર્ભિસ્તૈર્મદીયં ધાર્યતે વપુઃ

85. એષ વેતિ। ઓં શ્રિયૈ નમઃ ઇતિ મન્ત્રશ્ચેત્યર્થઃ। એભિશ્ચતુર્ભિરિતિ। શ્રીં, હ્રીં, ઓં, ઓં શ્રિયૈ નમઃ ઇત્યેતૈશ્ચતુર્ભિરિત્યર્થઃ।
એકૈકશો દ્વિશો વાપિ ત્રિશો વા સર્વ એવ વા।
જપ્તાર્ચિતહુતધ્યાતાઃ સાધયેયુરભીપ્સિતમ્

પ્રયત્નેનૈવ ગોપ્યં તદેતદ્રત્નચતુષ્ટયમ્।
અન્યોન્યફલિતં સર્વૈરશેષૈરદિકં ગુણૈ

મિમે મીયેઽખિલૈર્માનૈર્મયિ માતિ જગત્ ક્ષયે।
આત્મેશ્વરવતી ચાહં વ્યાપ્તાયાં મયિ મેતિ ધીઃ

88. મેતિ નામનિર્વચનમ્---મિમે ઇત્યાદિના। સર્વં પ્રમિનોમિ। મીયે; પ્રમીયે। માતિ; પરિમિતં ભવિત। આત્મેત્યાદિ; અસ્મચ્છબ્દાન્નિષ્પન્નં મશબ્દમાદાયાર્થ ઉપવર્ણ્યતે। ણેતિ ધીરિતિ। આહમર્થધીરિત્યર્થઃ।
આત્મવચ્ચેપ્સિતાત્યર્થમતો માં મદ્વિદો વિદુઃ।
પઞ્ચાક્ષરો હ્યયં મન્ત્રઃ સર્વકામફલપ્રદઃ

89. આત્મવદિતિ। મ ઇવ મેતિ વ્યુત્પત્તિરિતિ ભાવઃ। ઓં માયૈ નમઃ।
પ્રદાત્રી સર્વકામાનામવિત્રી સર્વકર્મણામ્।
દેવસ્ય દયિતા ચાસ્મિ દેવીં માં મુનયો વિદુઃ

90. દેવીશબ્દં નિર્વક્તિ---પ્રદાત્રીતિ। દાધાતુમવધાતું ચાદાય નિરુચ્યતે। દેવસ્ય દયિતેતિ। પુંયોગે ઙીષિતિ ભાવઃ। ઓં દેવ્યૈ નમઃ।
પઞ્ચાક્ષરો હ્યયં મન્ત્રો ભુક્તિમુક્તિફલપ્રદઃ।
શબ્દાયે સર્વભૂતાનામન્તઃસ્થા ચિન્મયી સદા

91. "કાં સોસ્મિતામ્" ઇત્યત્ર કામિતિ પૃથક્ પદમ્। કેતિ નામ નિર્વક્તિ---શબ્દાયે ઇતિ। શબ્દં કરોમીત્યર્થઃ।
કાયે ચ નિખિલૈર્વેદરૈન્વિષ્યે કેતિ ચાખિલૈઃ।
બ્રહ્મરૂપધરા ચાહં જટામણ્ડલધારિણી

92. કાયે ઇતિ। પ્રતિપાદ્યે ઇત્યર્થઃ। કિંશબ્દમાદાયાહ---અન્વિષ્યે ઇતિ। ક ઇતિ બ્રહ્મણો નામેતિ મત્વાહ---બ્રહ્મેત્યાદિ। ઓં કાયૈ નમઃ।
સૃજામિ વિવિધાન્ ભાવાન્સ્વાધ્યાયાદ્યાયતત્પરાન્।
અતઃ કામિતિ માં પ્રાહુર્મુનયો વેદપારગાઃ

પઞ્ચાક્ષરો હ્યયં મન્ત્રઃ સ્વાધ્યાયફલદાયકઃ।
ઉદિતિ બ્રહ્મણો નામ વિકસ્તિસ્તસ્ય તુ સ્મિતમ્

94. સોસ્મિતેતિ નામ નિર્વક્તિ---ઉદિતીતિ। "તસ્યોદિતિ નામ" ઇતિ શ્રુત્યર્થોઽત્રાભિપ્રેતઃ। તસ્ય બ્રહ્મણો યા વિકસ્તિર્વિકાસો બૃહત્ત્વમિતિ યાવત્; સા વિકસ્તિરેવ સ્મિતમ્। ઉસ્મિતમિતિ રૂપમ્। તેન સહિતા સોસ્મિતા। ભગવતો નારાયણસ્ય યત્‌ બૃહત્ત્વં, તત્ એતદાયત્તમિત્યુક્તં ભવતિ। યદાહુઃ---"અપાઙ્ગા ભૂયાંસો યદુપરિ પરં બ્રહ્મ તદભૂત્" ઇતિ। ઓં સોસ્મિતાયૈ નમઃ।
મય્યાયત્તા વિકસ્તિઃ સા સોસ્મિતાં માં તતો વિદુઃ।
સપ્તાક્ષરો હ્યયં મન્ત્રો વિકસ્તિં ભૂયસીં વહેત્

હિતા ચ રમણીયા ચ મદીયા પ્રકૃતિઃ પરા।
તાં સત્ત્વરૂપામાલમ્બ્ય તરન્તિ મુનયસ્તમઃ

96. હિરણ્યપ્રાકારેતિ નામ નિરુચ્યતે---હિતા ચેતિ। પ્રાકારશબ્દઃ પ્રકૃતિપરઃ। ઓં હિરણ્યપ્રાકારાયૈ નમઃ।
અતો હિરણ્યપ્રાકારામૃષયો મામુપાસતે।
દશાક્ષરો હ્યયં મન્ત્રઃ સર્વકામસમૃદ્ધિદઃ

આરાદશેષદોષાણાં દ્રાવિણી મામુપેયુષામ્।
અધોમુખાચ્છિરઃપદ્માત્ સ્રુતયામૃતથારયા

98. આર્દ્રેતિ નામ નિર્વક્તિ---આરાદિતિ। દૂરે ઇત્યર્થઃ। નિર્વચનાન્તરમ્---અધોમુખાદિતિ।
અભિષિક્તા સદાર્દ્રાસ્મિ દયયાર્દ્રાન્તરાસ્મિ ચ।
જ્વલામિ સર્વભૂતાન્તર્ગગને પરમે સદા

99. જ્વલન્તીતિ નામ નિર્વક્તિ---જ્વલામીતિ।
શુદ્ધા નિરઞ્જના સત્યા ભાસયન્તી જગત્ ત્વિષા।
અશિખા ત્રિશિખા ચાહં પઞ્ચપઞ્ચશિખાવતી

100. શબ્દબ્રહ્મસ્વરૂપત્વમાહ---શુદ્ધેતિ। અશિખેતિ પરારૂપમુચ્યતે। પશ્યન્તીમધ્યમાવૈખરીભેદેન ત્રિશિખા। સ્પર્શાત્મના પઞ્ચવિંશતિશિખા।
સપ્તધા ચ પુનસ્રેધા જ્વલામિ વપુષિ સ્થિતા।
ષડક્ષરાવિમૌ મન્ત્રૌ નિર્વૃત્યૌજ્જ્વલ્યદાયકૌ

