લક્ષ્મીતન્ત્રમ્ · અધ્યાય 36

ષટ્‌ત્રિંશોઽધ્યાયઃ - 36
શ્રીઃ---
બ્રહ્માનન્દમયી શક્ર ભોગૈર્યત્ પારમાર્થિકૈઃ।
ઇજ્યેયં હૃદયાન્તઃસ્થા સોઽન્તર્યાગ ઇતિ સ્મૃતઃ

પદ્મં વા સ્વસ્તિકં વાપિ બદ્ધ્વા યોન્યાસનં તુ વા।
નાભિમેઢ્રાન્તરે ધ્યાયેચ્છક્તિમાધારરૂપિણીમ્

2. આધારશક્તિસ્થાનમુચ્યતે---નાભીત્યાદિના।
દેવીં કેનાપ્યનાદેયાં નીરૂપાં જ્યોતિરાત્મિકામ્।
તદૂર્ધ્વે કાલકૂર્મં તુ વિમલં દીપ્તવિગ્રહમ્

3. તદૂર્ધ્વે ઇતિ। આધારશક્તેરૂર્ધ્વભાગ ઇત્યર્થઃ।
કૂર્માકારં પરં દેવં શઙ્ખચક્રગદાધરમ્।
તસ્ય ચોપરિ નાગેન્દ્રં પૂર્ણચન્દ્રનિભાનનમ્

4. તસ્યેતિ। કૂર્મસ્યોપરીત્યર્થઃ।
ફણાસહસ્રસંપૂર્ણં મદાઘૂર્ણિતલોચનમ્।
ચક્રલાઙ્ગલહસ્તં ચ પ્રણમેત્તં પરાત્ પરમ્

તદૂર્ધ્વં વસુધાં દેવીં કુઙ્કુમક્ષોદસંનિભામ્।
હેમરત્નવિચિત્રાઙ્ગીં પ્રસન્નવદનેક્ષણામ્

6. તદૂર્ધ્વમિતિ। નાગેન્દ્રાસનાદૂર્ધ્વમિત્યર્થઃ।
બદ્ધાઞ્જલિં શિરોદેશે સંસ્મરન્તીં વિભું સ્મરેત્।
ચતુર્ધા ભાજિતે ક્ષેત્રે નાભિમેઢ્રાન્તરસ્થિતે

7. સંસ્મરન્તીમિતિ। ધ્યાયન્તીમિત્યર્થઃ।
એવમાધારશક્ત્યાદિદેવતાઃ સંસ્મરેદિમાઃ।
નાભૌ ક્ષીરાર્ણવં ધ્યાયેત્ કુન્દેન્દુધવલાકૃતિમ્

સ્રોતોરશ્મિભિરાકીર્ણં પૂર્ણચન્દ્રનિભાનનમ્।
ગમ્ભીરવિગ્રહં ધ્યાયેદ્રૂપવન્તમરૂપિણમ્

તતઃ સમુત્થિતં પદ્મં ધ્યાયેત્ ક્ષીરાર્ણવોદરાત્।
પ્રશાન્તપાવકાકારમુદયાદિત્યવર્ચસમ્

લમ્બોદરં હસન્તં ચ સિતદન્તં શુભાનનમ્।
દ્વિભુજં વેષ્ટિતં શશ્વચ્છુભૈર્વિવિધષટ્‌પદૈઃ

સહસ્રદલસંપન્નં સહસ્રકિરણાવૃતમ્।
સહસ્રરશ્મિસંકાશં તત્પૃષ્ઠે ચાસનં ન્યસેત્

12. તત્પૃષ્ઠ ઇતિ। પદ્મપૃષ્ઠ ઇત્યર્તઃ। ન્યસેત્; ન્યસ્તં ધ્યાયેદિત્યર્થઃ।
ધર્મં જ્ઞાનં ચ વૈરાગ્યમૈશ્વર્યં ચ ક્રમાદિમાન્।
આસનસ્ય સ્મરેત્ પાદાનાગ્નેયાદિવિદિગ્ગતાન્

13. આસનસ્ય પાદાઃ ધર્મજ્ઞાનાદયઃ આગ્નેયાદિવિદિક્ષુ જ્ઞેયાઃ।
પુરુષાકૃતયઃ સર્વે સિતાઃ સિંહાનના ઇમે।
મહોત્સાહા મહાવીર્યા મદ્ધારણકૃતોદ્યમાઃ

પૂર્વાદિદિગ્ગતા જ્ઞેયા ધર્માદીનાં વિપર્યયાઃ।
અધર્મં ચ તથાજ્ઞાનમવૈરાગ્યમનૈસ્વરમ્

15. વિપર્યયાઃ અધર્માજ્ઞાનાદયઃ પ્રાગાદિદિક્ષુ।
પુરુષાકૃતયશ્ચેમે બન્ધૂકકુસુમોપમાઃ।
પ્રાગીશાનદિશોર્મધ્યે પ્રાગાગ્નેયદિગન્તરે

યાતવીવારુણીમધ્યે પાશિવાયુદિગન્તરે।
ઋગ્વેદાદ્યં ચતુષ્કં ચ પીતં હયનરાકૃતિ

17. યાતવી નિરૃતિદિક્। પાશી વરુણઃ।
ઈશાનસોમદિઙ્મધ્યે વહ્ન્યન્તકદિગન્તરે।
રાક્ષસાન્તકદિઙ્મધ્યે વાયુસોમદિગન્તરે

