લક્ષ્મીતન્ત્રમ્ · અધ્યાય 37

સપ્તત્રિંશોઽધ્યાયઃ - 37
શ્રીઃ---
બહિર્વેદ્યાદિદેશસ્થદ્રવ્યૈર્મદ્ભાવનેક્ષિતૈઃ।
ભોગભૂતૈર્યદિજ્યેઽહં બહિર્યાગસ્તુ સ સ્મૃતઃ

1. મદ્ભાવનેક્ષિતૈરિતિ। મદાત્મના ભાવિતૈરિત્યર્થઃ। ભોગભૂતૈરિતિ। ભોગભૂતૈરિતિ। ભોગોપકરણૈરિત્યર્થઃ।
વાસના દ્વિવિધા પ્રોક્તા બાહ્યાભ્યન્તરહેતુજા।
નિર્ણુદત્યાન્તરાઃ સર્વા માનસો યાગ ઉત્તમઃ

બાહ્યાશયવિશુદ્ધ્યર્થં બાહ્યયાગો વિધીયતે।
શાસ્રીયાં ક્ષિતિમાસ્થાય મણ્ડપે તત્ર મણ્ડિતે

3. આશયઃ; વાસના। બ્રહ્મસ્થાને; બ્રબ્રભાવનાભાવિતે ઇત્યર્થઃ।
બ્રહ્મસ્થાને વિધાયાથ વેદિં સર્વગુણાન્વિતામ્।
અષ્ટહસ્તં તદર્ધં વા તદર્ધં વાપિ સાધિતમ્

પ્રાગન્તં સુસિતં સૂત્રં વેદિમધ્યે પ્રસારયેત્।
તસ્મિન્રુભયતઃ પાર્શ્વે મધ્યતશ્ચાર્ધમધ્યયોઃ

વિધાય ત્રીણિ ચિહ્નાનિ પઞ્ચ શઙ્‌કૂન્ નિખાનયેત્।
અન્ત્યયોસ્રિષુ મધ્યેષુ શઙ્‌વ્કોસ્તત્ર હ્યુપાન્ત્યયોઃ

સૂત્રમધ્યં યતઃ પ્રાપ્તં તત્ર શઙ્કું નિધાપયેત્।
પાશૌ દ્વૌ પ્રતિમુચ્યાથ મધ્યચિહ્નં સમાનયેત્

સવ્યે ચાપ્યપસવ્યે ચ તત્ર ચિહ્ને વિધાય ચ।
મધ્યમે પ્રતિમુચ્ય દ્વે સૂત્રમધ્યં સમાનયેત્

ચિહ્નસ્યોપરિ દેશે ચ ક્રમાત્ સવ્યાપસવ્યયોઃ।
સૂત્રમધ્યં યતઃ પ્રાપ્તં તત્ર શઙ્કું નિધાપયેત્

પૂર્વસ્મિન્ પ્રતિમુચ્યૈકં પાશં દક્ષિણતોઽપરમ્।
કુર્યાત્ પ્રદક્ષિણં કોણં મધ્યચિહ્નેઽનયોસ્તતઃ

ઐશકોણં તથા કુર્યાત્ પ્રતિમુચ્યોત્તરત્ર તુ।
પ્રતીચ્યયામ્યયોરેવં પ્રતીચ્યોદીચ્યયોરપિ

પ્રતિમુચ્ય ક્રમાત્ પાશૌ કુર્યાત્ કૌણૌ તથા પરૌ।
તત્ક્ષેત્રસ્ફુટતાયૈ તુ સૂત્રયેત્તુ ચતુર્દિશમ્

ભક્તે ષોડશધા ક્ષેત્રે ચતુર્ભિર્મધ્યમૈઃ પદૈઃ।
પ્રાગાદિકૈઃ પ્રદેશૈશ્ચ વિદધીત નવામ્બુજમ્

13. ભક્તે; વિભાજિત ઇત્યર્થઃ।
મદ્યમં કમલં કાર્યમષ્ટપત્રં યથા શૃણુ।
ચતુર્ધા ભ્રામયેત્ ક્ષેત્રં વર્જયિત્વાષ્ટમં બહિઃ

કર્ણિકા કેસરં પત્રસંધિઃ પર્વેતિ ચ ક્રમાત્।
ચત્વાર્યંશપ્રમાણાનિ ત્યક્તોંઽશો વ્યોમ તદ્બહિઃ