101. યાદિસાન્તધારણાવ્યૂહાત્મના સપ્તધા। હળક્ષાત્મના ત્રિધા ચેત્યર્થઃ। ઓં આર્દ્રાયૈ નમઃ। ઓં જ્વલન્ત્યૈ નમઃ।
હરૌ પ્રીતિમતી નિત્યં તૃપ્તા ભક્તેષુ નિત્યદા।
પ્રાકૃતૈશ્ચ વિના ભોગૈર્નિત્યતૃપ્તાસ્મ્યહં સ્વતઃ

102. તૃપ્તેતે નામ્નો નિર્વચનમાહ---હરાવિતિ। પ્રાકૃતૈર્વિનેતિ। અપ્રાકૃતૈરિત્યર્થઃ। ઓં તૃપ્તાયૈ નમઃ।
તાં માં તૃપ્તામનુધ્યાય મુનયો વેદપારગાઃ।
જ્ઞાનમૂલાં પરાં તૃપ્તિં નિત્યાં પ્રાપ્તાઃ સુધામયીમ્

ષડક્ષરો હ્ય યં મન્ત્રસ્તર્પયત્યખિલં જગત્।
તર્પયામિ ગુણૈર્વિષ્ણુમાત્માનં તદ્‌ગુણૈરપિ

104. તર્પયન્તીતિ નામાહ---તર્પયામીતિ। તર્પણં ચ બહૂનાં બહુભિઃ સાધનૈર્વર્ણયતિ---ગુણૈરિત્યાદિના।
દ્વિસપ્તત્યા સહસ્રેણ નાડીનાં દેહસાગરમ્।
તર્પયામિ રસૈર્નિત્યં પ્રાણાનાં પ્રેરણાવશાત્

105. દેહે દ્વાસપ્તતિર્નાડ્યઃ યોગશાસ્રપ્રસિદ્ધાઃ। અત્ર દેહસ્ય સાગરત્વેન, નાડીનાં નદીત્વેન, પ્રાણાનાં વાયુત્વેન, રસાનાં જલત્વેન ચાધ્યવસાયો વિવક્ષિતઃ।
સૌષુમ્નેનાદ્વના નિત્યં પરં ભાવમુપેયુષામ્।
બિમ્બભાવમુપેતાહં વિમલે યોગદર્પણે

106. પ્રકારાન્તરમાહ---સૌષુમ્નેનેતિ।
આત્મબિમ્બસમુદ્ભૂતૈઃ પરમાર્થૈઃ સુધારસૈઃ।
ચિન્મયૈસ્તર્પયામ્યન્તર્યોગિનાં સત્ત્વમુત્તમમ્

પ્રકૃત્યાદિ વિશેષાન્તં પરિણામોન્મુખં સદા।
કાર્યભાવં સમાપન્નમક્ષિણ્વન્તી નિજૈર્બલૈઃ

108. પ્રકારાન્તરમાહ---પ્રકૃત્યાદીતિ। સદા પરિણામોન્મુખમિત્યનેન પ્રકૃતેઃ નિત્યપરિણામસ્વભાવત્વમુક્તં ભવતિ।
આપગાભિરિવામ્ભોધિં પ્રાણાધાનેન તર્પયે।
સ્નેહેનેવ સદા દીપં પ્રાણિનાં કરણાનિ ચ

109. તાત્પર્યાન્તરમાહ--સ્નેહેનેતિ।
નિજસંવિદ્રસેનૈવ તર્પયામ્યક્ષયાત્મના।
તર્પયન્તીતિ માં પ્રાહુર્યોગિનો યોગપારગાઃ

સપ્તાક્ષરો હ્યયં મન્ત્રસ્તર્પયત્યખિલં જગત્।
પદ્યમાનં મિનોતીતિ કાલં પદ્મં પ્રચક્ષતે

111. ઓં તર્પયન્ત્યૈ નમઃ। પદ્મે સ્થિતેતિ નામ નિર્વક્તિ---પદ્યમાનમિતિ। સકલં પ્રમેયમિત્યર્થઃ। મિનોતિ; પરિચ્છિનત્તિ। ઓં પદ્મે સ્થિતાયૈ નમઃ।
કાલમપ્યખિલં શશ્વત્ કલયન્તી સ્થિતા સદા।
સ્તુત્વા ત્વનેન નામ્ના માં કાલાતીતઃ કૃતી ભવેત્

પુંપ્રધાનેશ્વરાન્નિત્યં વર્ણયામ્યાત્મતેજસા।
પદ્માકારૈસ્ચ વર્ણૈર્મે ભૂષિતા તનુરુત્તમૈઃ

113. પદ્યમાનત્વાત્ પુંપ્રધાનેશ્વરાઃ પદ્મશબ્દાર્થાઃ। તાત્પર્યાન્તરં પદ્માકારૈરિતિ। ઓં પદ્મવર્ણાયૈ નમઃ।
પદ્મવર્ણેતિ માં સ્તુત્વા શાસ્રવૈશદ્યમાપ્નુયાત્।
ઉદ્ગતઃ પ્રથમો યોંઽશુઃ ક્ષરસાગરમન્થને

114. ચન્દ્રેતિ નામ નિરુચ્યતે---ઉદ્ગત ઇતિ। ઓં ચન્દ્રાયૈ નમઃ।
ચન્દ્રાખ્યઃ સ મદીયોંઽશુરુદ્ગચ્છન્ત્યાઃ પુરઃસરઃ।
ઋષયો મત્પ્રભાવજ્ઞા માં તુ ચન્દ્રાં પ્રચક્ષતે

યઃ સ ચન્દ્રો મદંશૂનાં કોટિકોટ્યંશકોટિજઃ।
ષડક્ષરો હ્યયં મન્ત્રો મનોવૈમલ્યદાયકઃ

પ્રકૃષ્યમાણા બાસો મે સર્વાવસ્થાસુ સર્વદા।
યેનેચ્છતિ તિરોધાતું તન્મે ભાસા તિરોહિતમ્

117. પ્રકૃષ્યમાણા ઇત્યાદિ। પ્રભાસાનામનિર્વચનમત્ર। ભાસાં પ્રકર્ષમેવાહ--યેનેતિ। સૂર્યાદિર્યેન તેજસાન્યેષાં તેજસ્તિરયિતુમિચ્છતિ, તદપિ મત્તેજસા તિરોધીયતે।
યથા હિ સ્વશિરશ્છાયા સ્વપદા નૈવ લઙ્‌ઘ્યતે।
સા પદાદપ્રતો યાતિ યેન લઙ્ઘનમિચ્છતિ

118. અપ્રધૃષ્યત્વે લૌકિકં નિદર્શનમાહ---યથેતિ।
નિત્યોદિતચિદાનન્દા મત્પ્રભાઃ સતતોજ્જવલાઃ।
શ્રદ્ધાં સોમમપોઽન્નં ચ વીર્યં હવિરિતિ ક્રમાત્

119. પ્રકારાન્તરમાહ---નિત્યેત્યાદિ। શ્રદ્ધામિત્યાદિ। એતચ્ચ છાન્દોગ્યે પ્રસિદ્ધમ્। દ્વિતીયાન્તાનાં શ્રદ્ધામિત્યાદીનામ્ અસ્યન્તીત્યુત્તરેણાન્વયઃ।
ભોગ્યશક્તિપ્રભા એતા અસ્યન્તી ષટ્‌સુ વહ્નિષુ।
પ્રભાસા મુનિભિઃ પ્રોચ્યે તન્ત્રવેદાન્તપારગૈઃ

