લક્ષ્મીતન્ત્રમ્ · અધ્યાય 43

ત્રિચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ - 43
શ્રીઃ---
શૃણુ વક્ષ્યે પરાં સિદ્ધિં નાનાયોગસમુત્થિતામ્।
વિદ્યાયાઃ પિણ્ડભૂતાયાસ્તારિકાયાઃ સુરેશ્વર

યુઞ્ચીત વિધિવદ્યોકી તારિકાં દેહગોચરે।
નાસિકાગ્રે ચ જિહ્વાગ્રે જિહ્વાયા મધ્યમૂલયોઃ

કણ્ઠોરસોરુરોઽન્તે ચ ધારયેત્તત્ત્વપદ્ધતિમ્।
ક્ષિત્યાદ્યાં બુદ્ધિપર્યન્તાં સ્વસ્વકાર્યસ્વભાવવત્

3. બુદ્ધિર્મહત્તત્ત્વમ્।
તત્ત્વાત્તત્ત્વાન્તરં યાસ્યન્ સંખ્યયા સંખ્યયા જપેત્।
દ્વિશ્ચતુઃ ષટ્ તથાષ્ટૌ ચ દશષોડશવારકમ્

4. તત્ત્વાદિત્યાદિ। પૃથિવીતત્ત્વાત્ અપ્તત્ત્વગમને ઇત્યાદિરીત્યેત્યર્થઃ।
ચતુર્વિંશતિવારં ચ બુદ્ધ્યન્તે પ્રકૃતિં સ્મરેત્।
અશીતિં સંસંમરેત્તારાં તત્ર જીવં વિચિન્તયેત્

યાવાન્ યાદૃક્ ચ યશ્ચાયં શતં તત્રાચરેજ્જપમ્।
અવ્યક્તચેતનાધારં પુષ્કરં તદધઃ સ્મરેત્

તત્ત્વાદ્યવયવાધારમનન્તં તત્ત્વવાહકમ્।
પદ્માકારં વિચિન્ત્યૈતજ્જપેત્સાર્ધં શતં સુધીઃ

તતસ્તન્નાલમ્યક્તકાલજીવાક્ષરાત્મકમ્।
ખં યત્તુ તત્ર કાલસ્તત્તમોઽન્તઃસુષિરૂપકમ્

યસ્ત્વન્તશ્ચેતનઃસોઽયમિતિ તત્ત્રિતયાત્મકમ્।
ચિન્તયિત્વા યથાવત્તદાચરેદ્ દ્વિશતં જપમ્

નાલાદધોઽનિરુદ્ધાખ્યશક્તિં માં ભગવન્મયીમ્।
સંસ્મરન્ રૂપકાલાદ્યૈરાચરેત્તુ શતં જપમ્

પ્રદ્યુમ્નશક્તિં તદધો જપસંખ્યા ચ તાદૃશી।
અધઃ સાંકર્ષિણીં શક્તિં જપસંખ્યા ચ તાદૃશી

સર્વોધો વાસુદેવાખ્યં દાંપત્યં સ્થૂલરૂપકમ્।
તતઃ સૂક્ષ્મં પરં તસ્માત્ પરાતીતં તુ સર્વતઃ

લક્ષ્મીનારાયણાભાસમનિર્દેશ્યમનૌપમમ્।
સર્વતઃ શક્તિશક્તીશસ્પન્દમાનમનાવિલમ્

પ્રાપ્ય યોગમયીં નિદ્રાં નિદ્રામેવં સમાવિશેત્।
ઉત્થાયાપરરાત્રે તુ દ્વાદશૈતાસ્તુ ધારયેત્

14. દ્વાદશેતિ। વાસુદેવાદિચતુષ્કજીવપ્રકૃતિબુદ્ધિભૂતાનીતિ દ્વાદશ ધારણાઃ।
વાસુદેવાદિભૂમ્યન્તં તત્સંખ્યાનવિધિક્રમાત્।
હૃદિ વા ધારયેદેતાઃ સમસ્તા અપિ ધારણાઃ

ધારણા દ્વાદશૈવૈતાસ્તારિકાયામથાપિ વા।
એષ સર્વહિતો યોગો યત્તત્ત્વૈસ્તત્ર ભૂયતે

પ્રતિસંહૃત્ય વા સર્વં વ્યક્તાવ્યક્તમયં પદમ્।
નિરાલમ્બં મનઃ કૃત્વા શૂન્યભાવં સમાવિશેત્