તસ્મિન્ સૂત્રાષ્ટકં પદ્મે દિગ્વિદિક્સંસ્થિતં ક્ષિપેત્।
સૂત્રાણામન્તરે ભૂયઃ ક્ષિપેત્ સૂત્રાષ્ટકં તથા

પદ્મસંધિસ્થસૂત્રેણ દિક્ક્રમેણ દલાષ્ટકમ્।
સહજાઃ સુચિતા રેખા વ્યોમરેખાગણાઃ સ્મૃતાઃ

પદ્માન્તરાણામષ્ટાનામેવમેવ વિધા ભવેત્।
એવં પુરવરં રમ્યં નવપદ્મસુલક્ષણમ્

બહિર્દ્વારયુતં કાર્યં કોણશોભાદિસંયુતમ્।
ચતુર્વર્ણયુતં કાર્યં કર્ણિકાદિવિભક્તયે

19. કર્ણિકાદીત્યાદિપદેન કેસરપત્રસન્ધિપર્વાણિ ગૃહ્યન્તે।
પૌષ્પે વા પ્રસ્તરે વાસ્રે સુસિતે વાથ ધૂપિતે।
અહતે ગન્ધયુક્તેઽથ સ્થણ્ડિલે વોપલેપિતે

20. મણ્ડલમિવ પુષ્પપ્રસ્તરાદિકમપિ પૂજાસ્થાનતયા ગ્રાહ્યમ્।
યજન્ કાર્યવશાન્મન્ત્રી નવપદ્મં વિચિન્તયેત્।
કુર્યાચ્ચાધ્યાનમાર્ગસ્થાં પ્રતિમાં શાસ્રદર્શનાત્

સૌવર્ણએ રાજતાદ્યે વા દૃઢે કાલાદિવર્જિતે।
આરાધયેદ્ ઘટે પૂર્ણે દધ્ના ક્ષીરેણ વારિણઆ

પ્રશસ્તપલ્લવાક્રાન્તે વસ્રપટ્ટાદિસંયુતે।
વિભાવ્ય નવપદ્મં તુ પૂજયેન્મન્ત્રવિત્તમઃ

ઘટે પુરે તથાર્ચાયાં યદ્વા મન્ત્રી ક્રમાદ્યજેત્।
સર્વલોકમયં સર્વગીર્વાણાશ્રયમુત્તમમ્

સર્વાધારમયં ધ્યાયેન્નવપદ્મં પુરોત્તમમ્।
તારિકાખ્યાનમઃશબ્દૈરર્ચ્યમર્ઘ્યાદિના તતઃ

તતઃ પાત્રચતુષ્કં તુ હેમાદિદ્રવ્યનિર્મિતમ્।
પૂતામ્બુ પૂર્ણં ગન્ધસ્રગ્રત્નૌષધિકુશોદકૈઃ

26. પૂર્વમર્ઘ્યાદિનેત્યુક્તં વિશદયતિ---તત ઇતિ।
વેદ્યામર્ચાપુરઃસ્થાયાં ન્યસેત્ કોણચતુષ્કકે।
યાતવીયાદિવહ્ન્યન્તે ક્રમાદેવ પ્રકલ્પયેત્

27. ન્યસેદિતિ। અર્ધ્યાદિપાત્રત્વેનેતિ શેષઃ। યાતવીયાદીતિ। નૈરૃત્યાદ્યાગ્નેયાન્તકોણેષ્વિત્યર્થઃ।
અર્ઘ્યમાચમનીયં ચ પાદ્યં સ્નાનીયમેવ ચ।
કલ્પયેત્ ક્રમશો મન્ત્રી મન્ત્રાનેતાનુદીરયન્

તારં ચ કલ્પયામીતિ મધ્યે સંજ્ઞાઃ સ્યુરઞ્જસા।
અનેકાર્થં ચ તત્રાર્ઘ્યં કલ્પ્યં પાત્રેઽથ મધ્યતઃ

29. ઓં અર્ઘ્યં પરિકલ્પયામીત્યાદિક્રમેણેતિ ભાવઃ। અનેકાર્થમિતિ। સર્વાર્થતોયમિતિ તસ્ય સાંપ્રદાયિકી પ્રસિદ્ધિઃ।
સિદ્ધાર્થકાસ્તિલા દૂર્વાઃ સયવાઃ સિતતણ્ડુલાઃ।
તોયક્ષીરફલોપેતા અર્ઘ્યદ્રવ્યમુદાહૃતમ્

