લક્ષ્મીતન્ત્રમ્ · અધ્યાય 32

દ્વાત્રિંશોઽધ્યાયઃ - 32
શ્રીઃ ---
યા હ્યેષા પરમા વિદ્યા તારિકા ભવતારિણી।
સ્થૂલં સૂક્ષ્મં પરં ચેતિ તસ્યા રૂપત્રયં શૃણુ

1. વિદ્યા ચિદ્રૂપેત્યર્તઃ। ભવતારિણીત્યનેન તારિકાયા અન્વર્થત્વમાહ।
પઞ્ચવર્ણં ચતુર્વર્ણમિતિ સ્થૂલાત્મકં વપુઃ।
ત્રિવર્ણા સૂક્ષ્મસંજ્ઞા મે પરા વિષ્ણુમયી સ્થિતા

2. હ્રી ઇતિ બિન્દોરુપરિ ઘણ્ટાનાદવત્ શ્રૂયમાણં નાદં સંયોજ્ય પઞ્ચવર્ણત્વં, તં વિહાય ચતુર્વર્ણત્વમુપપાદનીયમ્। ત્રિવર્ણેતિ। ઈંરૂપેત્યર્થઃ। પરરૂપમાહ---વિષ્ણુમયીતિ। કેવલેકારરૂપેત્યર્થઃ।
ઇમાસ્તિસ્રો હ્રવસ્થા મે પ્રત્યેકં તુ ત્રિધા ત્રિધા।
સ્થૂલે તુ યા પરાવસ્થા પરમાત્માશ્રયા તુ સા

3. પ્રત્યેકં ત્રિધેતિ। સ્થૂલરૂપે સ્થૂલસૂક્ષ્મપરરૂપેણ, સૂક્ષ્મરૂપે સ્થૂલસૂક્ષ્મપરરૂપેણ, પરરૂપેઽપિ સ્થૂલસૂક્ષ્મપરરૂપેણેતિ ત્રૈવિધ્યમિતિ ભાવઃ। સ્થૂલે પરરુપમાહ---સ્થૂલે ત્વિતિ। પરમાત્મા હકારઃ।
અશેષભુવનાધારવિષ્ણુવ્યાપિસમાશ્રયા।
ભોક્તૃભોગ્યાત્મિકા ચેયં તસ્યા રૂપં નિબોધ મે

4. અશેષભુવનાધારો રેફઃ। વિષ્ણુઃ ઈકારઃ। વ્યાપી અનુસ્વારઃ। આહત્ય હ્રીં ભવતિ।
અશેષભુવનાધારનિલયવ્યાપિજન્મના।
પરમાત્માદિકેનૈવ લલાટતટમેયુષા

5. લલાટતટમેયુષેત્યસ્ય રૂપેણેતિ શેષઃ।
આક્રમ્ય વૈષ્ણવં રૂપં સ્વે પુનઃ પ્રતિતિષ્ઠતિ।
તારકારણનાદેન શોભમાના હરિપ્રિયા

6. આક્રમ્યેતિ વૈષ્ણવરૂપસ્યાનભિવ્યક્તિરુચ્યતે।
ભોક્તૃભોગ્યાદિકં સર્વં ભુવનં બિભ્રતી ધિયા।
વ્યાપિનં સર્વતો દેવી પરમાત્માનમાશ્રિતા

તાવત્તયા સ્થિતા વિષ્ણુરૂપા સ્થૂલા ગતિઃ પરા।
પઞ્ચકૃત્યકરી શક્તિસ્રિવિધૈશ્વર્યબૃંહિતા

8. તાવત્તયેતિ। ભોક્તૃભોગ્યરૂપેણેત્યર્થઃ। અથ સ્થૂલે સૂક્ષ્મમાહ---પઞ્ચકૃત્યેત્યાદિ। સર્ગાદીનિ પઞ્ચ કૃત્યાનિ।
પ્રાણયન્તી શ્રિયા દેવં જૃમ્ભમાણોદધિપ્રભમ્।
આશ્રિત્ય હ્યાનલં ભાવમિયં સૂક્ષ્મા ગતિર્મતા