17. કલ્પાન્તરમાહ---પ્રતિસંહૃત્યેતિ। સર્વાણ્યપિ તત્ત્વાનિ સ્વસ્વકારણેષુ પ્રવિલાપ્ય મનો નિર્વિષયં કુર્યાત્। નિર્વિષયે મનસિ યઃ પરમાનન્દાનુભવઃ સ એવ પરમો યોગ ઇતિ।
શૂન્યાકારસમાકારં સંપૂર્ણમિવ વારિધિમ્।
આવિશામિ મહાયોગં શૂન્યભાવનિવેશિતમ્

યદા સ્તિમિતનિઃશબ્દનીરદાનન્દસંનિભમ્।
યોગી ભવતિ યુઞ્જાનઃ સ યોગી મત્પ્રિયઃ સદા

યત્ર ધ્યેયમવચ્છિન્નં નૈવ કિંચન વિદ્યતે।
અજ્ઞેયમનવચ્છિન્નં તદ્રૂપં મદ્વપુઃ સ્ફુટમ્

20. અવચ્છિન્નં પરિમિતમ્।
આત્મસાત્કુરુતે યોગી જ્ઞેયં સકલમક્રમમ્।
વિતતા સા મહાજ્વાલા નિસ્તરઙ્ગા તનુર્મમ્

હૂયન્તે મનસા યત્ર ભૂતાનિ ભુવનાનિ ચ।
સર્વભાવસ્તદા શશ્વદ્ભાવો મે પ્રવિજૃમ્ભતે

22. સર્વભાવઃ વિશ્વાત્મના વર્તમાનતા। ભાવઃ સત્તા।
સ્રુચા ચ મનસા હુત્વા ભૂતાક્ષભુવનાદિકમ્।
તાં ચ સ્રુચં પ્રહૃત્યાથ યોગિના ભૂયતે મયા

23. મયા ભૂયતે; મદાત્મના ભૂયત ઇતિ ભાવે પ્રયોગઃ।
યદવચ્છિદ્યતે યેન તત્તુ તસ્માન્મહત્તરમ્।
ધિયાવચ્છિદ્યતે સર્વં યદ્યદસ્તિ ચ નાસ્તિ ચ

24. દેવ્યા જ્ઞાનસ્વરૂપત્વમુચ્યતે---યદવચ્છિદ્યત ઇત્યાદિના।
સા નાવચ્છિદ્યતેઽન્યેન તનુઃ સા મે નિરઞ્જના।
ધિયો નૈતૌ બહિર્ભૂતાવભાવો ભાવ એવ વા

અનાલીઢૌ ધિયા ન સ્તઃ સા મે તનુરનઞ્જના।
યદાતિક્રમ્ય મર્યાદાં જલધિઃ પ્લાવયેજ્જગત્

26. યોગપરિપાકદશાયાં સર્વમપિ જગત્ ધીરૂપમેવાવભાસત ઇત્યત્ર લૌકિકં નિદર્શનમાહ---યદાતિક્રમ્યેતિ।
તદા ન સ્થલનિમ્ને સ્તસ્તથા મય્યખિલં જગત્।
નેદમલ્પાત્મના શક્યમાસ્થાતું પરમં પદમ્

કુર્યાદ્વિચ્છિદ્ય વિચ્છિદ્ય યોગમેતદવાપ્તયે।
ભાવે ભાવે શુભેઽન્યત્ર ભૂતે ભવતિ ભાવિનિ

સ્મરેત્ સારતરં રૂપં પરમં પારમેશ્વરમ્।
સંભરન્તિ પ્રસૂનેષુ મધુ સર્વેષુ ષટ્‌પદાઃ

29. સર્વભાવાનાં સ્વાત્મના ભાવ્યત્વે નિદર્શનમાહ---સંભરન્તીતિ।
સંભરન્તિ તથૈકાં માં સર્વભાવેષુ યોગિનઃ।
યત્ર યત્ર મનો યાતિ લક્ષ્મીં તત્રૈવ ચિન્તયેત્

ચલિત્વા તત્ કુતો યાતિ સર્વં તન્મન્મયં હિ યત્।
તત્ત્વાનાં પદ્ધતિં માલાં મત્સૂત્રગ્રથિતાં સ્મરેત્