પાત્રં તારિકયાપૂર્ય સુધાસંદોહદેહયા।
તસ્મિન્નિષ્કલસંસ્થાને મન્ત્રચક્રં વિચિન્તયેત્

નિષ્કલં મધ્યમાર્ઘ્યં તુ પૂજ્ય પુષ્પાદિના પુરા।
ભાવનીયં ચ તત્ સમ્યગગ્નીષોમમયાત્મના

32. પૂજ્ય ; પૂજયિત્વા। ભાવનીયમ્; ધ્યેયમ્।
એષ પ્રથમસંસ્કારો દ્વિતીયમવધારય।
પ્રચણ્ડકિરણવ્રાતૈર્ભાસ્કરીયૈર્દહેત્તુ તત્

33. દ્વિતીયમિતિ। દાહનપ્લાવનાદિરૂપં વક્ષ્યમાણમિત્યર્થઃ। દહેદિતિ। શોષણપૂર્વકં દહેદિતિ સંપ્રદાયઃ।
નિર્વાપયેત્તતો દગ્ધં શીતપૂર્ણેન્દુરશ્મિભિઃ।
બ્રહ્માનન્દામૃતામ્ભોધિકલ્લોલૈઃ પૂરયેત્તુ તત્

અભિમન્ત્ર્ય તુ મુખ્યૈસ્તન્મનુબિસ્તારિકાદિભિઃ।
તતો જલમુપાદાય ન્યસેત્ પાત્રાન્તરેષુ તુ

35. તત ઇતિ। સંસ્કૃતતોયપૂર્ણાત્ પાત્રાદિત્યર્થઃ।
પ્રતિસ્વમપિ વા કુર્યાદીદૃશં સંસ્કૃતિક્રમમ્।
આપ્યાયનં ચ પાત્રાણાં પ્રીતિં ચાસ્માત્ સમાચરેત્

36. પ્રતિસ્વમિતિ। પ્રત્યેકમર્ઘ્યાદિપાત્રમિત્યર્થઃ।
મુદ્રા કામદુઘા કાર્યા સૌરભેયી સ્વમન્ત્રતઃ।
સુરભિં હિમશૈલાભાં નિરાધારપદે સ્થિતામ્

ધ્યાત્વા તત્સ્તનસંકાશાં મુદ્રાં તાં પરિદર્શયેત્।
કરાભ્યાં ગન્ધદિગ્ધાભ્યાં સાવધાનેન ચેતસા

અર્ગ્યપાત્રામ્ભસા પ્રોક્ષ્ય મણ્ડલં મણ્ડપં તથા।
યાગદ્રવ્યાણ્યશેષાણિ તાડયેદસ્રમન્ત્રતઃ

39. અસ્રેતિ। ઓં વીર્યાયાસ્રાય ફડિતિ મન્ત્રેણેત્યર્થઃ।
મૂલેનાપ્લાવયેત્ પશ્ચાત્તત્ સર્વં ભોગતાં વ્રજેત્।
તતો વિષ્ણું નમસ્કૃત્ય તદઙ્કસ્થાં ચ પઙ્કજામ્

40. મૂલેન; મૂલમન્ત્રેણેત્યર્થઃ।
અર્ચયેન્મૂલમન્ત્રેણ હ્યામુક્તકુસુમાદિભિઃ।
અર્ઘ્યપાત્રમથાદાય પુષ્પં ધૂપં વિલેપનમ્

41. આમુક્તેતિ। અગ્રથિતૈઃ વિરલૈરિત્યર્થઃ।
દીપં નૈવેદ્યમપ્યેવં દ્વારયાગં તતશ્ચરેત્।
ઉદુમ્બરસ્ય મૂલે તુ બહિર્દ્વારસ્ય મધ્યતઃ

42. ઉદુમ્બરશબ્દો દ્વારસ્યોર્ધ્વાધઃ પ્રદેશનિક્ષિપ્તદાર્વોર્વર્તતે।
ભૂમિષ્ઠં ક્ષેત્રપાલં તુ યજેદ્ધ્યાનાદિસંયુતમ્।
નીલજીમૂતસંકાશં દણ્ડહસ્તં મહાતનુમ્