સૃષ્ટ્યાદિકં વિધાયાથ વ્યોમસ્થં પરમાસ્થિતા।
સર્વાશ્ચર્યકરી દેવી સૃષ્ટિસ્થિત્યન્તકારણમ્

10. સ્થૂલે સ્થૂલરૂપમાહ---સૃષ્ટ્યાદિકમિતિ। સર્વાશ્ચર્યેત્યાદિ। પૂર્વં સૂક્ષ્મે જગતઃ સૃષ્ટિસંકલ્પ ઉક્તઃ। અત્ર તુ તસ્ય સૃષ્ટિરુચ્યત ઇતિ ધેયયમ્।
સૂર્યં સમાશ્રિતા વિષ્ણું કલયન્તીજગત્સ્થિતિમ્।
કાલપાવકતેજોભિઃ સ્થૂલા સ્થૂલમયાદ્ભુતા

કથિતા ગતયસ્તિસ્રઃ સ્થૂલાયા મમ વાસવ।
સૂક્ષ્માયાસ્તુ ગતીસ્તિસ્રઃ શૃણુ વૃત્રનિષૂદન

અકાલકલના સેયં સૂક્ષ્મા તુ પરમેશ્વરી।
વ્યાપિનં પરમાત્માનં શ્રયન્તી વર્તતે ધ્રુવા

13. સૂક્ષ્મરુપસ્ય સાધારણં સ્વભાવમાહ---અકાલેતિ। અનેન પૂર્વોક્તસ્થૂલરૂપસ્ય કાલકાલ્યત્વમભિમન્યતે।
શુદ્ધો વર્ગસ્તથાશુદ્ધો દ્વિવિધં સૃજ્યમુચ્યતે।
શુદ્ધેતરે સ્થિતા સ્થૂલા શુદ્ધે સૂક્ષ્મા પ્રતિષ્ઠિતા

14. વિશેષાન્તરમાહ---શુદ્ધ ઇતિ।
તિસ્રોઽપ્યાસાં ગતીઃ સમ્યક્ સ્થૂલાયા ઇવ લક્ષયેત્।
પરા યા મે તનુઃ શક્ર તસ્યા રૂપં નિશામય

15. પ્રસ્તુતે ત્રિવેધે સૂક્ષ્મરૂપેપૂર્વોક્તસ્થૂલગતીરતિદિશતિ--તિસ્ર ઇતિ। પરમિયાન્ ભેદઃ---પૂર્વોક્તસ્થૂલગતિરશુદ્ધવિષયા; ઇયં તુ શુદ્ધવિષયેતિ।
સર્વવ્યાપ્તિમતી દિવ્યા નિષ્કલા સા નિરઞ્જના।
સા પરા મન્મયી શક્તિઃ કથિતા વિષ્ણુસંજ્ઞયા

16. અથ પરાયાઃ સાધારણં રૂપમાહ--સર્વવ્યાપ્તિમતીત્યાદિ।
એષા સા વૈષ્ણવી સત્તા સૈષાહંતા હરેર્મતા।
એષા સા યોગિનાં નિષ્ઠા સૈષા સાંખ્યાત્મનાં ગતિઃ

17. સાંખ્યાત્મનામ્; પ્રકૃતિપુરુષવિવેકાદિજ્ઞાનવતામિત્યર્થઃ।
ઇયં સા પરમા મૂર્તિરિયં સા પરમા ગતિઃ।
શક્તિઃ કુણ્ડલિની ચાદ્યા ભ્રમરી યોગદાયિકા

18. તસ્યા નામભેદાનાહ---શક્તિરિત્યાદિના।
અનાહતા હ્યઘોષા ચ નિર્મર્યાદા નદોદ્ગતા।
શબ્દબ્રહ્મ તથા શક્તિર્માતૃકાયોનિરુત્તમા

19. નદઃ; નાદઃ।
ગાયત્રી ચ કલા ગૌરી શચી દેવી સરસ્વતી।
વૃષાકપાયી સત્યા ચ પ્રાણપત્ની યશસ્વિની