કૃતાદ્યં યુગબૃન્દં તુ કૃષ્ણં વૃષનરાકૃતિ।
સર્વે ચતુર્ભુજા એતે દ્વાભ્યાં પીઠધૃતસ્તથા

દ્વાભ્યામઞ્જલિબદ્ધાભ્યાં પ્રણમન્ત્યાસનસ્થિતામ્।
તેષામુપરિ સંચિન્ત્યં પીઠં બુદ્ધિમયં પરમ્

20. દ્વાભ્યામિતિ। ભુજાભ્યામિતિ શેષઃ। અઞ્જલિબદ્ધાભ્યામિતિ। બદ્ધાઞ્જલિભ્યામિત્યર્થઃ।
અવ્યક્તમમ્બુજં શ્વેતં તદૂર્ધ્વેઽષ્ટદલં સ્મરેત્।
તદૂર્ધ્વે સૂર્યબિમ્બં તુ સૂર્યકોટિસમપ્રભમ્

તદૂર્ધ્વે ચન્દ્રબિમ્બં તુ ચન્દ્રકોટિસમપ્રભમ્।
તદૂર્ધ્વે વહ્નિબિમ્બં તુ વહ્નિકોટ્યયુતપ્રભમ્

તમો રજશ્ચ સત્ત્વં ચ ગુણાનેતાન્ ક્રમાત્ સ્મરેત્।
પ્રણવસ્ય નતેશ્ચૈવ તત્તત્સંજ્ઞાસ્તુ મધ્યગાઃ

23. સૂર્યેન્દુવહ્નિબિમ્બાનિ ક્રમાત્ તમોરજઃસત્ત્વમયાનિ જાનીયાત્। ઓં સૂર્યબિમ્બાય નમઃ ઇત્યાદયો મન્ત્રાઃ।
બુદ્ધ્યાદિસત્ત્વપર્યન્તતત્ત્વમન્ત્રગણાઃ સ્મૃતાઃ।
તતશ્ચિદાસનં દદ્યાત્ પરાહંતાસ્વરૂપકમ્

આ નાભેર્હૃદયાન્તાત્તુ પઞ્ચધા ભાજિતે પદે।
સમુદ્રાદ્યાસનાન્તં તુ ચતુર્ભિઃ કલ્પયેત્ પદૈઃ

25. નાભિમારભ્ય હૃદયપર્યન્તં ભાગં પઞ્ચધા વિભજ્ય તત્રાદૌ ચતુર્ષુ ભાગેષુ ક્ષીરાર્ણવાદ્યાસનાન્તં ભાવયેત્।
એકેન પઞ્ચમેનૈવ પદ્માદ્યાસનકલ્પનમ્।
ભૂતાન્યાધારશક્તૌ તુ કૂર્મે તન્માત્રકં ગણમ્

26. પઞ્ચમે તુ ભાગે અવ્યક્તપદ્મં ભાવયેત્। ઉક્તેષુ સ્થાનેષુ પદાર્થાનામવસ્થિતિમાહ---ભૂતાનીતિ। સ્થૂલાનિ પઞ્ચ ભૂતાનીત્યર્થઃ।
વાગાદિકં તથાનન્તે ભુવિ શ્રોત્રાદિપઞ્ચકમ્।
મનઃ ક્ષીરાર્ણવે ધ્યાયેદહંકારં તતોઽમ્બુજે

દ્વિરષ્ટકં ચ ધર્માદ્યમાસનં ચાપિ ધીઃ સ્મૃતા।
અવ્યક્તં ચ તદૂર્ધ્વસ્થમવદાતં સરોરુહમ્

28. અવદાતં સરોરુહમ્; અવ્યક્તપદ્મમિત્યર્થઃ।
તમઃપ્રભૃતયશ્ચોક્તા ગુણા હ્યબ્જત્રયાત્મકાઃ।
એકે કાલં વદન્ત્યેતદ્ ભૂતાદિત્રિતયાત્મકમ્

29. એતત્; અવ્યક્તપદ્મમિત્યર્થઃ। પારમેશ્વરે (5-14) કાલચક્રમિત્યસ્ય વ્યવહારઃ।
ચિદાસનમનન્તાખ્યં પુમાંસમપરે જગુઃ।
એકે ચિદાસનાદૂર્ધ્વં ગરુડં પરિચક્ષતે

ખર્વવ્યોમાન્વિતં પશ્ચાત્ ખગાનનનમોયુતમ્।
મન્ત્રમાહુઃ સુરેશાન તન્મન્ત્રં નવમં બુધાઃ

31. ખં ખગાનનાય નમઃ।
ઇત્થં બહુવિધૈર્મન્ત્રૈરાસને વિહિતે ક્રમાત્।
વિષ્ણું વિશ્વાત્મકં દેવં નારાયણમનામયમ્

ભાવયેત્ પરમાત્માનં શઙ્ખચક્રગદાધરમ્।
ચતુર્ભુજં પીતવસ્રં પુણ્ડરીકનિભેક્ષણમ્

33. "તસ્ય યથા કપ્યાસં પુણ્ડરીકમેવમક્ષિણી" ઇતિ શ્રુત્યર્થોપબૃંણમત્ર।
ઉદિતં સંસ્મરેદ્દેવ સ્વશક્તેઃ સ્પન્દનાત્મનઃ।
સમ્યગ્ ધ્યેયં યથૈતત્તે તથા ભૂયો નિબોધ મે