43. ક્ષેત્રપાલરૂપમાહ--નીલેતિ।
મુષ્ટિકૃદ્વામહસ્તેન ધ્યેયઃ ક્ષેત્રેશ્વરઃ સદા।
મુદ્રા ચ દર્શનીયાત્ર પરેષ્વેવં વિધિઃ ક્રમાત્

દ્વારોપરિ સ્થિતાં લક્ષ્મીમૂર્ધ્વસંસ્થ ઉદુમ્બરે।
પઙ્કેરુહકરાં લક્ષ્મીં પદ્મોપરિગતાં યજેત્

દક્ષિણોત્તરશાખાભ્યાં મૂલે ચણ્ડપ્રચણ્ડકૌ।
તદ્વજ્જયં ચ વિજયં બાહ્યે દ્વારસ્ય ચાન્તરે

46. શાખા દ્વારસ્ય પાર્શ્વદારુખણ્ડઃ।
ચણ્ડાદ્યા વિજયાન્તાશ્ચ સર્વે જ્ઞેયાશ્ચતુર્ભુજાઃ।
ગદાચક્રધરાશ્ચૈવ શઙ્ખહસ્તા મહાબલાઃ

તર્જયન્તો હ્યભક્તાંશ્ચ દોષાણાં ધ્વંસનોદ્યતાઃ।
ઇત્થં ધ્યેયાઃ સમભ્યર્ચ્ય દર્શનીયાશ્ચ મુદ્રિકાઃ

48. અભક્તાન્। દેવાભક્તાનિત્યર્થઃ।
શાખાદ્વયસ્ય મધ્યે તુ વામદક્ષિણતઃ ક્રમાત્।
ગઙ્ગાં ચ યમુનાં ચૈવ પૂજયેત્તદનન્તરમ્

49. શાખાદ્વયસ્ય; દ્વારપાર્શ્વદારુખણ્ડદ્વયસ્ય।
હસ્તાભ્યાં દધતી કુમ્ભં તીર્થેન પરિપૂરિતમ્।
નવયૌવનલાવણ્યા શ્વેતરૂપા સ્મિતાનના

50. ગઙ્ગાયમુનયોઃ રૂપમુચ્યતે---હસ્તાબ્યામિત્યાદિના।
ગઙ્ગા ધ્યેયા પ્રસન્ના ચ પૂર્ણચન્દ્રનિભાનના।
તાદૃશી નીલજીમૂતસંનિભા યમુના નદી

તેનૈવ ક્રમયોગેન દ્વારસ્યાભ્યન્તરે સ્થિતૌ।
નિધીશૌ શઙ્ખપદ્માખ્યાવર્ઘ્યપુષ્પાદિભિર્યજેત્

નિધીશૌ ભાવનીયૌ તૌ નિધિભાણ્ડોપરિસ્થિતૌ।
સ્થૂલોદરૌ ચ પિઙ્ગાક્ષૌ દ્વિભુજૌ ભગવન્મયૌ

કૃત્વૈવં દ્વારયાગં તુ તતઃ પુષ્પં ચ સંમુખમ્।
અઙ્‌ગુષ્ઠતર્જનીમધ્યાત્રિતયેનાસ્રમન્ત્રતઃ

આદાય ચાભિમન્ત્ર્યાથ ચક્રં તદુપરિ સ્મરેત્।
નિશિતારં જ્વલદ્રૂપં પ્રવર્ષદનલાશનિ

ક્ષયકૃદ્વિઘ્નજાલાનાં ન્યસેદ્યાગગૃહાન્તરે।
દક્ષિણાં તર્જનીં કુર્યાત્ સમ્યગૂર્ધ્વમુખીં તતઃ

શિખામન્ત્રેણ સંયુક્તાં વિદ્યુદ્વિલસિતપ્રભામ્।
સ્મૃત્વા ભ્રામયમાણસ્તાં સંવિશેદ્યાગમન્દિરમ્

અર્ઘ્યપાત્રામ્ભસાસ્રેણ પ્રોક્ષયેત્ સ્વકમાસનમ્।
તસ્મિન્નાધારશક્ત્યાદિ માન્ત્રમાસનમર્ચયેત્

તાં તાં પ્રદર્શયેન્મુદ્રાં યત્ર યત્ર ચ યા ચ યા।
તત્રોપવિશ્ય દેવેશમર્ચયેદ્ધૃદયે સ્થિતમ્

લક્ષ્મીનારાયણાખ્યં તદ્ધૃદ્ગતં પરમં મહઃ।
દાંપત્યમનપાયં તદ્યાપયેન્નેત્રયોર્દ્વયોઃ

60. યાપયેત્। ગમયેદિત્યર્થઃ।
સર્વં તદ્ભાવમાપાદ્ય પશ્યેન્નિસ્ચલલોચનઃ।
મણ્ડપે વેદિકાયાં વા યત્ર વા યષ્ટુમિચ્છતિ

અર્ઘ્યપુષ્પાદિભિઃ પૂજ્યમાધારાદિકમાસનમ્।
ધર્માદિકાન્ યજેત્ પશ્ચાત્તત્તદ્દિગ્ભાગગોચરાન્

પદ્માર્કમણ્ડલાંશ્ચૈવ તતો ભાવાસનાવધિ।
ઉપર્યુપરિ યોગેન ધ્યાત્વા પુષ્પાદિનાર્ચયેત્

મણ્ડલસ્થસ્ય દેવસ્ય દક્ષિણે મણ્ડલોપરિ।
કૃતાદિયુગપર્યન્તે વાયોરીશાવધિ ક્રમાત્

વિભજ્ય સપ્તધા ક્ષેત્રમાદૌ ગણપતિં યજેત્।
પદ્માસનોપવિષ્ટં તત્કેસરે તુ દલેઽમ્બુજે

દધાનં ચોર્ધ્વબાહુભ્યામક્ષસૂત્રપરશ્વથૌ।
વરદાભયમુદ્રે ચ પૂર્વહસ્તદ્વયેન તુ

કિંતુ મુદ્રા વિચિન્ત્યૈવં વરદાભયહસ્તયોઃ।
તર્જન્યઙ્ગુષ્ઠસંસર્ગાદ્ વ્યાખ્યામુદ્રાસમાકૃતિઃ

પીનં લમ્બોદરં સ્થૂલમેકદંષ્ટ્રં ગજાનનમ્।
કેસરેષ્વઙ્ગષટ્‌કં ચ ષટ્‌સુ પદ્મસ્ય વિન્યસેત્

સ્વમન્ત્રેણાર્ચયેન્મુદ્રાં બદ્ધ્વા પુષ્પાદિના સુધીઃ।
તતો વાગીશ્વરીં દેવીં સ્વમન્ત્રેણાર્ચયેત્સુધીઃ

સૂર્યેન્દુવહ્નિબિમ્બસ્થસિતપઙ્કેરુહાસનામ્।
સર્વોપાધિવિનિર્મુક્તામપિ સાકારતાં ગતામ્

શક્તિં શબ્દાત્મિકાં સાક્ષાન્મદીયાં પ્રથમોદ્ગતામ્।
દ્વિનેત્રાં દ્વિભુજાં શ્વેતાં શઙ્ખપઙ્કજધારિણીમ્

સ્ફુરત્પીયૂષકલ્લોલસદૃશાભરણામ્બરામ્।
તતો ગુરું તદ્‌ગુરું ચ લોકસિદ્ધાકૃતી ચ તૌ

લોકસિદ્ધાકૃતિં પશ્ચાત્ તદ્‌ગુરું પરમેષ્ઠિનમ્।
તતઃ પિતૃગણઃ પૂજ્યો હ્યમૂર્તઃ પિણ્ડસંનિભઃ

આદિસિદ્ધાન્ યજેત્ પસ્ચાદ્ભગવદ્ધ્યાનતત્પરાન્।
શાન્તાન્ નિમીલિતાક્ષાંશ્ચ શુભાઙ્ગાંસ્તેજસાધિકાન્

અનુજ્ઞાં પ્રાપ્ય તેભ્યશ્ચ લબ્ધાનુજ્ઞો યથાક્રમમ્।
આવાહ્ય માં યજેત્ પશ્ચાદ્દેવદેવાઙ્કસંસ્થિતામ્॥
યેન યેન પ્રકારેણ તં તં શૃણુ સુરેશ્વર

75. અનુજ્ઞાં પ્રાપ્યેતિ। ગુરુપરમગુર્વાદીનામનુજ્ઞાં પ્રાપ્તામનુસંધાયેત્યર્થઃ।
ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રસારે લક્ષ્મીતન્ત્રે બાહ્યયાગપ્રકાશો નામ સપ્તત્રિંશોઽધ્યાયઃ
********ઇતિ સપ્તત્રિંશોઽધ્યાયઃ********