ઇન્દ્રપત્ની મહાધેનુરદિતિર્દેવનન્દિની।
રુદ્રાણાં જનની દેવી વસૂનાં તુ હિતા તથા

આધિત્યાનાં સ્વસા નાભિરમૃતસ્ય ધૃતિઃ પરા।
ઇડા રતિઃ પ્રિયાકારા ગુરુધાત્રી મહીયસી

મહી ચ વિશ્રુતિસ્ચૈવ ત્રયી ગૌઃ પ્રાણવત્સલા।
શક્તિશ્ચ પ્રકૃતિશ્ચૈવ મહારાજ્ઞી પયસ્વિની

તારા સીતા તથા શ્રીશ્ચ કામવત્સા પ્રિયવ્રતા।
તરુણી ચ વરારોહા નીરૂપા રૂપશાલિની

અમ્બિકા સુન્દરી જ્યેષ્ઠા વામા ઘોરા મનોમયી।
સિદ્ધા સિદ્ધાન્તિકા યોગા યોગિની યોગભાવિની

એવમાદીનિ નામાનિ શાસ્રે શાસ્રે મનીષિભિઃ।
કથિતાનિ રહસ્યાનિ શક્તેઃ સિદ્ધાન્તપારગૈઃ

સૈષા શક્તિઃ પરા દિવ્યા ત્રિધા રૂપૈરવસ્થિતા।
સ્થૂલસૂક્ષ્મપરત્વેન ત્રૈધમેતત્ પ્રદર્શ્યતે

અસ્યાઃ સ્વરૂપમી પ્રોક્તા સા ચ ત્રેધાવતિષ્ઠતે।
અપ્રમેયાદિરૂપેણ તસ્યા વ્યાખ્યામિમાં શૃણુ

28. ઈ; ઈકાર ઇત્યર્થઃ।
ષાડ્‌ગુણ્યં યત્ પરં બ્રહ્મ વાસુદેવાખ્યમવ્યયમ્।
સંહૃતાખિલભેદં તદેકમેવ યદા તદા

29. પરાયાઃ પરરૂપમાહ---ષાડ્‌ગુણ્યમિતિ। સંહૃતેતિ। ભેદઃ; ભિન્નઃ પ્રપઞ્ચઃ। પ્રતિસંચરે સકલસ્યાપિ પ્રપઞ્ચસ્ય બ્રહ્માણિ લયાત્ તથોક્તિઃ। એકમેવેતિ। સૂક્ષ્માવસ્થચિદચિદ્વિશિષ્ટં બ્રહ્મૈકમેવ તત્ત્વમભવદિત્યર્થઃ।
અપ્રમેયાખ્યયા દેવસ્તદા યોગિભિરીર્યતે।
વ્યાપ્યવ્યાપકભેદો વા સૃજ્યસૃષ્ટિવિધાપિ વા

ન તદાન્યપ્રમેયત્વં ન કિંચિત્તસ્ય વિદ્યતે।
તદા શૂન્યમિવાકારૈઃ પ્રસુપ્તમિવ સર્વતઃ

31. પ્રમેયત્વં પ્રમાવિષયત્વમ્। શૂન્યમિવેતિ। સર્વવ્યાપારોપરમાત્ અસત્કલ્પમિત્યર્થઃ। બાહ્યાભિમતશૂન્યાખ્યતત્ત્વનિરાસાયેવશબ્દઃ।
ષાડ્‌ગુણ્યં બ્રહ્મ? તત્રેયં સંસ્થિતા વિષ્ણુસંજ્ઞયા।
અતરઙ્ગાર્ણવાકારા શક્તિશક્તિમતોર્ગતિઃ

32. અથ પરાયાઃ સૂક્ષ્મરૂપમાહ---શક્તીતિ। યદેત્યુત્તરવાક્યસ્થમત્રાદૌ જ્ઞેયમ્। યદા શક્તેઃ શક્તિમતશ્ચ વ્યક્તા ગતિરવગતિઃ, તદેત્યુત્તરત્રાન્વયઃ।
તદા યદા પુનર્બ્રહ્મ વાસુદેવાખ્યમવ્રણમ્।
ઉન્મિષત્યાત્મસંકલ્પાત્તદા પ્રથમ ઉચ્યતે