સુસમ્યઙ્ ન્યસ્તમન્ત્રાઙ્ગઃ સુસંક્લૃપ્તાન્તરાસનઃ।
દર્શિતાશેષમુદ્રશ્ચ સંસ્મરેન્મન્ત્રવૈભવમ્

પરં બ્રહ્મ પરં ધામ યત્ પારે તમસઃ સ્થિતમ્।
શક્તિમચ્છક્તિભાવેન લક્ષ્મીનારાયણં મહઃ

સર્વં સર્વાતિગં સર્વસંસ્થિતં સર્વયન્તૃ ચ।
ચિદાનન્દઘનં પૂર્ણષાડ્‌ગુણ્યામૃતવિગ્રહમ્

37. સર્વાન્તરાત્મત્વાત્ સર્વનિયન્તૃનત્વાચ્ચ સર્વરૂપિણમિત્યર્થઃ।
ભાવાનાં ચિદચિદ્રૂપભાવાભાવાદિભેદિનામ્।
અન્તરાત્મતયા તત્તદહંકારપદાસ્પદમ્

38. તદેવોચ્યતે---અન્તરાત્મતયેત્યાદિના।
અચિન્ત્યાનનુયોજ્યેન હેતુના યેન કેનચિત્।
શક્તિમચ્છક્તિભાવેન તદ્‌ દ્વિધા વ્યવતિષ્ઠતે

અહમિત્યેવ યઃ પ્રોક્તઃ પદપ્રત્યયયોર્દ્વયોઃ।
નારાયણઃ સ ભવિતા તસ્યાહંતા તુ યા પરા

તદ્ધર્મધર્મિણી લક્ષ્મીઃ શક્તિઃ સા ભાવરૂપિણી।
સર્વકાર્યકરી સૈવ શક્તિર્વિતનુતે જગત્

શક્તિમન્તમધિષ્ઠાય જ્યોત્સ્નેવ હિમદીધિતિમ્।
સા વિતિસ્તીર્ષમાણા હિ શબ્દબ્રહ્માત્મના પુરા

42. દેવ્યા જગદ્વ્યાપારકર્તૃત્વં ભગવન્તમાશ્રિત્યૈવ, ન સ્વાતન્ત્ર્યેણેત્યનેન જગજ્જન્માદિકારણત્વસ્ય ભગવદસાધારણલક્ષણસ્ય નાનુપપત્તિરિત્યુક્તં ભવતિ। પ્રયોજકકર્તા સર્વેશ્વરઃ, પ્રયોજ્યકર્ત્રી દેવીત્યુક્તં ભવતિ। અનેનાસ્ય પાઞ્ચરાત્રસિદ્ધાન્તસ્ય શાક્તમતપ્રવેશશઙ્કાયા નાવકાશઃ।
વિતત્યાત્માનમથ સા વિતનોત્યર્થવર્ત્મના।
શબ્દબ્રહ્મમયઃ પૂર્વો યો નામ પ્રથમોદયઃ

અકલઙ્ગઃ કલાદ્વાત્મા યોગસ્થૈરનુભૂયતે।
ધારાસંતાનવર્ણાત્મા વર્ણમાર્ગઃ સ શબ્દ્યતે

44. કલાધ્વાત્મા; જ્ઞાનશક્ત્યાદિગુણાત્મા। ધારાસંતાનેતિ વર્ણાધ્વનિર્દેશઃ।
કલાધ્વાનમધિષ્ઠાય સ પુનર્મન્ત્રવર્ત્મના।
ઉદેતિ સકલં શક્તિચક્રમાદાય વૈષ્ણવમ્

45. શક્તિચક્રં લક્ષ્મ્યાદિકમ્।
પરાત્મના પરં જ્યોતિર્મયમાનન્દલક્ષણમ્।
ત્રિવિઘેનૈવ રૂપેણ યથા તે વર્ણિતં પુરા

રૂપં પરં તદેવાથ વર્તતે સૂક્ષ્મવર્ત્મના।
મન્ત્રપ્રસરરૂપેણ તચ્ચ તે દર્શયિષ્યતે

સૂક્ષ્મં તત્ ત્રિવિધં ભૂયો વર્તતે સ્થૂલવર્ત્મના।
સ્થૂલા ચાદિતનુર્યેયમઙ્ગોપાઙ્ગવિભેદિની

લક્ષ્મીનારાયણસ્યૈષા મૂર્તિઃ ષાડ્‌ગુણ્યબૃંહિતા।
ચેતનાચેતનં વિશ્વમનુસંધેયમત્ર તુ

49. અત્ર તુ; મન્ત્રાત્મકસ્થૂલમૂર્તાવિત્યર્થઃ।
તત્તદૈશ્વર્યદત્વં તદધિષ્ઠાતૃત્વમેવ ચ।
મન્ત્રસ્ય વૈષ્ણવં રૂપં તદ્વિજ્ઞેયં વિપશ્ચિતા

50. મન્ત્રમૂર્તૌ સર્વતત્ત્વાવસ્થિતિમાહ---તત્તદિત્યાદિના।
તત્તત્કાર્યકરી તસ્યા યા શક્તિઃ સાહમમ્બુજા।
મન્ત્રસ્ય યદ્ધિ ચૈતન્યં પુમાંસં તં પ્રચક્ષતે

ફલપ્રસવસામર્થ્યં પ્રાકૃતં રૂપમુચ્યતે।
યદ્ દૃઢવ્યવસાયિત્વં મહતો યો ગુણસ્તુ સઃ

52. મહતઃ ; મહત્તત્વસ્ય।
મન્ત્રાણાં યદહંયુત્વમહંકારગુણસ્તુ સઃ।
મન્ત્રાણાં માનસં રૂપમૈન્દ્રિયજ્ઞાનહેતુતા