મયિ વા ભિત્તિભૂતાયાં ચિત્રવત્ સંસ્મરેજ્જગત્।
સ્તિમિતાપારગમ્ભીરે ફેનપિણ્ડં યથામ્બુધૌ

સ્મરેત્ ક્રમોત્ક્રમાભ્યાં વા પ્રમાત્રાદિચતુષ્ટયમ્।
પ્રભવન્તીં મદાકારાદપિ યાન્તીં ચ તાં પુનઃ

33. ચતુષ્ટયમિતિ। પ્રમાતા, પ્રમાકરણમ્, પ્રમેયમ્, પ્રમિતિરિતિ ચતુષ્ટયમિત્યર્થઃ। પ્રભવન્તીમિતિ તત્ત્વાનાં પદ્ધતિમિત્યનેનાન્વેતિ।
પુમાનાદ્યો મદુન્મેષઃ સ મત્સંકલ્પકલ્પિતઃ।
અન્તઃકરણસંજ્ઞોઽન્યો મદુન્મેષોઽધરાવનૌ

બહિષ્કરણરૂપોઽન્યસ્તૃતીયસ્તદધઃ ક્ષિતૌ।
ભાવરૂપઃ પ્રમેયાત્મા તુર્યોઽયમધરાધરઃ

મત્સંકલ્પવશેનૈવ સદાનન્દચિદાત્મિકામ્।
ભાવયન્નનિસં શશ્વત્ ક્રમવ્યુત્ક્રમતો ધિયા

ઇમાં ચતુષ્ટયીં હિત્વા મદ્ભાવં પ્રતિપદ્યતે।
વિજ્ઞાનાધારભૂતેષુ દ્વાત્રિંશત્યમ્બુજેષુ વા

ધ્યાયેદ્દીપશિખાબાં મામથવા રૂપસુન્દરીમ્।
આધારપદ્માદારભ્ય નાબિપદ્માદધો ભુવિ

ષટ્ પદ્મા યોગિનાં ચિન્ત્યાસ્તેષાં નામાનિ મે શૃણુ।
વ્યુચ્છન્તી વ્યુષિતા વ્યુષ્ટા વ્યુષુષી વ્યોષુષી રમા

નાભિપદ્માદ્ધૃદમ્ભોજાત્ પઞ્ચ પદ્માન્ પ્રચક્ષતે।
પશ્યન્તી નાભિપદ્માખ્યા પશ્યા પશ્યેતરાત્મિકા

દૃશ્યા ચ દૃશ્યમાના ચ હૃદયં પઙ્કજાહ્વયાઃ।
હૃત્કણ્ઠાન્તરમદ્યાચ્ચ પઞ્ચપદ્માહ્વયાઞ્શૃણુ

બોધયન્તી ચ બોદ્ધ્રી ચ બુધ્યમાના તથેતરા।
ઘોષોન્મેષા ચ સંજ્ઞાઃ સ્યુઃ કણ્ઠહૃન્મધ્યપદ્મગાઃ

કણ્ઠતાલ્વન્તરામ્ભોજપઞ્ચકાખ્યા ઇમાઃ શૃણુ।
ઘોષયન્તી ચ ઘુષ્યન્તી ઘુષ્ટા ઘોષા તથેતરા

તાલુભ્રૂમધ્યદેશસ્થા પઞ્ચપદ્માહ્વયા ઇમે।
ગ્રાહયન્તી ચ ગૃહ્ણાના જિઘૃક્ષા ચ ગૃહીતિકા

નિર્ણીતિરિતિ તાલુભ્રૂમધ્યામ્ભોજગણાભિધાઃ।
ભ્રૂમૂર્ધમધ્યપદ્માનાં ષણ્ણામાક્યા ઇમાઃ શૃણુ

પ્રાણયન્તી પ્રાણતી ચ પ્રાણા પ્રાણાવબોધિની।
પરા બોધેતિ તા એતા ભ્રૂમધ્યાન્તઃસ્થપદ્મગાઃ