33. પ્રથમ ઇતિ। સંકલ્પ ઇતિ શેષઃ।
પ્રથતે હિ યદા બ્રહ્મ શુદ્ધાશુદ્ધાખ્યવર્ત્મના।
માયા નામ તદા ત્વેષા વ્રહ્નસંકલ્પરૂપિણી

34. એષા; પરા શક્તિરિત્યર્થઃ।
સંકર્ષણાદિક્ષિત્યન્તસ્તસ્યા ગર્ભમવસ્થિતઃ।
યદા પુનઃ પરં બ્રહ્મ સ્વેચ્છાસંપાદિતં પૃથક્

35. પરાયાઃ સ્થૂલરૂપમાહ---સંકર્ષણેતિ।
વ્યાપ્યવ્યાપકભેદેન સદ્વિતીયમવસ્થિતમ્।
પઞ્ચબિન્દુસ્તદા દેવી પઞ્ચકૃત્યવિધાયિની

36. પઞ્ચબિન્દુઃ; ઈકારઃ।
પરાયા ઇતિ તે પ્રોક્તા મમ તન્વા ગતિસ્રયી।
રૂપં રૂપં વિભજ્યૈષા તત્તત્તત્ત્વાર્ણભેદિની

37. ત્રયી; સ્થૂલસૂક્ષ્મપરરૂપેણ ત્રિવિધેત્યર્થઃ।
તત્તદ્વાચકતાં નીતા સ્વકામાજ્જગતીતનુઃ।
તેષુ તેષુ હિ તત્ત્વેષુ સ્વાત્મભૂતાવતિષ્ઠતે

મદંશઃ સૂક્ષ્મરૂપો યો ગૂઢોઽગ્નિરિવ દારુષુ।
તત્તદ્રૂપમનુપ્રાપ્તા સેવની નામ શાશ્વતી

39. સેવનીતિ જિહ્વાદિસ્થાનેષુ વર્ણોચ્ચારણાદ્યુપયોગ્યવયવસંઘટનાવિશેષ ઉચ્યતે।
તત્તદ્વર્ણોપરાગેણ તત્તદ્વ્યક્તિવપુઃ સ્વયમ્।
અધિદૈવતભાવેન તત્ર યોંઽશઃ પરાત્મકઃ

40. યોંઽશ ઇતિ। અસ્ય સેયમિત્યનન્તરશ્લોકસ્થેનાન્વયઃ।
વૈષ્ણવઃ શક્તિરૂપો મે નિયચ્છન્નવતિષ્ઠતે।
તત્તદ્વાચકતાં યાતિ દેવી સેયમનશ્વરી

અશેષભુવનાધારા યોગિની પરમેશ્વરી।
કેવલસ્તત્ત્વવર્ણસ્તુ ત્રૈલોક્યૈશ્વર્યદાં ગતઃ

તત્તત્ સ્થૂલમયં તત્ત્વં મદીયં વક્તિ શાશ્વતમ્।
તત્તદ્ભાવાભિધાનેન તન્નિયન્તૃત્વદર્શને

43. સર્વમપિ સ્થૂલતત્ત્વં મદીયશક્ત્યા શાશ્વતં ભવતિ। અનેન ક્ષણભઙ્ગવાદનિરાસોઽભિપ્રેતઃ।
ઇયમેવેશ્વરા દેવી દ્વિધા સક્તાવતિષ્ઠતે।
ક્ષાદિ શાન્તં પુરા યત્તે દર્શિતં બ્રહ્મપઞ્ચકમ્

44. સક્તેતિ। આસઙ્ગયુક્તેત્યર્થઃ। તદેવાહ---ક્ષાદીતિ।
ક્ષ ઇત્યાદિસ્વરૂપેણ ત્રૈલોક્યૈશ્વર્યદાં ગતા।
સ્વરૂપે નિયમે ચૈવ દ્વેધા સેયમવસ્થિતા