યચ્છબ્દરૂપતા મન્ત્રે સા જ્ઞેયા નભસિ સ્થિતા।
કમ્પો મન્ત્રસમાવેશે વાયવ્યં રૂપમુચ્યતે

પ્રકાશકરતા ધ્યાને માન્ત્રી યા તૈજસાત્મિકા।
યા તૃપ્તિર્મન્ત્રસદ્ભાવે પરિજ્ઞેયામ્ભસી તુ સા

યો હિ મન્ત્રસ્થિતો ભાવઃ સ ભૌમો ગુણ ઉચ્યતે।
ઇત્યેવં સર્વગાં વ્યાપ્તિં મન્ત્રી માન્ત્રીં સુસંસ્મરેત્

અચિરાન્મન્ત્રસામર્થ્યાત્તેન ભાવેન જાયતે।
ઇત્થં સંવિત્તિસામર્થ્યાત્તારિકાશક્તિમાતતામ્

57. તેન ભાવેનેતિ। તત્તદ્ધર્મેણેત્યર્થઃ।
સ્પન્દમાનાં પુરા પશ્યેદ્વ્યોમ્નિ સૌદામિનીમિવ।
હૃદમ્બુજગુહામધ્યે પૂર્વોક્તે ચિત્પ્રભાસને

58. પૂર્વોક્ત ઇતિ। આધારશક્ત્યાદિનિરૂપણાવસરોક્ત ઇત્યર્થઃ।
સ્ફુરન્ત્યાં તારિકામૂર્તૌ શબ્દબ્રહ્મણિ સંસ્મરેત્।
મિથુનં શાશ્વતં દિવ્યં યથાવદવધારય

59. અનેન તારિકાયાઃ શબ્દબ્રહ્મરૂપત્વમુક્તં ભવતિ।
સૂર્યાનલાંશસંસ્થાનં નારાયણમનામયમ્।
સ્મરેચ્ચિદાસનાસીનં પુણ્ડરીકાયતેક્ષણમ્

60.નારાયણાક્યપુરુષોત્તમસ્ય માનસીં પૂજાં વક્તું તદ્રૂપમાહ---સૂર્યેત્યાદિના।
પીતામ્બરમુદારાઙ્ગં કાઞ્ચીનૂ પુરશોભિતમ્।
હારકુણ્ડલકેયૂરકિરીટકટકોજ્જ્વલમ્

યુગાનુસારિકાન્તિં વા નીલામ્બરનિભં તુ વા।
શઙ્ખચક્રધરં દેવં વરદાભયદાયિનમ્

પ્રભયેવ મણિં પૂર્ણં ગામ્ભીર્યેણેવ સાગરમ્।
પ્રભયેવ વિવસ્વન્તં જ્યોત્સ્નયેવ નિશાકરમ્

પુરા ધ્યાત્વા હૃષીકેશં પ્રસન્નમુખપઙ્કજમ્।
પુરાષ્ટાદશભિર્ભોગૈરર્ચયેત્ પુરુષોત્તમમ્

સૂક્તેન પૌરુષેણાથ પ્રણવેન ચ વાસવ।
દ્વિષ્ટ્‌ચતુસ્રિકાર્ણઐસ્ચ તથૈવ ચ જિતંતયા

65. દ્વિષડિત્યાદિ। ષડક્ષરાષ્ટાક્ષરદ્વાદશાક્ષરમન્ત્રૈરિત્યર્થઃ। જિતંતયા; "જિતં તે પુણ્ડરીકાક્ષ" ઇત્યાદિશ્લોકરૂપમન્ત્રેણેત્યર્થઃ।
અર્ચયિત્વાથ દેવેશં લક્ષ્મીં સર્વાઙ્ગગાં સ્મરેત્।
લયાત્મનાર્ચયિત્વાથ લક્ષ્મીમાવાહયેત્તતઃ

વામોત્સઙ્ગે નિષણ્ણાં તામથ દેવસ્ય શાર્ઙ્ગિણઃ।
અર્ચયેદ્વિવિધૈર્ભોગૈર્યથાવચ્છાસ્રચોદિતૈઃ

શક્રઃ---
દેવપ્રિયે દેવદેવિ નમસ્તે પઙ્કજેક્ષણે।
વિધિં પુરુષસૂક્તસ્ય તારાદીનાં ચ મે વદ

શ્રીઃ---
એકો નારાયણો દેવઃ શ્રીમાન્ કમલલોચનઃ।
એકાહં પરમા શક્તિઃ સર્વકાર્યકરી હરેઃ

તાવાવાં પરમે વ્યોમ્નિ ક્ષેમાય સકલાત્મનામ્।
આસીનૌ સકલેશાનૌ સૂરિભિઃ સેવિતૌ સદા

તયોર્નૌ હૃદિ સંકલ્પઃ કશ્ચિદાવિર્બભૂવ હ।
ઉત્તારણાય જીવાનામુપાયોઽન્વિષ્યતામિતિ

આવાભ્યામુત્થિતં તેજઃ શબ્દબ્રહ્મમહોદધિઃ।
મથ્યમાનાત્તતસ્તસ્માદભૂત્ સૂક્તદ્વયામૃતમ્

પુરુષસ્ય હરેઃ સૂક્તં મમ સુક્તં તથૈવ ચ।
અન્યોન્યશક્તિસંપૃક્તમન્યોન્યાર્ણપરિષ્કૃતમ્