37-46. દ્વાત્રિંશતિ અમ્બુજેષ્વિતિ પદચ્છેદઃ। દ્વાત્રિંશદમ્બુજાનિ નિર્દિશતિ---આધારેતિ। વ્યુચ્છન્ત્યાદીનિ ષટ્। પશ્યન્ત્યાદીનિ પઞ્ચ। બોધયન્ત્યાદીનિ પઞ્ચ। ગ્રાહયન્ત્યાદીનિ પઞ્ચ। પ્રણયન્ત્યાદીનિ ષટ્।
રત્નદીપશિખાભેષુ ભાવયેન્માં ક્રમોત્ક્રમાત્।
ગૃણન્માં તારિકાં દીર્ઘાં દીર્ઘઘણ્ટાનદોપમામ્

ઇત્થં માં ચિન્તયન્ યોગી સુરૂપાં વાપિ સંસ્મરન્।
વિહાય સકલં ક્લેશં મદ્ભાવં પ્રતિપદ્યતે

લક્ષયેદ્વાપિ પદ્મેષુ નવસ્વેષુ ક્રમોત્ક્રમાત્।
આધારે ત્રીણિ પદ્માનિ હૃદયાધોઽમ્બુજત્રયમ્

મૂર્ધ્નોઽધસ્રીણિ પદ્માનિ નવપદ્મવિધિક્રમઃ।
દ્વાદશસ્વથવાબ્જેષુ મૂર્ધાદ્યેષુ દ્વિકે દ્વિકે

ષટ્‌સુ વા પ્રથમાબ્જેષુ ત્રિષુ વા મૂલહૃદ્ભુવિ।
ભ્રૂમધ્યે ચિન્તયેદ્વાપિ તારિકા તારનાદિનીમ્

તદ્બિન્દું ચિન્તયેત્ પૂર્વં મુદ્ગમાત્રં સુભાસ્વરમ્।
તતઃ સર્ષપમાત્રં તુ તતશ્ચિત્રમનાકૃતિમ્

યો યો વા ગૃહ્યતે ભાવો ઘટકુડ્યાદિરૂપવાન્।
ચિન્તયેત્તત્ર તત્ત્વાનિ યાનિ યાવન્તિ શાસ્રતઃ

મન્મયીકૃત્ય તત્રૈતાન્યહંભાવનયા સ્મરેત્।
હેતુમદ્ધેતુભૂતાનિ લોકે વસ્તૂનિ યાનિ વા

આશ્રિતાશ્રયરૂપાણિ યાનિ સ્વચ્છઘનાનિ વા।
ભાવતદ્વત્સ્વરૂપાણિ શુભાશુભમયાનિ ચ

પ્રસવાપ્રસવાત્માનિ ગુણગુણ્યાકૃતીનિ વા।
આધારાધેયભૂતાનિ શક્તિતદ્વન્મયાનિ વા

ભોગ્યભોક્તૃસ્વરૂપાણિ નારીનરમયાનિ વા।
ક્રિયાકર્તૃસ્વરૂપાણિ હ્યુપાયોપેયકાનિ વા

સ્રીપુંપ્રત્યયરૂપાણિ શબ્દરૂપાણિ યાનિ વા।
દ્વન્દ્વભૂતાનિ વસ્તૂનિ લોકેઽસ્મિન્ યાનિ કાનિચિત્

તાનિ યોગી ધિયા પશ્યેલ્લક્ષ્મીનારાયણાત્મના।
તન્ત્રસ્ય પરમં ગુહ્યં વ્રતં શૃણુ પુરંદર

યોગિના યદનુષ્ઠેયં લક્ષ્મીયોગવિધિક્રમે।
પ્રવર્તમાનયા પૂર્વમાદિદેવાજ્જગદ્વિધૌ

આત્તં સીમન્તિનીરૂપં મયા સાભિનિવેશયા।
ચિકીર્ષુર્મત્પ્રિયં યોગી લક્ષ્મીતન્ત્રવિચક્ષણઃ

ન સ્મરેત્ કામિનીનિન્દાં કર્મણા મનસા ગિરા।
યત્રાહં તત્ર તત્ત્વાનિ યત્રાહં તત્ર દેવતાઃ

યત્રાહં તત્ર પુણ્યાનિ યત્રાહં તત્ર કેશવઃ।
વનિતાયામહં તસ્માન્નારી સર્વજગન્મયી

યોઽભિનિન્દતિ તાં નારીં સ લક્ષ્મીમભિનિન્દતિ।
યોઽભિનન્દતિ તાં લક્ષ્મીં ત્રૈલોક્યમભિનન્દતિ