120. ષટ્‌સુ વહ્નિષુ; સ્વર્ગાદિષ્વિત્યર્થઃ। પ્રભા અસ્યતીતિ વ્યુત્પત્તિઃ। ઓં પ્રભાસાયૈ નમઃ।
સપ્તાક્ષરો હ્યયં મન્ત્રસ્તેજઃસંતતિસાધકઃ।
યશો યદુજ્જ્વલં લોકે વિદ્યાદાનાદિસંભવમ્

121. યશસેતિ નામ નિરુચ્યતે---યશ ઇતિ।
મદીયં તદ્યશસ્તચ્ચ નાનારૂપં વિભજ્યતે।
મામેવ ભાજનં વિદ્ધિ યશસસ્તેજસઃ શ્રિયઃ

122. તચ્ચ યશશ્ચ નાનારૂપં ભવતિ। તદેવાહ---યશસ ઇત્યાદિના।
અતો યશસ્વિનીં તાં માં યશસેતિ વિદુર્બુધાઃ।
સપ્તાક્ષરો હ્યયં મન્ત્રો યશોદો જપતો ભવેત્

123. ઓં યશસાયૈ નમઃ। એતદનુસારેણ "ચન્દ્રાં પ્રભાસાં યશસાં જ્વલન્તીમ્" ઇતિ સૂક્તપાઠઃ।
સ્વર્ગપર્જન્યભૂ પુંસ્રીવૈશ્વાનરવિભાગતઃ।
આદદાના હવિઃ પ્રાપ્તં શ્રદ્ધાસોમાદિસંજ્ઞિતમ્

124. જ્વલન્તીતિ નામ નિર્વક્તિ---સ્વર્ગેત્યાદિના।
ષોઢાત્માનં વિભજ્યાહમગ્નિભાવમુપાગતા।
જ્વલન્તી મુનિભિર્ગીતા ભોક્તૃશક્તિપ્રભોજ્જવલા

125. ભોક્તૃશક્તીત્યનેન ભોગ્યશક્તિતાત્પર્યકપ્રભાસાનામવૈલક્ષણ્યં પ્રતિપાદિતં ભવતિ। ઓં જ્વલન્ત્યૈ નમઃ।
અગ્નીષોમવિભાગેન વિશ્વમેવં ભજામ્યહમ્।
મન્ત્રેણાનેન માં સ્તુત્વા સાધયેદ્યદભીપ્સિતમ્

દેવેન હરિણા જુષ્ટા સદા દેવૈશ્ચ સેવિતા।
દેવાશ્ચ મામુપાશ્રિત્ય વિષયાન્ પ્રત્યવસ્થિતાઃ

127. દેવજુષ્ટાનામનિર્વચનં દેવેનેત્યાદિના। દેવશબ્દસ્યેન્દ્રિયપરત્વમાદાયોચ્યતે---દેવાશ્ચેતિ।
પરિણામવિશેષત્વાત્ પ્રકૃતેસ્તે હ્યચેતનાઃ।
અતો મચ્છક્તિમાદાય શુદ્ધસંવિત્ક્રિયામયીમ્

વિષયેષુ પ્રવર્તન્તે શ્રોત્રવાઙ્મનઆદયઃ।
વૃત્ત્યર્થ સેવિતામક્ષૈર્દેવજુષ્ટાં તુ માં વિદુઃ

129. દેવશબ્દસ્યેન્દ્રિયપરત્વાદાહ---શ્રોત્રેત્યાદિ। વૃત્ત્યર્થે; વિષયવ્યાપૃતિરૂપાર્થે। અક્ષૈઃ; ઇન્દ્રિયૈઃ। ઓં દેવજુષ્ટાયૈ નમઃ ।
સર્વશક્તિપ્રદામન્તર્દેવજુષ્ટામબસ્થિતામ્।
શશ્વન્મામનુસંચિન્ત્ય દેવાન્‌ વિજયતેઽખિલાન્

મત્ત એવોદ્ગતાનીહ વિજ્ઞાનાનિ મહર્ષિણામ્।
શક્તયશ્ચ ક્રિયાશ્ચૈવ યાસ્તા ઉચ્ચાવચા નૃણામ્

131. ઉદારાનામનિરુક્તિઃ મત્ત એવેત્યાદિના। ઓં ઉદારાયૈ નમઃ।
વિશૃઙ્ખલેષ્ટદાં ચાપિ મામુદારાં વિદુર્બુધાઃ।
સપ્તાક્ષરો હ્યયં મન્ત્રઃ સર્વમિષ્ટં પ્રયચ્છતિ

તનોમિ પઞ્ચ કૃત્યાનિ તાયે ચ જગદાત્મના।
તાં માં તામિતિ તત્ત્વજ્ઞાઃ પ્રાહુર્વેદાન્તપારગાઃ

133. "તાં પદ્મનેમીમ્" ઇત્યત્ર તામિતિ પૃથક્ નામાભિપ્રેત્ય નિર્વચનમાહ--તનોમીતિ। પઞ્ચ કૃત્યાનિ સર્ગાદીનિ। તાયે; વિસ્તૃતા ભવામીત્યર્થઃ। "તાયૃ સંતાનપાલનયોઃ" ઇતિ ધાતુઃ। ઓં તાયૈ નમઃ।
પઞ્ચાક્ષરો હ્યયં મન્ત્રસ્તનોતિ શુભવિસ્તૃતિમ્।
પ્રકૃતિં પુરુષં ચૈવ નયામિ સ્વેન તેજસા

134. પદ્મનેમીનામનિર્વચનમ્---પ્રકૃતિમિત્યાદિના। નયામીતિ પદધાત્વર્થઃ। નેમિશબ્દાર્થઃ બહિરિતિ। ઓં પદ્મનેમ્યૈ નમઃ।
કાલાચ્ચાપિ બહિર્ભૂત્વા પદ્મનેમીં તતો વિદુઃ।
સપ્તાક્ષરો હ્યયં મન્ત્રઃ સર્વસંપત્સમૃદ્ધિદઃ

આદિત્યં વર્ણયામ્યેકા તેજસા યશસા શ્રિયા।
આદિત્યસ્થા ચ વર્ણાત્મા ભૂત્વા દિવ્યા ત્રયીમયી

136. આદિત્યવર્ણેતિ નામાહ---આદિત્યમિતિ। વર્ણયામિ; વર્ણવન્તં તેજસ્વિનં કરોમિ। વર્ણશબ્દસ્યાક્ષરપરત્વમભિસંધાયાહ---વર્ણાત્મેતિ।
પ્રકાશયન્તી સર્વાર્થાનતીતાનાગતાનપિ।
પિતૃદેવમનુષ્યાણાં ચક્ષુરસ્મિ સનાતનમ્

137. ચક્ષુરિતિ। "ચક્ષુર્મિત્રસ્ય વરુણસ્યાગ્નેઃ" ઇતિ શ્રુત્યર્થો જ્ઞાતવ્યઃ।
આદિભૂતશ્ચ વર્ણો મે તારઃ પ્રથમવાચકઃ।
તત્ર શાન્તોદિતાનન્દા નન્દામ્યાત્માનમાત્મના

138. આદૌ ત્યઃ સિદ્ધ ઇત્યર્થં મત્વાહ---આદિભૂત ઇતિ।
તૈલધારાવદચ્છિન્ના દીર્ઘઘણ્ટાનિનાદિની।
પ્રણવસ્ય શિખા સૂક્ષ્મા સા મે શબ્દમયી તનુઃ

તત્ર બ્રહ્મણિ નિષ્ણાતો માં દ્રાગધિગમિષ્યતિ।
આદિત્યવર્ણજાતં મે શબ્દમય્યા ઉપસ્થિતમ્

140. તત્ર બ્રહ્મણીતિ। પ્રણવશિખાયામિત્યર્થઃ। આદિત્યવર્ણજાતં પ્રણવાજ્જાતં સર્વમપિ વાઙ્‌મયમિત્યર્થઃ। ઓં આદિત્યવર્ણાયૈ નમઃ।
શાન્તાપશ્યાદિરૂપેણ વૈખરી વર્ણનાદિની।
દુહાના સકલાનર્થાન્ ધેનુઃ કામદુઘા સ્થિતા

એતાનાદિત્યવર્ણેતિ મય્યર્થાનૃષયો વિદુઃ।
નવાક્ષરો હ્યયં મન્ત્રઃ સર્વકામપ્રપૂરકઃ

કિરન્તી કિરણાન્ લોકે કિરન્તી ચોત્તરોત્તરમ્।
વાયુના દેવમિત્રેણ મણિનાધારવહ્નિના

143. કીર્તિનામનિર્વચનમ્--કિરન્તીત્યાદિ। કૄ વિક્ષેપે। પિક્ષેપઃ કિરણાનાં શબ્દાનાં ચ। તત્ર શબ્દાનામાહ---ઉત્તરોત્તરમિતિ। પશ્યન્તીમધ્યમાવૈખરીરૂપેણેત્યર્થઃ। શ્રુતૌ "દેવસખઃ" ઇતિ વ્યત્યયેન તૃતીયાર્થે પ્રથમા। મણિનેત્યસ્ય વિવરણમ્---આધારવહ્નિનેતિ।
શનૈર્વિશ્રમ્ય વિશ્રમ્ય પત્રેષુ જલજન્મનામ્।
દ્વાદશાનાં તતશ્ચોર્ધ્વં ભજામિ દ્વાદશાન્તિમમ્

144. શ્રુતૌ "ઉપૈતુ" ઇત્યસ્યાર્થવર્ણનમ્---ભજામીતિ। ઓં કીર્ત્યૈ નમઃ।
કીર્તયન્તિ તતઃ કીર્તિં મુનયો માં મનીષિણઃ।
પઞ્ચાક્ષરો હ્યયં મન્ત્રો યોગવૈમલ્યદાયકઃ

ઋદ્ધાસ્મ્યહં ગુણૈવિષ્ણોરર્ધયામિ ચ યોગિનઃ।
પત્રેષુ યોગપદ્માનામાધારાન્તરચારિણામ્

146. ઋદ્ધિરિતિ નામ નિર્વક્તિ---ઋદ્ધેતિ। સમૃદ્ધેત્યર્થઃ। અર્ધયામિ; પ્રીણયામિ। વૃદ્ધિમેવાહ---પત્રેષ્વિતિ।
ઉત્તરોત્તરમૃથ્યામિ ભજન્તી વિસ્તૃતિં પરામ્।
ઋદ્ધિં વૃદ્ધાસ્તતઃ પ્રાહુર્યોગિનો યોગદીપિનીમ્

147. ઋધ્યામિ; વૃદ્ધિં પ્રાપ્નોમિ। ઓં ઋદ્ધ્યૈ નમઃ।
ગન્ધાદયઃ પૃથિવ્યાદ્યા દ્વારાણિ મમ વેદને।
સર્વેષાં પુણ્યગન્ધાનાં દ્વારભૂતાસ્મિ શાશ્વતી

148. ગન્ધશબ્દો રૂપરસાદીનામપ્યુપલક્ષકસ્તદાશ્રયપૃથિવ્યાદીનિ લક્ષયતિ। "અન્નં બ્રહ્મેતિ વ્યજાનાત્" ઇત્યત્રાન્નમયકોશો બ્રહ્મજ્ઞાનદ્વારત્વેન શ્રુતૌ વિહિતઃ। "પૃથિવી વા અન્નમ્" ઇતિ શ્રુતિરેવાન્નશબ્દં પૃથીવીપરમાચષ્ટે। અતો દેવીજ્ઞાને પૃથિવ્યાદયો દ્વારબૂયમાપદ્યન્તે। ઓં ગન્ધદ્વારાયૈ નમઃ।
ગન્ધદ્વારેતિ માં પ્રાહુર્વિપ્રા વેદાન્તપારગાઃ।
દુરાધર્ષાસ્મિ સર્વેષાં દૈત્યદાનવરક્ષસામ્

શુદ્ધા સંવિત્ ક્રિયા ચાહં નાર્હા કૈરપિ બાધિતુમ્।
સર્વેષામાત્મભૂતાયા મમ સંવિત્ક્રિયાત્મનઃ

જ્ઞાતૃત્વમપિ કર્તૃત્વં યો નામાપનિનીષતિ।
જ્ઞાતા કર્તા નિષેધસ્ય સ નિર્વક્ષ્યતિ તત્ કથમ્

151. તત્; અપનયનમ્।
શક્તો ધર્ષયિતું કશ્ચિન્નૈવ સંવિદ્ગતિં મમ।
તદભાવા વિચિન્ત્યૈવં હ્યભાવે સંવિદેવ સા

152. તદભાવા; ધર્ષણાભાવરૂપેત્યર્થઃ। ઓં દુરાધર્ષાયૈ નમઃ।
દુરાધર્ષેતિ માં પ્રાહુઃ સાંખયજ્ઞાનવિચક્ષણાઃ।
અષ્ટાક્ષરો હ્યયં મન્ત્રસ્તમોગતિવિમોચનઃ

નિત્યેન વિષ્ણુના પુષ્ટા નિત્યં પુષ્ટા ચ સદ્ગુણૈઃ।
વિષયૈર્મે વિના પુષ્ટા નિત્યં સંવિત્ પરા તનુઃ

154. નિત્યપુષ્ટાનામનિર્વચનમ્---નિત્યેનેત્યાદિના। સદ્ગુણૈઃ; જ્ઞાનશક્ત્યાદિગુણૈઃ। વિષયૈર્વિનાપિ મે સંવિદ્રૂપા પરા તનુઃ પુષ્ટેત્યન્વયઃ। ઓં નિત્યપુષ્ટાયૈ નમઃ।
સૈવ પુષ્ણાતિ વિષયાનજડાભિર્જડાત્મનઃ।
નિત્યપુષ્ટાં તુ માં પ્રાહુઃ સિદ્ધાઃ સંવિદ્વિચક્ષણાઃ

અષ્ટાક્ષરો હ્યયં મન્ત્રો નિત્યં પુષ્ણાતિ સંવિદમ્।
કરિણો નામ કર્તારસ્રિશુદ્ધાસ્રિક્રિયાપરાઃ

156. કરીષિણીતિ નામ નિર્વક્તિ---કરિણ ઇતિ। કર્તાર ઇતિ। કરિન્‌શબ્દઃ કૃધાતોર્નિષ્પન્ન ઇતિ ભાવઃ। ત્રિશુદ્ધાઃ; કાયવાઙ્મનસશુદ્ધાઃ। ત્રિક્રિયાઃ; યજનદાનાધ્યયનરૂપાઃ।
તાનિચ્છામિ સદા દ્રષ્ટું મનસા યામિ તાન્ સદા।
હિમશૈલેન્દ્રસંકાશા ગજેન્દ્રા મમ વાહનાઃ

157. ઇચ્છાર્થકમુધાતુમાદાયાર્થમાહ---તાનિચ્છામીતિ। "ઇષ ગતૌ" ઇત્યેતદબિસન્ધાયાહ--મનસા યામીતિ। કરિશબ્દસ્ય ગજપરત્વપ્રસિદ્ધિમભિપ્રેત્યાહ--ગજેન્દ્રા ઇતિ। ઓં કરીષિણ્યૈ નમઃ।
તૈરીશ્વરા સદા યામિ કર્ત્રી ચાન્તવતી સદા।
કરીષિણીતિ માં તેન તત્ત્વજ્ઞાઃ સંપ્રચક્ષતે

સપ્તાક્ષરો હ્યયં મન્ત્રઃ સર્વકામસમૃદ્ધિદઃ।
ભૂતાનામીશ્વરા ચાસ્મિ પ્રિયેણેશેન સર્વદા

159. ઈશ્વરીતિ નામ નિરાહ---ભૂતાનામિત્યાદિના। ઈશ્વરેતિ; ઈષ્ટે ઇત્યર્થે "સ્થેશભાસ" ઇત્યાદિના વરચિ રૂપમ્। ભૂતશબ્દો નિખિલચેતનાચેતનપરઃ। પ્રિયેણેશેનેતિ સહયોગે તૃતીયા। વનિતા; ધ્યાતેત્યર્થઃ। ઓં ઈશ્વર્યૈ નમઃ।
વરદા ભુવનેશાના વનિતા ચ સદાખિલૈઃ।
વૃદ્ધિદા વર્ધમાના ચ ક્ષપણી ચ સદાંહસામ્

ઈશ્વરીત્યેવ મે નામ તેન વેદે નિરૂપિતમ્।
ષડક્ષરો હ્યયં મન્ત્રઃ સર્વૈશ્વર્યસમૃદ્ધિદઃ

ભૌમાન્તરિક્ષદિવ્યાખ્યા યે ચાપ્યપ્રાકૃતાઃ પરે।
સદાનન્દમયાસ્ત્વેતે સર્વે કામા મયિ શ્રિતાઃ

મનોરથાનાં સર્વેષાં પરાહં વિભ્રમસ્થલી।
વિષ્ણોશ્ચ મનસઃ કામઃ સાહં સર્વાતિશાયિની

163. મનસઃ કામ ઇતિ નામ્નો નિર્વચનાન્તરમાહ---મનોરથાનામિતિ। ઓં મનસઃ કામાય નમઃ।
મનસઃ કામ ઇત્યેવ તેન માં તુષ્ટુવુઃ સુરાઃ।
નવાક્ષરો હ્યયં મન્ત્રઃ સર્વકામસમૃદ્ધિદઃ

લૌકિક્યોઽપ્યથ વૈદિક્યસ્તથા બાહ્યાગમોદ્ભવાઃ।
નિર્ઘોષા ઘોષવત્યશ્ચ યા વાચઃ પરિકીર્તિતાઃ

165. વાચ આકૂતિરિતિ નામ નિર્વક્તિ---લૌકિક્ય ઇતિ।
મામભિપ્રેત્ય સર્વાસાં તાસામુચ્ચારણક્રિયા।
મામભિપ્રયતે સર્વો જનઃ સર્વાત્મના સ્થિતામ્

166. અભિપ્રેત્યેતિ। આકૂતિશબ્દોઽભિપ્રાયપર ઇતિ ભાવઃ। સર્વવચસાં તાત્પર્યભૂમિરિત્યર્થઃ। ઓં વાચ આકૂત્યૈનમઃ।
તેન તેન પ્રકારેણ વાચામુચ્ચારણક્રમે।
આકૂતિર્વચસાં તેન વેદજ્ઞૈરસ્મિ ભાવિતા

અષ્ટાક્ષરો હ્યયં મન્ત્રઃ સર્વશબ્દાર્થસિદ્ધિદઃ।
સચ્ચ ત્યચ્ચ જગદ્‌ દ્વેધા યત્ પ્રમાણેન દૃશ્યતે

168. સત્યમિતિ નામ નિરાહ---સચ્ચેતિ। "સચ્ચ ત્યચ્ચાભવત્" ઇતિ શ્રુતિરત્રાભિપ્રેતા। ઓં સત્યાય નમઃ।
તત્ સર્વમહમસ્મીતિ સત્યં મામૃષયોઽબ્રવન્।
ષડક્ષરો હ્યયં મન્ત્રઃ સર્વસત્યફલપ્રદઃ

પશ્યન્તિ પશવો જીવા વિધાભિસ્તિસૃભિઃ સ્થિતાઃ।
તેષાં રૂપં તુ યચ્છક્ર ચૈતન્યં હેયવર્જિતમ્

170. પશૂનાં રૂપમિતિ નામ નિરાહ---પશ્યન્તીતિ। પશુશબ્દો જીવપરઃ। તિસૃભિર્વિધાભિરિતિ। દેવતિર્યઙ્ભનુષ્યરૂપાભિઃ, બદ્ધમુક્તનિત્યરૂપાભિર્વેત્યર્થઃ।
તદ્રૂપમહમેવાસ્મિ ચિદ્ધનાનન્દરૂપિણી।
મચ્છક્તિલેશાસ્તે સર્વે જીવાશ્ચિચ્છક્તિસંજ્ઞકાઃ

આગ્નેયી યા હિ મચ્છક્તિઃ સા હિ જાતા તથા તથા।
પશૂનાં રૂપમિત્યેવં સાંખ્યા માં સંપ્રચક્ષતે

172. આગ્નેયી શક્તિઃ; ભોક્તૃશક્તિઃ। ઓં પશૂનાં રૂપાય નમઃ।
નવાક્ષરો હ્યયં મન્ત્રઃ સમ્યગ્જ્ઞાનફલપ્રદઃ।
ત્રૈગુણ્યં ષડ્‌ગુણોત્થં ચ દ્વિધાન્નં પરિકીર્તિતમ્

173. અન્નસ્ય યશ ઇતિ નામ નિરાહ---ત્રૈગુણ્યમિતિ। ત્રૈગુણ્યમન્નં પ્રાકૃતભોગ્યજાતમ્। ષાડ્‌ગુણ્યમન્નમ્ અપ્રાકૃતભોગ્યજાતમ્; યદભિપ્રેત્ય "અહમન્નાદોઽહમન્નાદોઽહમન્નાદઃ" ઇતિ મુક્તાનાં ગાનં શ્રુતિરાહ।
ત્રૈગુણ્યમનુબદ્ધાનામિતરેષામથેતરત્।
દ્વિવિધસ્યાપિ ચાન્નસ્ય યદ્યશો રૂપમુત્તમમ્

તદહં સર્વભૂતાત્મા તત્ત્વજ્ઞૈઃ પરિકીર્તિતા।
પ્રાકૃતાપ્રાકૃતા ભોગા મચ્છક્તિપ્રવિજૃમ્ભિતાઃ

સોમશક્તિર્મદીયા યા સા હિ જાતા તથા તથા।
અન્નસ્ય યશ ઇત્યેવ માં વિદુસ્તત્ત્વચિન્તકાઃ

176. સોમશક્તિઃ; ભોગ્યશક્તિઃ। ઓં અન્નસ્ય યશસે નમઃ।
નવાક્ષરો હ્યયં મન્ત્રો ભોગસર્વસ્વદાયકઃ।
મિમે ષડધ્વનો વ્યગ્રા મીયે માનૈસ્તથાખિલૈઃ

177. "માતરં પદ્મમાલિનીમ્" ઇત્યત્રત્યં માતેતિ નામ નિર્વક્તિ---મિમે ઇતિ। ભુવનપદમન્ત્રતત્ત્વકલાવર્ણાખ્યાન્ ષડધ્વનઃ પરિચ્છિનદ્મીત્યર્થઃ।
મિતિશ્ચ સક્વમાનાનાં માતિ ચાન્તર્મમાખિલમ્।
તારયામિ જગત્ સર્વમપારં ભવસાગરમ્

178. મિતિઃ; જ્ઞાનમ્। માતિ; પરિમિતં વર્તતે। એવં માશબ્દાર્થમુક્ત્વા તૃશબ્દાર્થમાહ---તારયામીતિ। "તૄ પ્લવનતરણયોઃ" ઇતિ ધાતુઃ।
ઉત્તીર્ણા સર્વદોષાબ્દેઃ પ્લવે ભૂતેષુ ચેતસા।
પ્લાવયામિ જગદ્વિશ્વં પયસા મેઘતાં ગતા

179. પ્લવનાર્થમાહ--પ્લાવયામીતિ। ઓં માત્રે નમઃ।
પ્રિયં હિતં ચ સર્વેષાં ચિન્તયામિ કરોમિ ચ।
તેન માં સર્વભૂતાનાં માતરં યોગિનો વિદુઃ

પઞ્ચાક્ષરો હ્યયં મન્ત્ર સર્વભોગસમૃદ્ધિદઃ।
સુષુમ્ના નામ યા નાડી નાડીચક્રસ્ય નાયિકા

મુક્તિયાનં મહાયાનં યોગિયાનમિતિ શ્રુતા।
શક્તિર્યા વૈષ્ણવી સૂક્ષ્મા મન્મયી પરિકીર્તિતા

182. સુષુમ્નાપર્યાયનામાન્યાહ---મુક્તિયાનમિતિ।
સંકલ્પવિષયઃ સર્વો યામાલમ્બ્યાવતિષ્ઠતે।
ઊર્ધ્વં ચાધસ્ચ યા ભિત્ત્વા પ્રતિજીવં વપુર્ગતિમ્

વ્યાપ્તા પરમમાકાશં સા સુષુમ્નેતિ ગીયતે।
મુક્તયેઽખિલજીવાનાં સંસારાખિલખેદિનામ્

184. પરમમાકાશમ્; બ્રહ્મરન્ધ્રમ્।
સાહં સુષુમ્નારૂપેણ વર્તે દેહેષુ દેહિનામ્।
આ વસ્તિશીર્ષાદા મૂર્ધ્નસ્તસ્યાં શક્તૌ પુરંદર

185. વસ્તિઃ; નાભેરધોબાગઃ।
આધારાખ્યાનિ પદ્માનિ દ્વાત્રિંશત્ સંસ્થિતાનિ વૈ।
પદ્માનાં માલયા વ્યાપ્તા તતોઽહં પદ્મમાલિની

186. દ્વાત્રિંશદિતિ। યોગશાસ્રપ્રસિદ્ધાનિ આધારપદ્માનિ।
પ્રકૃતિં પુરુષં ચૈવ કાલં ચૈવ સનાતનમ્।
ધારયામિ સ્વરૂપેણ તતોઽહં પદ્મમાલિની

187. દ્વત્રિંશદિતિ। યોગશાસ્રપ્રસિદ્ધાનિ આધારપદ્માનિ।
અષ્ટાક્ષરો હ્યયં મન્ત્રઃ સર્વકર્મફલપ્રદઃ।
પોષ કરોમિ સર્વેષાં રૂપેણ યશસા શ્રિયા

188. પુષ્કરિણીનામ નિર્વક્તિ---પોષમિતિ। પુષ્‌ધાતું કૃધાતું ચાદાય નિરુક્તિર્વિવક્ષિતા।
પુષ્કરં ચ નયામ્યેકા કાલાખ્યં પદ્મરૂપકમ્।
તેન પુષ્કરિણીત્યેવમૃષયો માં પ્રચક્ષતે

189. પદ્મપર્યાયાત્ પુષ્કરશબ્દાત્ વ્યુત્પત્તિમાહ--પુષ્કરમિતિ। ઓં પુષ્કરિણ્યૈ નમઃ।
સપ્તાક્ષરો હ્યયં મન્ત્રઃ સર્વપોષફલપ્રદઃ।
ઇષ્ટાસ્મિ સર્વદેવાનાં સંગતા હરિણા સદા

190. યષ્ટિરિતિ નામાહ---ઇષ્ટાસ્મીતિ। સર્વદેવૈઃ પૂજિતેત્યર્થઃ।
દાત્રી ચ સર્વકામાનામખિલસ્યાવલમ્બનમ્।
મામાલમ્બ્યાવતિષ્ઠન્તે પ્રધાનપુરુષાદયઃ

191. યષ્ટિશબ્દસ્ય દણ્ડાર્થકત્વાભિપ્રાયેણાહ---અવલમ્બનમિતિ। ઓં યષ્ટયે નમઃ।
યષ્ટિરિત્યેવમૃષયો માં તતઃ સંપ્રજક્ષતે।
ષડક્ષરો હ્યયં મન્ત્રઃ સર્વયોગફલપ્રદઃ

પિઙ્ગલાસ્મિ સ્વયા ભાસા પ્રતપ્તકનકાભયા।
પિઙ્ગાય ચાપ્યદાં પૂર્વં યક્ષેશાય મહાશ્રિયમ્

193. પિઙ્ગલાનામાહ---પિઙ્ગાયેતિ। "લા દાને" ઇતિ ધાતુમભિસંધાયાહ---અદામિતિ। ઓં પિહ્ગલાયૈ નમઃ।
યક્ષેશો માં પુરા શક્ર પિઙ્ગલેત્યેવમૂચિવાન્।
સપ્તાક્ષરો હ્યયં મન્ત્રો યોગતેજઃસમૃદ્ધિદઃ

તોષયામિ ગુણૈર્વિષ્ણું તુષ્યામિ ચ હરેર્ગુણૈઃ।
મયિ તુષ્ટિઃ સમસ્તાનામીડિતાયાં સ્વકર્મભિઃ