73. મમ સૂક્તમિતિ। શ્રીસૂક્તમિત્યર્થઃ।
નારાયણાર્ષમવ્યક્તં પૌરુષં સૂક્તમિષ્યતે।
અન્યન્મદાર્ષકં સૂક્તં શ્રીસૂક્તં યત્ પ્રચક્ષતે

74. નારાયણઃ પુરુષસૂક્તસ્ય ઋષિરિત્યર્થઃ। મદાર્ષકમિતિ। શ્રીરહમૃષિરિત્યર્થઃ।
પ્રણવાદ્યાઃ પુરા મન્ત્રાઃ પઞ્ચ સમ્યક્ પ્રદર્શિતાઃ।
ઇદાનીં શૃણુ સંક્ષેપાત્તેષામારાધનક્રમમ્

75. પઞ્ચેતિ। તારાનુતારાષડક્ષરાષ્ટાક્ષરદ્વાદશાક્ષરા ઇત્યર્થઃ।
અષ્ટાદશ ઋચઃ પ્રોક્તાઃ પૌરુષે સૂક્તસત્તમે।
તાભિસ્તુ પ્રણાવાદ્યાભિર્ભોગાનષ્ટાદશોત્તમાન્

કુર્યાદાવાહનાદ્યાંશ્ચ ત એતેઽષ્ટાદશ સ્મૃતાઃ।
આવાહનાસને સાર્ઘ્યં પાદ્યમાચમનં તથા

સ્નાનં ચ પરિધાનં ચ સોત્તરીયોપવીતકમ્।
ગન્ધઃ સુમનસો દીપો ધૂપશ્ચ મધુપર્કકઃ

પ્રાપણં સેન્દુ તામ્બૂલં પાદયોઃ કુસુમાઞ્જલિઃ।
આત્મારાધનદાનં ચ યથેષ્ટસ્થાનચિન્તનમ્

79. પ્રાપણમ્; અન્નાદિકં નૈવેદ્યમ્। ઇન્દુઃ; ઘનસારઃ।
સર્વલક્ષણસંપન્ના સર્વાધારમયી પરા।
નિત્યા સંપૂર્ણષાડ્‌ગુણ્યા યા વિષ્ણોર્મૂર્તિરુજ્જ્વલા

સૈવેયં કથ્યતે મૂર્તિર્માન્ત્રી મન્ત્રૈશ્ચિદાત્મકૈઃ।
સ્વીકારયતિ તાં મન્ત્રી દેવં યત્ સ્વેન તેજસા

તદાવાહનમિત્યુક્તં મન્ત્રવિજ્ઞાનપારગૈઃ।
સ્વસ્તિકૃત્યૈ સ્વભાવેન ચેતનાચેતનં હરિઃ

82. આવાહયતિ સ્વીકારયતિ મન્ત્રતનૂમિતિ યૌગિકાર્થઃ।
અધિતિષ્ઠતિ યદ્વિશ્વમાસનં તદનુ ક્રિયા।
મમાનન્દમયી શક્તિર્દેવસ્ત્વાપ્યાયતે યયા

સૈવાર્ઘ્યાચમનીયાદિરૂપેત્યર્ઘ્યાદિચિન્તનમ્।
અમ્મયાઃ સકલા લોકા જીવાશ્ચૈવ તદાશ્રયાઃ

84. સૈવેતિ। આનન્દમયી શક્તિરેવેત્યર્થઃ। અમ્મયાઃ; અપાં પરિણામભૂતાઃ; "અપ એવ સસર્જાદૌ" ઇતિ સર્વલોકાનાં તદુપાદાનકત્વોક્તેઃ। તદાશ્રયાઃ; અદ્ભિર્જીવનધારિણઃ। જીવાનામપ્પરિણામત્વાભાવાત્ તદાશ્રયત્વોક્તિઃ।
તચ્છેષા ઉભયેઽપીતિ દ્યોત્યતે પાદ્યદાનતઃ।
ષોઢા વિભજ્ય રૂપં સ્વં તર્પયામિ સનાતનમ્

85. શબ્દાદિરૂપેણાહમેવ ભગવન્તમારાધયામીત્યર્થઃ।
શબ્દાદ્યૈઃ પઞ્ચભિર્ભાવૈરન્તશ્ચાપ્યભિમાનતઃ।
સમાવેશિતસદ્ભાવૈર્ભોગૈઃ સાંદૃષ્ટિકાદિકૈઃ

આરાધયેજ્જગન્નાથં સાવધાનેન ચેતસા।
દૃષ્ટ્યૈવ જન્યતે પ્રીતિર્યેષાં સાંદૃષ્ટિકા મતાઃ

87. ભોગાન્ સાંદૃષ્ટિકાભ્યવહારિકસાંસ્પર્શિકાભિમાનિકભેદેન ચતુર્ધા વિભજ્ય વર્ણયતિ---દૃષ્ટ્યૈવેત્યાદિના।
શુભા રૂપોલ્બણાસ્તે ચ દીપપ્રવહણાદયઃ।
ભોગાઃ શુભકરાઃ શશ્વત્તર્પયન્તિ રસૌર્હિ યે

પ્રાપણાચમનીયાદ્યાસ્તે સ્યુરાભ્યવહારિકાઃ।
સુખા રમ્યા મૃદુસ્પર્શાઃ સ્પર્શૈર્યે તર્પયન્ત્યજમ્