યો દ્વેષ્ટિ વનિતાં કાંચિત્ સ દ્વેષ્ટિ હરિવલ્લભામ્।
યો હરેર્વલ્લભાં દ્વેષ્ટિ સ દ્વેષ્ટિ સકલં જગત્

જ્યોત્સ્નામિવ સ્રિયં દૃષ્ટ્વા યસ્ય ચિત્તં પ્રસીદતિ।
નાપધ્યાયતિ યત્કિંચિત્ સ મે પ્રિયતમો મતઃ

યથા નારાયણે નાસ્તિ મયિ વા શક્ર કિલ્બિષમ્।
યથા ગવિ યથા વિપ્રે યથા વેદાન્તવેદિનિ

વનિતાયાં તથા શક્ર દુરિતં નૈવ વિદ્યતે।
અકલ્મષા યથા ગઙ્ગા યથા પુણ્યા સરસ્વતી

અરુણા હ્યાપગા યદ્વત્તથા સીમન્તિની વરા।
યદસ્મિ જનની નામ ત્રયાણાં જગતામહમ્

તદિદં નાર્યવષ્ટમ્ભાત્ સા હિ મે પરમં બલમ્।
ત્રૈલોક્યજનની દેવી સર્વકામસમૃદ્ધિની

મત્તનુર્વનિતા સાક્ષાદ્યોગી કસ્માન્ન પૂજયેત્।
ન કુર્યાદ્ વૃજિનનં નાર્યાઃ કુવૃત્તં ન સ્મરેત્ સ્રિયાઃ

ઋતે પાપાત્ પ્રિયં નાર્યાઃ કાર્યં યોગમભીપ્સતા।
જનનીમિવ તાં પશ્યેદ્દેવતામિવ મામિવ

યો દ્વેષ્ટિ વનિતાં મોહાત્તત્સાહાય્યં ન ચાચરેત્।
ઇદં ચ શૃણુ દેવેશ યદ્વક્ષ્યામિ પ્રિયોઽસિ મે

શ્રુત્વા ત્વયાપ્યનુષ્ઠેયં નૈવ વાચ્યં હિ કસ્યચિત્।
યા રૂપિણી વરારોહા કાચિદ્ દૃષ્ટિપથં ગતા