45. દ્વેધેતિ। સર્વેષાં સ્વરૂપં નિયમનં ચ પ્રદર્શયન્તી દ્વેધાવતિષ્ઠત ઇત્યર્થઃ।
ધારણાનાં ચતુષ્કં યદ્વાદિ યાન્તમુદીરિતમ્।
તત્ર સૂક્ષ્મપરે ભાવે સ્થિતેયં પૂર્વવદ્ દ્વિધા

46. વાદિયાન્તચતુષ્કં ધારણાચતુષ્કમિત્યુક્તમિત્યર્થઃ।
ત્રૈયવસ્થો મકારોઽયં પ્રોક્તશ્ચૈતન્યવાચકઃ।
તત્રાપિ સૂક્ષ્મપરયોર્દ્વેધેયં દશયોર્દ્વયોઃ

47. ત્ર્યવસ્થ એવ ત્રૈયવસ્થઃ।
માયાપ્રસૂતિત્રૈગુણ્યરૂપો યો ભાર્ણ ઉચ્યતે।
ઈ નામ પૂર્વવદ્દેવી તત્રાપિ દશયોર્દ્વયોઃ

બુદ્ધ્યહંકારમનસાં યદ્રૂપં બાદિકં ત્રયમ્।
તત્રાપિ પૂર્વવદ્ દ્વેધા દેવીયં દશયોર્દ્વયોઃ

નાદિકે ણાદિકે ચૈવ તથેન્દ્રિયગણદ્વયે।
દશયોઃ સૂક્ષ્મપરયોરિયં દ્વેધાવતિષ્ઠતે

50. નાદિકં તવર્ગઃ। ણાદિકં ટવર્ગઃ।
ઞાદિકે ઙાદિકે ચૈવ સ્થૂલસૂક્ષ્મસ્વરૂપકે।
વિભૂતિપઞ્ચકે દેવી દશયોઃ પૂર્વવત્ સ્થિતા

51. ચવર્ગપઞ્ચકં કવર્ગપઞ્ચકં ચ તન્માત્રસ્થૂલભૂતરૂપતયોક્તમિત્યર્થઃ।
સપ્તત્યા વિતતા ભેદૈઃ શુદ્ધાશુદ્ધમયાધ્વનિ।
નટીવ સ્વયમી શક્તિબિભર્તિ બહુધા વપુઃ

52. સપ્તત્યેતિ। શુદ્ધાશુદ્ધાધ્વનોઃ પ્રત્યેકં પઞ્ચત્રિંશદિતિ આહત્ય સપ્તતિર્ભેદાઃ। ઈ શક્તિઃ; ઈકારરૂપા શક્તિરિત્યર્થઃ।
ઇયદ્વિસ્તૃતિમાપન્નામીમિમાં પરમેશ્વરીમ્।
વિચિન્ત્ય પરમં યાતિ પદં વિષ્ણોઃ સનાતનમ્

યત્ર યત્ર ગતા સેયં શુદ્ધાશુદ્ધે તથાધ્વનિ।
તત્ર તત્ર ત્વજહતી વિષ્ણોઃ સંબન્ધમી સ્થિતા

એકદ્વિત્ર્યાદિયોગેન સ્વરવ્યઞ્જનરૂષિતા।
શુદ્ધાશુદ્ધાધ્વવર્ગસ્થા નાનાભેદોપપાદિતા

જટોપરાગહીનાયા અસ્યા એવ પુનસ્રિધા।
જ્ઞેયઃ સ્થૂલાદિરૂપેણ વિભેદસ્તત્ત્વચિન્તકૈઃ

56. જટેતિ। જકારટકારાદીત્યર્થઃ। ઉપલક્ષણમેતત્ વર્ણાન્તરોપરાગસ્યાપિ।
સૃષ્ટિકૃત્સંયુતા સ્થૂલા સૂક્ષ્મા વ્યોમેશસંયુતા।
નિરઞ્જના પરા સેયમી ઇત્યેવાનુરાગિણી