ભોગાઃ સાંસ્પર્શિકાસ્તે સ્યુઃ પાદ્યાર્ઘ્યાસનપૂર્વકાઃ।
ગન્ધાઃ સાંસ્પર્શિકે કેચિત્ કેચિદાભ્યવહારિકે

નિવિષ્ટા અનિલાદ્યાઃ સ્યુરન્ત્યાઃ પાકજગન્ધિનઃ।
સ્તુતિવાદિત્રગીતાદ્યા ભોગાઃ શબ્દમયા હિ યે

દૈન્યાઞ્જલિપુટાદ્યાશ્ચ તે સ્મૃતા આભિમાનિકાઃ।
ઇત્થં ચતુર્વિધૈર્ભોગૈઃ શાસ્રદૃષ્ટેન વર્ત્મના

ઋગ્ભિઃ સપ્રણવાદ્યાબિસ્તોષયેત્ પુરુષોત્તમમ્।
મન્ત્રાન્તે ભોગનિર્દેશ- પ્રીતિશ્ચ તદનન્તરમ્

ઓંકૃત્યર્ચમથોચ્ચાર્ય પ્રણવાદીનિ પઞ્ચ ચ।
આવાહયામિ લક્ષ્મીશં પરમાત્માનમવ્યયમ્

94. પ્રણવાદીનિ પઞ્ચેતિ। તારાનુતારિકાષડક્ષરાષ્ટાક્ષરદ્વાદશાક્ષરમન્ત્રાનિત્યર્થઃ।
આતિષ્ઠતામિમાં મૂર્તિં મદનુગ્રહકામ્યયા।
શ્રિયા સાર્ધં જગન્નાથો દિવ્યો નારાયણઃ પુમાન્

ઇત્યઞ્જલિપ્રસૂનસ્થં સ્વમૂર્તાવવતાર્ય ચ।
પ્રણમ્ય સ્વાગતં પૃષ્ટ્વા ક્ષામયેદનયા ધિયા

96. સ્વમૂર્તૌ; સ્વપરિકલ્પિતાયાં મૂર્તૌ।
પ્રણમ્ય ભગવન્ પશ્ચાદાસનેનાર્ચયામિ ચ।
ઉક્ત્વા મન્ત્રાનથોચ્ચાર્ય ત્રિર્નિર્દિશ્યેદમિત્યતઃ

પશ્ચાત્ સનામ નિર્દિશ્ય પ્રીતિં પશ્ચાત્ સમાચરેત્।
પ્રીયતાં ભગવાન્ પશ્ચાદ્વાસુદેવસ્તતઃ પરમ્

98. સનામેતિ। ઇદમિદમિદં પાદ્યમિત્યાદિરીત્યા ભોગનામનિર્દેશપૂર્વકમિત્યર્થઃ।
અર્ઘ્યં નિઃસ્રાવયેદ્વેદ્યામયં ભોગવિધિક્રમઃ।
આસનાર્ઘ્યાદિ ભોગેષુ યથાલિઙ્ગં વિનિર્દિશેત્

આદ્યયાવાહનં કુર્યાદાસનં ચ દ્વિતીયયા।
અર્ઘ્યં તૃતીયયા દેયં મૂર્ધ્ન્યાપઃ કુસુમોદ્ધૃતાઃ

100. પુરુષસૂક્તઋચાં ભોગપ્રદાને વિનિયોગમાહ--આદ્યયેત્યાદિના।
પાદ્યં દેયં ચતુર્થ્યા તુ પઞ્ચમ્યાચમનીયકમ્।
ષષ્ઠ્યા સ્નાનવિધિઃ કાર્યઃ સપ્તમ્યા પરિધાનકમ્

અષ્ટમ્યોત્તરવાસશ્ચ નવમ્યા ગન્ધલેપનમ્।
દશમ્યા સ્રગલંકારા એકાદશ્યા તુ દીપકઃ

દ્વાદશ્યા સુરભિર્ધૂપઃ પરયા મધુપર્કકઃ।
પ્રાપણં તુ ચતુર્દશ્યા પઞ્ચદશ્યાનુવાસનમ્

103. અનુવાસનં નામ ભોજનાનન્તરદેયં સુગન્ધિ તામ્બૂલાદિ।
ષોડસ્યા તુ નમસ્કારઃ પરયા કુસુમાઞ્જલિઃ।
અષ્ટાદશ્યા પ્રદાનં ચ સમારાધનકર્મણઃ

સ્નાનવાસઃપ્રદીપેષુ દદ્યાદાચમનક્રિયામ્।
પુરસ્તાદર્હણં કાર્યં મધુપર્કાન્નદાનતઃ

105. અર્હણમ્; આપોશનમ્।
તર્પણાચમને પશ્ચાત્ પ્રણવદ્વિતયેન તુ।
ઇત્થં સ્નાનાદિભોગેષુ દેશકાલાદ્યપેક્ષયા

કુર્યાદ્રાજવદાચારં તત્તન્મન્ત્રેણ સાધકઃ।
સંકલ્પશ્ચ પ્રદાનં ચ પ્રીતિશ્ચેતિ ત્રયં ત્રયમ્

કુર્યાત્ સર્વેષુ ભોગેષુ દેશકાલાદ્યપેક્ષયા।
સમાહિતોઽઞ્જલિં કૃત્વા તત ઓં ભગવન્નિતિ

આસનેનાર્ચયિષ્યામીત્યુક્ત્વા દદ્યાદથાસનમ્।
મન્ત્રમુચ્ચાર્ય નિર્દિશ્યેદિદમાસનમિત્યતઃ