195. તુષ્ટિનામનિર્વચનમ્---તોષયામીત્યાદિના। ઓં તુષ્ટયે નમઃ।
તુષ્ટિર્નિરૂપિતા તેન સાહં યોગાબ્ધિપારગૈઃ।
પડક્ષરો હ્યયં મન્ત્રો મનઃસંતોષદાયકઃ

સુવર્ણયામિ સંસિદ્ધાનપરં પરમેવ વા।
અનિદંપ્રથમા વર્ણાઃ શોભના મમ વાચકાઃ

197. સુવર્ણેતિ નામ નિરાહ---સુવર્ણયામીતિ। સુવઃ નયામીતિ છેદઃ। આર્ષં ણત્વમ્। અપરં સુવઃ સ્વર્ગઃ। પરં સુવઃ પરમપદમ્। સુ શોભનાઃ વર્ણા વાચકાઃ યસ્યા ઇતિ વ્યુત્પત્તિમાહ---અનિદમિત્યાદિ।
નિત્યા સરસ્વતી ભૂત્વા શોભનં વર્ણયામ્યહમ્।
સુવર્ણેતિ તતો વિપ્રૈસ્તત્ત્વજ્ઞૈઃ પરિકીર્તિતા

198. અર્થાન્તરમાહ---શોભનમિત્યાદિ। ઓં સુવર્ણાયૈ નમઃ।
સપ્તાક્ષરો હ્યયં મન્ત્રઃ સર્વસંપત્સમૃદ્ધિદઃ।
હૈમં ચ પર્વતં દિવ્યં ચન્દ્રાર્કગ્રહપૂરિતમ્

199. હેમમાલિનીતિ નામ નિરુચ્યતે---હૈમમિતિ। મહામેરુમિત્યર્થઃ। ઓં હેમમાલિન્યૈ નમઃ।
ધારયામિ ધરા ભૂત્વા વેધસઃ સ્થિતિસિદ્ધયે।
તુષ્ટાવ માં પુરા તેન વિરિઞ્ચો હેમમાલિનીમ્

અષ્ટાક્ષરો હ્યયં મન્ત્રો માનવાનાં ધૃતિપ્રદઃ।
હિતાય સર્વજીવાનાં પ્રસૂયે તત્ત્વપદ્ધતિમ્

201. સૂર્યેતિ નામ નિર્વક્તિ---હિતાયેતિ। પ્રસૂયે ઇતિ સૂશબ્દાર્થઃ।
રમયામિ પુનસ્તત્ર ભુક્ત્યા મુક્ત્યા યથાર્હતઃ।
નિયચ્છામિ તથા કાલૈઃ સજીવાં તત્ત્વપદ્ધતિમ્

202. રમયામીતિ રેફાર્થઃ। યથાર્હતઃ; અધિકારિભેદેનેત્યર્થઃ। નિયચ્છામીતિ યકારાર્થઃ।
સૂરિભ્યશ્ચ હિતા નિત્યં સૂર્યરૂપાર્કમણ્ડલે।
સૂર્યેતિ સૂરિભિઃ પ્રોક્તા તતોઽહં તત્ત્વચિન્તકૈઃ

203. અર્થાન્તરમાહ--સૂરિભ્યશ્ચેતિ। હિતેતિ; યત્પ્રત્યયાર્થ ઇતિ ભાવઃ। ઓં સૂર્યાયૈ નમઃ।
ષડક્ષરો હ્યયં મન્ત્રો ભોગમોક્ષફલપ્રદઃ।
ઇતિ નામ્નાં ત્રિપઞ્ચાશત્ સૂક્તસ્થાનાં પ્રકીર્તિતા

કૃતાર્થયન્તિ માં પ્રાપ્ય ધીરાઃ સ્વૈઃ સ્વૈરભીપ્સિતૈઃ।
યદ્યપ્યેષાં મયા પ્રોક્તા વ્યવસ્થા ફલગોચરા

ન તાવદેવ માહાત્મ્યમેષાં ચિન્ત્યં વિપશ્ચિતા।
આ મોક્ષાન્નિર્વિચારેણ સર્વા સર્વફલપ્રદા

નામાવલી યતો હ્યસ્યાઃ શ્રીરહં દેવતા પરા।
નક્ષત્રાણિ યથા વ્યોમ્નિ યથા રત્નાનિ વારિધૌ

વસુધાયાં યથા ભોગા યથા કામાઃ સુરદ્રુમે।
મહિમાનો યથા ગોષુ તેજાંસિ બ્રાહ્નણે યથા

યથાનન્તા ગુણા દિવ્યા દેવદેવે જનાર્દને।
મહિમાનો હ્યસીમાનસ્તથાસ્મિન્ સૂક્તકે મમ

યાવાન્ હિ ભગવાન્ કાલઃ કલાકાષ્ઠાદિલક્ષણઃ।
તાવતા નૈવ શક્નોમિ વક્તું સૂક્તગુણાનહમ્

સૈષા વેદવિદાં નિષ્ઠા સૈષા તન્ત્રવિદાં ગતિઃ।
માં પ્રપદ્યેત સતતં સૂક્તેનાનેન માનવઃ

211. શૈષેત્યસ્ય પ્રતિસંબન્ધી યદિતિ શબ્દ અધ્યાહાર્યઃ। માં પ્રપદ્યેતેતિ યત્ સૈષેતિ નિષ્ઠાશબ્દાનુગુણઃ સ્રીલિઙ્ગનિર્દેશઃ; "શૈત્યં હિ યત્‌ સા પ્રકૃતિર્જલસ્ય" ઇતિવત્।
સૂક્તાર્થમનુસંસ્મૃત્ય ચિરં સૂક્તમધીત્ય ચ।
લબ્ધે ચિત્તપ્રસાદે તુ માં પ્રપદ્યેત વૈ ગતિમ્

પ્રપદ્યમાનો માં નિત્યં દેવં વા પુરુષોત્તમમ્।
ઇત્યેવમનુસંદધ્યાચ્છ્રદ્દધાનો જિતેન્દ્રિયઃ

213. ઇત્યેવમિતિ। વક્ષ્યમાણરીત્યેત્યર્થઃ।
પ્રાતિકૂલ્યં પરિત્યક્તમાનુકૂલ્યં ચ સંશ્રિતમ્।
મયા સર્વેષુ ભૂતેષુ યથાશક્તિ યથામતિ

214. પ્રાતિકૂલ્યમિત્યાદિના સપ્તદશેઽધ્યાયે પ્રોક્તાન્યઙ્ગાન્યત્ર સ્માર્યન્તે।
અપાયેભ્યો નિવૃત્તોઽસ્મિ પાતકેભ્યો ભવોદધૌ।
તથાપ્યત્ર પ્રવૃત્તિર્યા ત્વત્સ્મૃતેઃ સાપિ નશ્યતુ

અલસસ્યાલ્પશક્તેશ્ચ યથાવચ્ચાવિજાનતઃ।
ઉપાયાશ્ચોદિતાઃ શાસ્રૈર્ન મે સ્યુસ્તારકાશ્રયઃ

216. ત્રયઃ કર્મજ્ઞાનભક્ત્યાદય ઉપાયા ઇત્યર્થઃ।
તથાપ્યત્ર પ્રવૃત્તિર્યા ત્વદાજ્ઞાપાલનં તુ તત્।
તતોઽહમનુપાયત્વાત્ કૃપણોઽકિંચનોઽગતિઃ