તસ્યાં માં ભાવયેદ્યોગી તારિકાં મનસા ગૃણન્।
અલોલુપેન ચિત્તેન તસ્યા રૂપમનુસ્મરેત્

પ્રાણં સૂર્યં પરાત્માનં નારીહૃદયપૂરુષમ્।
સંસ્મરેદનલં તત્ર રૂપલાવણ્યસંપદમ્

અશેષસંપદોપેતાં તાં નારીં મામનુસ્મરેત્।
અનુસ્મૃત્ય ગૃણન્ બ્રહ્મ ભાવયેદેવ માં ધિયા

તતઃ સમાધિસંપત્તૌ તત્રાવિષ્ટા ભવામ્યહમ્।
સ્તબ્ધસર્વાઙ્ગવિસ્રંસો મદાવેશસ્ય લક્ષણમ્

અલોલુપેન ચિત્તેન માં સમારાધ્ય યત્નતઃ।
વિરમેદેવ યુઞ્જાનઃ પાપ્માનં પરિવર્જયન્

એતત્તુ પરદારેષુ નૈવ કાર્યં વિજાનતા।
અયં સમાધિર્યત્રાસીત્ સાનુરજ્યતિ તદ્ ધ્રુવમ્

સ્વસ્રિયામેવ કુર્વીત સાધારણ્યામધાપિ વા।
વિપ્લવોઽપિ ન દોષોઽત્ર યતો મદ્ભાવભાવના

સંસ્પર્શજેષુ ભોગેષુ યઃ સંહર્ષમહોદયઃ।
મદ્રૂપં તદનુધ્યાયેદવિક્ષિપ્તેન ચેતસા

પ્રશસ્તવિષયોત્થં યત્ સુખં લેખનમન્થનાત્।
સ્મરતસ્તત્પ્રહર્ષો યસ્તદ્ભાવમનુશીલયેત્

ચક્ષુષા વિષયે દૃષ્ટે યા પ્રીતિરુપજાયતે।
રસિતે ચ શ્રુતે ઘ્રાતે સા મે સુખમયી તનુઃ

યદૃચ્છોપનતેષ્વેવં શબ્દસ્પર્શરસાદિષુ।
ઉપપત્તિરિયં પ્રોક્તા ચેતો દમયતો યતેઃ

યે હિ સંસ્પર્શજા ભોગા દુઃખયોનય એવ તે।
આદિમન્તોઽન્તવન્તશ્ચ ન તેષુ રમયેન્મનઃ

નિરસ્તરજસા ધ્વસ્તતમસા સત્ત્વવર્તિના।
યદન્તઃકરણેનાન્તર્વ્યજ્યતે સુખમુત્તમમ્

આદ્યન્તવિધુરં તન્મે સુખં જ્ઞાનમયં વપુઃ।
તત્તાદૃગ્વ્યજ્યતે નૈવ સંસ્પર્શૈર્વિષયાશ્રિતૈઃ

અનુબધ્નન્તિ યદ્‌ દુઃખં વિષયાઃ સુખવાહિનઃ।
મધ્વન્તર્વિષસંસૃષ્ટં મધુરં યદિ ભક્ષણે

કિં તેનાનન્તરં યત્તદ્વ્યાપાદયતિ ભક્ષિણમ્।
ક્રુદ્ધસ્ય ફણિનશ્છાયાં યઃ શ્રયેદાતપાર્દિતઃ

સ સેવેત નરો ભોગાન્ સુખાય સ્પર્શસંભવાન્।
સાધ્યાન્ દુઃખવ્યયાયાસૈઃ સુદર્શાન્ દુઃખમિશ્રિતાન્

તનીયસઃ ક્ષયિષ્ણૂંશ્ચ કઃ શ્રયેદ્વિષયાન્ સુખી।
જપ્યપૂતમિતાહારદિવ્યસત્ત્વતનૂકૃતૌ

રજસ્તમોગુણૌ ક્ષિણ્વન્ મત્પ્રિયાચારકર્મણા।
યોગી સમાધયે શશ્વદ્યત્નેન દમયેન્મનઃ

જિતે મનસિ વૈ શશ્વદ્વિશ્વં તેન વિજીયતે।
જિતે મનસિ શુદ્ધા મે તનુરુન્મિષતિ સ્વયમ્

શક્રઃ---
સમસ્તચિદચિદ્ભેદતન્ત્રયન્ત્રવિધાયિનિ।
વિધાત્રિ સર્વભોગાનાં નમસ્તે પઙ્કજાસને

વિષયપ્રવણં શશ્વચ્ચપલં બલવદ્ દૃઢમ્।
આશુ દૂરગમવ્યક્તં દમ્યતે કેન તન્મનઃ

શ્રીઃ---
દુર્દમં દુર્ધરં શસ્વદણુ દુર્બોધમુત્ક્રમમ્।
વૈરાગ્યાભ્યાસનિગ્રાહ્યં તન્મનઃ શક્ર ચઞ્ચલમ્

રાગસ્તુ વિષયે રક્તિઃ સ્વભાવાભ્યાસયોગજા।
તદભાવશ્ચ વૈરાગ્યં તત્ત્વજ્ઞાનેન જન્યતે

દૌરાત્મ્યં વિષયાણાં યત્તત્ત્વજ્ઞાનં તુ તન્મતિઃ।
ચતુર્ધા લક્ષયેત્તચ્ચ દૌરાત્મ્યં પ્રજ્ઞયા સુધીઃ

યો યાદૃશો યતો યસ્મૈ ભાવોઽયમિતિ ચિન્તયેત્।
વિષયા બન્ધનાત્માનો વિષિણ્વન્તિ સ્વસેવિનઃ

100. વિષિણ્વન્તિ; બધ્નન્તીત્યર્થઃ। "ષિઞ્‌ બન્ધને" ઇતિ ધાતુઃ।
અવ્યક્તાદ્વ્યક્તિમાપન્નાઃ સર્વે તે સુખદુઃખયોઃ।
તે ચ નૈવ સ્વસંસિદ્ધા વિષયા વિષયૈષિણામ્

અનેકાન્તવ્યયાયાસદુઃખસાધનજા હિ તે।
સુખમેવ ન તે કુર્યુર્દુઃખં ચ સુવતે હિ તે

સુખં ચ તત્ક્ષણધ્વંસિ સ્વદશાદુઃખસંમિતમ્।
ચિત્રરૂપમિદં ચિન્ત્યં ભાવે ભાવે વિપશ્ચિતા