ઓમોં પ્રીયતાં ભગવાન્ વાસુદેવ ઇતિ બ્રુવન્।
અર્ઘ્યાદિજલમાદાય સ્થાપયેદ્દેવસંનિધૌ

આભિરર્ઘ્યાભિરિત્યેવમાભિઃ પાદ્યાબિરિત્યપિ।
આભિરાચમનીયાભિરર્હણીયાભિરિત્યપિ

111. આભિરર્ઘ્યાભિરિત્યાદીનામદ્ભિરિતિ વિશેષ્યમુત્તરવાક્યાદનુષઞ્જનીયમ્।
તર્પણીયાભિરધ્ભિશ્ચ સ્નાનીયાભિરિતીદૃશમ્।
પ્રીતિસંકલ્પયોર્વાચ્યમિમા અર્ઘ્યા ઇતીદૃશમ્

વાચ્યં પ્રદાનવેલાયાં યથાલિઙ્ગમિતિ ક્રમઃ।
અર્ઘ્યાદિકલ્પનં ચાગ્રે બહિર્યાગે વિધાસ્યતે

ઇતિ સ્રગાદિભિઃ ષડ્‌ભિર્દેવદેવં જનાર્દનમ્।
પઞ્ચભિર્વા ચતુર્ભિર્વા ત્રિભિર્દ્વબ્યામથાપિ વા

114. સ્રક્, દીપઃ, ધૂપઃ, મધુપર્કઃ, પ્રાપણમ્; અનુવાસનમિતિ ષડ્‌ભિરિત્યર્થઃ।
એકેન વા સમારાધ્ય દેશકાલાનુકૂલતઃ।
મયૈવ પૂજિતં ધ્યાત્વા દેવદેવં જનાર્દનમ્

ચન્દ્રોદય ઇવામ્ભોધિં સર્વાઙ્ગપરિબૃંહિતમ્।
અનિર્દેશ્યામનૌપમ્યામનન્તાં ભાવિનીં સદા

116. અનૌપમ્યામિતિ। અનુપમામિત્યર્થઃ। ઉપમૈવૌપમ્યમ્। સ્વાર્થે ષ્યઞ્‌પ્રત્યયઃ।
આમોદમિવ પુષ્પસ્થં દીપસ્થામિવ ચ પ્રભામ્।
વિનિષ્ક્રષ્ટુમશક્યાં મામનન્યાં પુરુષોત્તમાત્

117. વિનિષ્ક્રષ્ટુમ્; વિનિપ્ક્રમયિતુમિત્યર્થઃ।
ભાવયન્ વિધિવન્મન્ત્રી લયયાગેન માં યજેત્।
તારિકાવિધિમન્વિષ્ય તયા માં તારિકાં યજેત્

અથ મેઘાદિવોદ્યન્તીં વિદ્યુતં પુરુષોત્તમાત્।
સમુદ્યન્તીં તદિચ્છાતો વિબાવ્ય મનસા સુધીઃ

વામોત્સઙ્ગે નિષણ્ણાં માં દેવદેવસ્ય ચિન્તયેત્।
ઐકધ્યમાવયોર્જ્ઞાત્વા સ્વબાવં ચ સુશીતલમ્

120. ઐકદ્યમ્; એકવિધત્વમ્।
ઋગ્ભ્યાં હિરણ્યપૂર્વાભ્યાં પ્રપદ્યેત જનાર્દનમ્।
સાન્ત્વયેચ્ચ પરાભ્યાં તાં માં તાવદપૃથક્કૃતામ્

121. ઋગ્ભ્યામિતિ। હિરણ્યવર્ણામ્, તાં મ આવહેતિ દ્વાભ્યામિત્યર્થઃ।
પઞ્ચમ્યા ચ પ્રપદ્યેત પ્રસન્નાં ભાવયન્ ધિયા।
જ્ઞાત્વા પૂર્વોક્તસામર્થ્યં તારિકાયા યથાર્થતઃ

મુદ્રાસમન્વિતો મન્ત્રો ય આવાહનસંજ્ઞિતઃ।
પૂરકેણ સુરેશાન મનસા સમુદીરયન્

મામથાવાહયેદ્દેવાદુત્સઙ્ગે પરમાત્મનઃ।
પ્રસન્નવદનાં શસ્વત્ સર્વલક્ષણલક્ષિતામ્

પદ્મગર્ભનિભાં કાન્તામસિતાયતલોચનામ્।
સ્ફુરત્કટકકેયૂરહારકુણ્ડલમણ્ડિતામ્

ગમ્ભીરનાભિં ત્રિવલીવિભૂષિતતનૂદરામ્।
સુકર્કશદૃઢોત્તુઙ્ગપીનવૃત્તઘનસ્તનીમ્

ચલદ્વિરેફપટલસમાક્રાન્તાલકાવલિમ્।
આરક્તાધરબિમ્બાં ચ વંશમુક્તાફલદ્વિજામ્

127. દ્વિજાઃ દન્તાઃ।
અર્ધચન્દ્રલલાટસ્થરાજમાનલલાટિકામ્।
સર્વલક્ષણસંપન્નાં કૃષ્ણકુઞ્ચિતમૂર્ધજામ્

128. લલાટિકા તિલકમ્। અલંકારે કન્।
વરદાં પઙ્કજકરાં પદ્મમાલાવિભૂષિતામ્।
વિષ્ણુવામભુજાસ્લિષ્ટાં તદંસસ્થકરામ્બુજામ્

વામેન બાહુના દિવ્યાં વહન્તીં પુષ્પમઞ્જરીમ્।
વરદાભયપાણિં વા પાશાઙ્‌કુશકરાં તુ વા

અર્ધસ્વસ્તિકસંલીનાં સ્ફુરન્મૌલિવિરાજિતામ્।
ધ્યાત્વા માં સંમુખીં કુર્યાન્મન્ત્રમૂર્તિં સનાતનીમ્ । 131 ॥
131. સ્વસ્તિકમ્ આસનવિશેષઃ।
મૂલમન્ત્રાદિકૈર્ભૂયો મન્ત્રૈઃ સર્વૈશ્ચ પૂર્વવત્।
કરન્યાસં વિના દેહન્યાસં મયિ સમાચરેત્

પુષ્પમર્ધ્યં તથા દીપં ધૂપં માલ્યં વિલેપનમ્।
ચેતસા સાદરેણૈવ પાદ્યમાચમનં તતઃ

પ્રણામમથવાષ્ટાઙ્ગં જયશબ્દાંશ્ચ માનસાન્।
પ્રદર્શયેત્તતો મુદ્રા યાસ્તે પૂર્વં પ્રદર્શિતાઃ

સ્વાગતં તવ પદ્માક્ષિ સંનિધિં ભજ મેઽમ્બુજે।
ગૃહાણ માનસીં પૂજાં યથાર્થપરિભાવિતામ્

લબ્ધ્વાનુજ્ઞાં તતો મત્તો માનસં યાગમાચરેત્।
સંકલ્પજનિતૈર્ભોગૈઃ પવિત્રૈઃ પારમાર્થિકૈઃ

બાહ્યપ્રક્રિયયા શશ્વત્ પરસ્તાદ્વક્ષ્યમાણયા।
માં યજેત સુનિષ્ણાતો ભોગૈઃ સાંસ્પર્શિકાદિકૈઃ

પ્રાપણાન્તં વિધાયાન્તે કારિણં સંસ્મરેદ્ ગુરુમ્।
જીવન્તમથવાતીતં તસ્મૈ દદ્યાત્તતોઽખિલમ્

વિત્તં સંવિભજેચ્ચૈવ પ્રાપણાંશેન મન્ત્રવિત્।
જીવતોઽપ્યથવાતીતાન્યથાર્થેનૈવ ચેતસા

પરિવારાન્ સ્મરેત્ સર્વાન્ વક્ષ્યમાણાન્ વિશેષતઃ।
કારણે મયિ સંલીનાન્ ધાનાસ્થાનિવ ભૂરુહાન્

તત્તન્મન્ત્રપ્રયોગેણ લયપ્રક્રિયયા યજેત્।
કુર્યાન્મહાનસે હોમં મોક્ષલક્ષ્મીપ્રદં શુભમ્

ત્રિગુણાધારમધ્યસ્થે ત્રિકોણે ત્રિગુણેઽનલે।
ધ્યાનારણિં તુ નિર્મથ્ય ચિદગ્નિમવતાર્ય ચ

સંસ્કારૈઃ સંસ્કૃતં કૃત્વા વક્ષ્યમાણધિયા સુધીઃ।
ત્રિલક્ષણાધારગતે વૈષ્ણવે જાતવેદસિ

143. સંસ્કારૈરિતિ। વૈષ્ણવીકરણપ્રક્રિયયેત્યર્થઃ।
નાદાવસાનગગનાત્તારિકાયાઃ પરિસ્રતમ્।
બ્રહ્મ હવિર્ગૃહીત્વાથ બ્રહ્મરન્ધ્રેણ સંવિશેત્

તતો વહ્નિગૃહં ગત્વા સર્પિઃ સંસ્કૃત્ય શાસ્રતઃ।
કુર્વીત સકલં કૃત્યં તેનાજ્યેન યથાવિધિ

તતો હોમાવસાને તત્સંકલ્પઃ કર્મ માનસમ્।
સંન્યસેન્મયિ ભાવેન વક્ષ્યમાણધિયા સુધીઃ

યઃ ક્રમોઽબિહિતો બાહ્યે સ સર્વો માનસેઽત્ર તુ।
અવધાનેન વા કાર્યો મન્મયૈર્દ્રવ્યસંચયૈઃ

સર્વોપસર્ગશમનઃ સોઽયં સર્વફલપ્રદઃ।
કથિતો માનસો યાગઃ કાર્ય આદેહપાતનાત્

148. આદેહપાતનાદિતિ। અનેન પાઞ્ચકાલિકધર્મનિરતસ્ય પરમૈકાન્તિનઃ પ્રતિપુરુષં પ્રત્યહં ચ ભગવદારાધનમવશ્યકર્તવ્યં નિત્યકર્મેત્યુક્તં ભવતિ।
અથ દ્રવ્યાણિ સર્વાણિ મન્મયીકૃત્ય યત્નતઃ।
બાહ્યોત્થવાસન શાન્ત્યૈ બાહ્યયાગમથાચરેત્

ઇત્યેવમન્તર્યાગસ્તે મદીયઃ શક્ર વર્ણિતઃ।
બહિર્યાગસ્વરૂપં તુ તત્ત્વતો મે નિશામય

ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રસારે લક્ષ્મીતન્ત્રે અન્તર્યાગપ્રકાશો નામ ષટ્‌ત્રિંશોઽધ્યાયઃ
********ઇતિ ષટ્‌ત્રિંશોઽધ્યાયઃ********