217. તથાપીતિ। ચોદિતાનામનુપાયત્વેઽપીત્યર્થઃ। અત્ર; ઉપાયેષુ। આજ્ઞાપરિપાલનમિતિ। "બ્રાહ્નણા વિવિદિષન્તિ યજ્ઞેન દાનેન તપસાનાશ કેન" "ઓમિત્યેવં ધ્યાયથ" "ઓમિત્યાત્માનં યુઞ્જીત" "મુમુક્ષુર્વૈ શરણમહં પ્રપદ્યે" "નિયતં કુરુ કર્મ ત્વમ્" "મામેકં શરણં વ્રજ" "પ્રપદ્યેન્નિયતઃ શ્રિયમ્" ઇત્યાદિવિધિરૂપાજ્ઞાપરિપાલનમિત્યર્થઃ।
છાયામાશ્રિત્ય વર્તેઽહં ત્વદીયાં તાપહારિણીમ્।
નિરુપાધિઃ સ્વતન્ત્રા ચ સ્વામિની નઃ કૃપાનિધિઃ

218. છાયામિતિ; ત્વત્કૃપામિતિ યાવત્।
ત્વમેવ સર્વશાસ્રેષુ શરણત્વેન ગીયસે।
આત્માત્મીયં ચ યત્કિંચિદ્ દુસ્ત્યજં દુર્ભરં મતમ્

તત્ સર્વં તવ વિન્યસ્તં શુભયોઃ પાદપદ્મયોઃ.
ઉપેયાયાસ્તવ પ્રાપ્ત્યૈ ત્વામુપાયં તથા વૃણે

220. સર્વં વિન્યસ્તમિત્યનેનાત્માત્મીયનિક્ષેપ ઉચ્યતે।
ઉપાયો ભવ મે દેવિ શરણં ભવ મેઽમ્બુજે।
પ્લુષ્ય મેદુરિતં સર્વં પુષ્ય મે ત્વદ્ગતાં ધિયમ્

221. પુષ્ય ધિયમિત્યનેન ફલભક્તિઃ પ્રાર્થ્યતે।
ઇત્યેવમનુસંધાય માં પ્રપદ્યેત વૈ ગતિમ્।
આદિદેવં જગન્નાથમીશં વા પુરુષોત્તમમ્

પરં સ્વસ્ત્યયનં શક્ર સર્વાલક્ષ્મીનિબર્હણમ્।
શ્રાવયેત્ કર્મકાલેષુ મત્સૂક્તસ્ય વિધિં નરઃ

સમર્થયતિ કર્માણિ શ્રોતારં પોષયત્યુત।
નિર્ણુદત્યખિલાં માયામલક્ષ્મીં ચ મલૈઃ સહ

224. સમર્થયતિ; ફલપ્રદાનસમર્થાનિ કરોતિ। માયામ્; પ્રકૃતિસંબન્ધમ્। અલક્ષ્મીં ચ મલૈઃ સહેત્યનેન "ક્ષુત્પિપાસામલાં જ્યેષ્ઠામલક્ષ્મીં નાશયામ્યહમ્" ઇતિ શ્રીસૂક્તાર્થઃ સ્માર્યતે।
એતદભ્યસ્યમાનં હિ કર્મણા મનસા ગિરા।
ત્રાયતે મહતઃ પાપાચ્છ્રિયં ચાવહતિ ધ્રુવમ્

225. ત્રાયત ઇત્યાદિના અનિષ્ટનિવૃત્તિરિષ્ટપ્રાપ્તિશ્ચોચ્યતે।
ઇતિ તે કથિતં શક્ર તન્ત્રમેતદનુત્તમમ્।
યત્ર સર્વાણિ વર્તન્તે વિજ્ઞાનાનિ વિપશ્ચિતામ્

મોક્ષશાસ્રં યથા શ્રેષ્ઠં રત્નાનાં કૌસ્તુભો યથા।
દ્વિપદાં બ્રાહ્નણઃ શ્રેષ્ઠો યથા ગૌશ્ચ ચતુષ્પદામ્

લોહાનાં કનકં શ્રેષ્ઠં રત્નાનાં કૌસ્તુભો યથા।
માતા શ્રેષ્ઠા ગુરૂણાં ચ પુત્રઃ પ્રવદતાં યથા

ઇન્દ્રિયાણાં મનઃ શ્રેષ્ઠં ચલતાં ચ મરુદ્યથા।
મેરુઃ શ્રેષ્ઠો ગિરીણાં ચ ત્રિસ્રોતાઃ સરિતાં યથા

આક્ષમાણાં ગૃહસ્થશ્ચ વસિષ્ઠો જપતાં યથા।
તત્ત્વાનાં સર્વસંન્યાસો ધીર્લાભાનાં યથોત્તમા

230. આશ્રમાણામિતિ। આશ્રમિણામિત્યર્થઃ।
શ્રીવાસાભિધસંયમીન્દ્રવરિવસ્યાસાદિતાધ્યાત્મધીરામ્નાયાન્તનિતાન્તચિન્તનરતઃ શ્રીકૃષ્ણનામા સુધીઃ।
લક્ષ્મીતન્ત્રમનાવિલેન સુપથા વ્યાચષ્ટ સત્પ્રિતયે પ્રીણાતુ પ્રિયભક્તરક્ષણવિધાદક્ષા મુકુન્દપ્રિયા॥
તથોત્તમમિદં તન્ત્રં તન્ત્રાણાં તત્ત્વવાદિનામ્।
ભગવાન્ વાસુદેવોઽસ્મિન્ વિષ્ણુર્નારાયણો ગુરુઃ

અહં ચ કીર્તિતૌ સમ્યક્ સ્વરૂપગુણવૈભવૈઃ।
અસ્યાં હિ મન્મતૌ સક્તા વિશુદ્ધજ્ઞાનનિશ્ચયાઃ

એતાં નિક્ષેણિકાં ગૃહ્ય હ્યારોહન્તિ પરં પદમ્।
તન્ત્રાણાં પરમં તન્ત્રં મુદ્રિતં મત્સમાખ્યયા

નાવ્રતસ્નાયિને દેયં ન કૃતઘ્નાય વૈ તથા।
ન ચાતન્ત્રવિદે નિત્યં નાસૂયાદૂષિતાય ચ

નાવાસુદેવભક્તાય ન ચાભક્તિમતે મયિ।
દેવયમેતત્ સુશીલાય સુસ્નાતાય તપસ્વિને

નિર્ણીતવેદતન્ત્રાય મદ્ભક્તાય વિશેષતઃ।
ભૂયસીં વહતે ભક્તિં વાસુદેવે જનાર્દને

શુચિવ્રતાય દક્ષાય સદનુષ્ઠાનશીલિને।
એતત્તે કથિતં સર્વં યત્પૃષ્ટાહમિહ ત્વયા॥
પ્રીતાહં ત્વયિ દેવેશ કિં ભૂયઃ શ્રોતુમિચ્છસિ

ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રસારે લક્ષ્મીતન્ત્રે શ્રીસૂક્તપ્રભાવપ્રકાશો નામ પઞ્ચાશોઽધ્યાયઃ
********ઇતિ પઞ્ચાશોઽધ્યાયઃ********