તત્ત્વજ્ઞાનમિદં પ્રોક્તં સંગૃહ્ય ચ વિગૃહ્ય ચ।
વિષયેષુ ચ રાગસ્તુ સુખહેતુત્વનિશ્ચયાત્

સ મિથ્યાજ્ઞાનરૂપત્વાત્તત્ત્વજ્ઞાનૈરપોહ્યતે।
તદ્વિનિશ્ચયબાધે ચ હેતુત્વં નૈવ સિધ્યતિ

અહેતૂન્ વિષયાન્ કશ્ચિન્નાદદીત સ્વસિદ્ધયે।
યદિદં તત્ત્વવિજ્ઞાનં તસ્ય યચ્છીલનં મુહુઃ

સોઽભ્યાસ ઇતિ તત્ત્વજ્ઞૈસ્તત્ત્વશાસ્રેષુ શબ્દ્યતે।
સૂક્ષ્મે મહત્યણૌ સ્થૂલે સ્થિરે ચ ચલવસ્તુનિ

યત્ર તિષ્ઠતિ યચ્ચિત્તં ધાર્યતેઽભ્યાસ એષુ વૈ।
વૈરાગ્યાભ્યાસયોગેન યતમાનેન યોગિના

દમ્યતે મન ઉદ્દામં તતઃ શામ્યતિ તદ્ ધ્રુવમ્।
શક્રઃ---
તત્ત્વારવિન્દસંદોહવિહારચતુરક્રમે

મધુજિન્માનસાવાસે નમસ્તે પઙ્કજાસને।
અભ્યાસેન યથા ચિત્તં દમ્યતે બલવદ્ દૃઢમ્

તં પ્રદર્શય પન્થાનં નમસ્તે પદ્મસંભવે।
શ્રીઃ---
વિયત્યૂર્ધ્વં તનૂભૂતે જવાત્ પતતિ પત્રિણિ

અરુન્ધત્યાં તથા સૂક્ષ્મે શનૈશ્ચિત્તં નિરોધયેત્।
શૈલે મહતિ વા ચિત્તમનન્તે વા વિભાવયેત્

111-112. પ્રથમં વસ્તૂનિ યથા પ્રતીયન્તે તથૈવ તેષુ ચિત્તં નિવેશ્ય, ક્રમેણ તતો વૈરાગ્યમાપાદ્ય, પશ્ચાત્ તત્ત્વાનુસંધાને તન્નિવેશનીયમિતીમમર્થં સદૃષ્ટાન્તમાહ---વિયતીત્યાદિના। તનૂભૂત ઇતિ। દૂરદેશોત્પ્લવનેનાલ્પપરિમાણતયા દૃશ્ય ઇત્યર્થઃ।
પરિભ્રમતિ વા ચક્રે યત્ સૂક્ષ્મમણુ વિદ્યતે।
મનસ્તત્રૈવ સંયોજ્ય ભ્રામયેદ્ભ્રમતા સમમ્

113. એવં ચક્રાદિ દૃષ્ટાન્તેઽપિ।
તથાશ્વત્થદલાગ્રેણ ચલતા ચાલયેન્મનઃ।
તિષ્ઠતિ સ્થાપયેચ્ચિત્તં ગચ્છતા ગમયેન્મનઃ

પ્રદર્શનાર્થમુક્તસ્તે પ્રકારોઽયં પુરંદર।
અનેન દમયંશ્ચિત્તં પરં યોગમવાપ્સ્યતિ

ઈશેશિતવ્યસંભેદં યત્પુંરૂપં પરાવરમ્।
સૂર્યસ્થં સંસ્મરેત્તત્તુ સ્રીરૂપં પઞ્ચબિન્દુકમ્

ઇતિ તે તારિકારૂપં સર્વતઃ સૌમ્ય દર્શિતમ્।
ઇત્થં વિજ્ઞાતતત્ત્વસ્ય જ્ઞેયં નૈવાન્યદિષ્યતે

ઇતીયં પિણ્ડસિદ્ધસ્તે લેશતઃ શક્ર દર્શિતા।
સંજ્ઞામૂર્તિવિધાનં ચ સાધનં ચાથ મે શૃણુ

ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રસારે લક્ષ્મીતન્ત્રે નાનાયોગપ્રકાશો નામ ત્રિચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ
********ઇતિ ત્રિચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ********