લક્ષ્મીતન્ત્રમ્ · અધ્યાય 31

એકત્રિંશોઽધ્યાયઃ - 31
શ્રીઃ---
યા સા ષાડ્‌ગુણ્યતેજઃસ્થા ક્રિયાશક્તિઃ પ્રકાશિતા।
આગ્નેયં રૂપમાશ્રિત્ય સા ધત્તે પૌરુષં વપુઃ

1. ષાડ્ગુણ્યે તત્રાપિ તેજસિ પ્રધાનતયાવસ્થિતેત્યર્થઃ।
સર્વાસ્રશસ્રસંસ્યૂતં સૂર્યસોમાગ્નિમૂલકમ્।
મહત્ સુદર્શનં નામ નાનારૂપોપશોભિતમ્

2. સુદર્શનસ્ય સર્વશસ્રાસ્રનિબિડત્વમહિર્બુધ્ન્યસંહિતાયાં વિશાદ્યાયે ઉક્તમ્। સહસ્રારેત્યક્ષરસ્વરૂપમભિપ્રેત્ય સૂર્યસોમાગ્નિમૂલકત્વોક્તિઃ।
તસ્ય મધ્યે સ્થિતા શક્તિઃ પૌરુષીં તનુમાસ્થિતા।
સૌમ્યાગ્નેયસ્વરૂપેણ તત્તત્કાલવ્યવસ્થયા

3. ભક્તપરિપાલનદુષ્ટશિક્ષણરૂપકાર્યમનુરુધ્ય સૌમ્યાગ્નેયસ્વરૂપત્વોક્તિઃ।
પુરસ્તાદ્દર્શિતસ્તસ્યા વાચકસ્તે ચતુર્વિધઃ।
તત્ર સંજ્ઞામયો મન્ત્રો ભૂયસા બલવત્તરઃ

4. બીજપિણ્ડસંજ્ઞાપદરૂપેણ ચાતુર્વિધ્યમ્।
તસ્ય વ્યાખ્યામિમાં શક્ર ગદન્ત્યા મે નિશામય।
યા સા સોમાત્મિકા શક્તિરુન્મેષઃ પ્રથમો હરે

મૂલશક્તિરહં શ્રીઃ સા પ્રથમાક્ષરસંસ્થિતા।
અમૃતા તૃપ્તિરૂપા ચ સોમાત્મા ચાખિલેશ્વરી

6. પ્રથમાક્ષરઃ સકારઃ। તસ્યામૃતાદિરૂપત્વમાહ---અમૃતેત્યાદિના। તૃપ્તિસોમાવપિ સકારપરૌ।
અમૃતીકરણં કુર્યાત્ સર્ગસ્યેન્દુકલાસ્થિતા।
શિરઃપદ્માદયો મન્ત્રાઃ પરમેશ્વરયુક્તયા

અનયા સૃતયા કુર્યાત્તૃપ્તિં સંસિદ્ધિમેવ ચ।
સૃષ્ટિકૃત્સંયુતા સેયં જીવશક્તિઃ સનાતની

ત્રૈલોક્યૈશ્વર્યદોપેતા વાયુવેશ્માક્ષરસ્થિતા।
તારાકારા રિપોર્મૂર્ધ્નિ ચિન્ત્યોચ્છેદનસિદ્ધયે

અપ્રમેયોપગૂઢાયા અગ્નીષોમમયીજુષઃ।
અસ્યાઃ શક્તેઃ સમુદ્ભૂતં સૂક્તં પૌરુષમુજ્જ્વલમ્

10. અસ્યા ઇતિ। પ્રથમાક્ષરરૂપાયા ઇત્યર્થઃ। સકારાત્ પૌરુષં સૂક્તમુદ્ભૂતમિત્યર્થઃ। તથા ચાહિર્બુધ્ન્યસંહિતા---"અક્ષરાદાદિમાદસ્યાઃ સૂક્તં પૌરુષમુદ્ગતમ્। દ્વિતીયાક્ષરસંભૂતં શ્રીસૂક્તં નામ યન્મુને॥" (18. 33) ઇતિ।
એતદાદીનિ સૂક્તાનિ સહસ્રમૃષયો વિદુઃ।
નિત્યમાપ્યાયતે મન્ત્રઃ સોઽયમગ્નિજુષા મયા

તત્તત્કાર્યજુષા તત્તદ્વર્ણશક્તિત્રયીજુષા।
અનયા યન્ન સાધ્યેત ન તદન્સિત જગત્ત્રયે

12. શક્તિત્રયી સૂર્યસોમાગ્નિશક્તયઃ।
સૂતે સા સકલાઃ શક્તીરનુજાનાતિ તાઃ પુનઃ।
સંહરન્તી પુનશ્ચૈતા ઇતિ ચ સ્મર્યતે તતઃ

સ્વમુન્મેષમધિષ્ઠાય પરમાત્મા સ શક્તિરાટ્।
ઉદિતો જગતોઽર્થાય હેતિદેવઃ સનાતનઃ

14. હેતિદેવઃ સુદર્શનઃ।
સૂર્યશ્ચ ભોક્તૃતાં પ્રાપ્ય પ્રાણયન્ પ્રાણ ઇષ્યતે।
આત્માનં દર્શયત્યેષ ત્રૈલોક્યૈશ્વર્યદાન્વિતઃ

15. સૂર્યો હકારઃ। પ્રાણોઽપિ સ એવ।
હૃત્પુણ્ડરીકમધ્યસ્થં યં વિચિન્વન્તિ યોગિનઃ।
યથાવદ્ ધ્યાયતો વેધ્યં મુક્તેષોર્વેગવત્તયા

16. મુક્તસ્યેત્યાદિ। અતિવેગેનેત્યર્થઃ।
પ્રકર્ષેણોન્નયન્ પ્રાણાન્ પ્રાણ ઇત્યેષ શબ્દ્યતે।
ઇન્દુમણ્ડલસંવીતો વ્યાપિમાનપ્રમેયવાન્

17. વ્યાપી અનુસ્વારઃ।
જિહ્વામૂલસ્થિતો ધ્યાતો વાક્પ્રવૃત્તિં નિયચ્છતિ।
અંમણ્ડલે સ્થિતો ધ્યાતઃ સ એવ હિ સુધાં સ્રવન્

18. જિહ્વામૂલેતિ કણ્ઠસ્થાનમ્। અંમણ્ડલમનુસ્વારઃ।
નિર્વિષીકરણં ધ્યાતઃ કરોતિ જગતામપિ।
રામોપગૂઢાદસ્માદ્ધિ શ્રિયઃ સૂક્તં સમુદ્ગતમ્

19. રામોપગૂઢાદિતિ। ઇકારસહિતાદિત્યર્થઃ।
એતદાદીનિ સૂક્તાનિ સહસ્રમૃષયો વિદુઃ।
તત્તત્કાલજુષા તત્તદ્વર્ણશક્તિત્રયીજુષા

અનેન યન્ન સાધ્યેત ન તદસ્તિ જગત્ત્રયે।
હન્યતે સકલં લોકં ગમયત્યમલં પદમ્

21. હન્યત ઇત્યાદિના હકારનિર્વચનં ક્રિયતે। "હન હિંસાગત્યોઃ" ઇતિ ધાત્વર્થમભિપ્રેત્યાહ---ગમયતીતિ।
ત્યાજયત્યખિલં ક્લેશં ગમ્યતે યોગચિન્તકૈઃ।
હેત્યેવં કથ્યતે સદ્ભિરેવં નિર્વચનસ્થિતૈઃ

અશેષભુવનાધારા સંકલ્પપ્રબલીકૃતા।
પ્રત્યભિજ્ઞાયતે સૈવ શક્તિર્યા પરમાત્મનઃ

23. અશેષભુવનાધારો રેફઃ।
સરત્યસ્યાશ્ચલં સર્વં સ્રિયતે સકલૈઃ સદા।
પૃથિવી સંસ્થિતા સેયં સ્તમ્ભે સૃત્યા નિયુજ્યતે

24. સ્રા ઇત્યસ્ય નિર્વચનમાહ---સરતીતિ। સરતિ; ગચ્છતીત્યર્થઃ। સ્રિયતે; ગમ્યતે પ્રાપ્યત ઇત્યર્થઃ। સૃત્યાઃ ગમનાત્ સ્તમ્ભે સ્તમ્ભને નિશ્ચલત્વ ઇતિ યાવત્। ગમનાત્ નિવર્ત્ય સ્તબ્ધતયા નિયમ્યત ઇત્યર્થઃ।
સહો નામ બલં તત્ર રમતે તત્ સહસ્રધા।
સહસ્રતિ સહસ્રા સ્યાદગ્નીષોમાત્મનો મમ

25. સહસ્રા ઇતિ સમુદાયસ્ય પ્રકારાન્તરેણ નિર્વચનમર્થં ચાહ--સહ ઇત્યાદિ। સહસ્‌શબ્દાત્ બલાર્થકાદુપરિ રમધાતોર્નિષ્પન્નસ્ય ર ઇત્યસ્ય સંયોજને સહસ્રેતિ રૂપમ્।
અગ્નીષોમમયી સા મે શક્તિઃ સર્વક્રિયાકરી।
સુસંકલ્પસમિદ્ધા સા તેજસાં રાશિરૂર્જિતા

26. ર ઇત્યસ્ય નિર્વચનમાહ---અગ્નીત્યાદિના। કાલપાવકતાં રેફરૂપતામ્। કેવલીતિ શક્તિવિશેષણમ્।
સંપ્રાપ્યૈવાનલં ભાવં કાલપાવકતાં ગતા।
રેત્યેવં કેવલી ભૂત્વા જ્વલત્યવિરતોદયા

પરમેશ્વરભૂતા સા પરમાશ્ચર્યકારિણી।
ર ઇત્યેવ મહાશક્તિર્મદીયાદ્યા ક્રિયાહ્વયા

સંખ્યાનન્ત્યં સહસ્રં સ્યાદરાનન્ત્યં તદુચ્યતે।
વર્માસ્રયોઃ સ્વરૂપં ચ દર્શિતં તે પુરંદર

29. નિર્વચનાન્તરમાહ--સંખ્યેત્યાદિના। સહસ્રાણ્યનન્તાનિ અરાણિ યસ્યેતિ સમાસઃ।
ધ્રુવશ્ચ પ્રણવોઽસ્યાદિઃ પૂર્વમેવ નિરૂપિતઃ।
એવમેવ મહામન્ત્રઃ શબ્દબ્રહ્મોદ્ગતો રસઃ

30. ધ્રુવઃ પ્રણવઃ।
આથર્વણી મહાશક્તિઃ ક્રિયાશક્તેઃ પ્રિયા તનુઃ।
ત્રયીસારો હ્યથર્વાખ્યા પઞ્ચપર્વા મહાશ્રુતિઃ

31. પઞ્ચપર્વેતિ। નક્ષત્રવિધાનવિધિવિધાનસંહિતાશાન્તિરૂપપઞ્ચકલ્પેત્યર્થઃ।
મન્ત્રેણ સૂયતેઽનેન સારેણેવ વનસ્પતિઃ।
અસ્ય ત્વઙ્ગવિધાનજ્ઞાઃ ષડઙ્ગાનિ પ્રચક્ષતે

32. ભૂસારેણ વૃક્ષ ઇવાભિવૃદ્ધેત્યર્થઃ। ષડઙ્ગાનિ હૃદયાદિષડઙ્ગાનિ।
ગાયત્રીમપિ ચક્રાખ્યાં પ્રાકારં ચાગ્નિસંજ્ઞિતમ્।
ગોપનાદ્વરુણોત્સેધાત્ સોદયાદમૃતાત્તથા

33. ગોપન આકારઃ। વરુણો વકારઃ। ઉદય ઉકારઃ। અમૃતઃ સકારઃ। વાં સું ઇતિ મન્ત્રઃ।
ઊર્ધ્વં ચક્રાય ચ સ્વાહા હૃદાદિસ્તુ શિખાવધિ।
સૂર્યજ્વાલાપદાચ્ચોર્ધ્વં મહાયુક્તાત્ સુદર્શનાત્

34. હૃદાદિઃ હૃદયશિરઃશિખારૂપઃ। મહાયુક્તેતિ। મહાસુદર્શનાયેતિ વિવક્ષિતમ્।
ઊર્ધ્વં ચક્રાય ચ સ્વાહા વર્માદ્યોઽસ્રાન્તકો વિધિઃ।
નમશ્ચક્રાય તસ્યાન્તે વિદ્મહેઽસૌ ચતુર્યુગઃ

35. વર્માદ્ય ઇતિ। કવચનેત્રાસ્રાણિ। ચતુર્યુગઃ; અષ્ટાક્ષરઃ। `નમશ્ચક્રાય વિદ્મહેઽ ઇતિ।
જ્વાલાય ચ સહસ્રાન્તે ધીમહીતિ નવાર્ણકઃ।
તન્નઃ પ્રચોદયાન્મધ્યે ચક્ર ઇત્યષ્ટવર્ણકઃ

36. `સહસ્રજ્વાલાય ધીમહિ। તન્નશ્ચક્રઃ પ્રચોદયાત્ઽ ઇતિ મન્ત્રઃ।
મુષ્ટિં વિતર્જનીં કૃત્વા તર્જનીં તર્જસંસ્થિતામ્।
પરિતો ભ્રામયેદ્વહ્નિં ધ્યાયન્ પ્રાકારસંસ્થિમ્

અન્યોન્યસંમુખે પાણિતલે વૈ દક્ષિણોત્તરે।
કનિષ્ઠાઙ્ગુષ્ઠયોરગ્રે શ્લિષ્ટે દીર્ઘાસ્તથાપરાઃ

પરિતો ભ્રામયેદેવં ચક્રમુદ્રેયમીરિતા।
અહ્ગમુદ્રાસ્તુ વક્ષ્યન્તે શક્તિગ્રાસમનું શૃણુ

પવિત્રમનલારૂઢં સવ્યાપિ પ્રણવાત્ પરમ્।
મહાસુદર્શનેત્યેવં ચક્રરાજં મહાધ્વગમ્

તતોઽસ્તગતતેત્યસ્માત્ સર્વદુષ્ટભયંકર।
છિન્ધિ છિન્ધીત્યતઃ પશ્ચાદ્ભિન્ધિ ભિન્ધિ પ્રકીર્તયેત્

વિદારયદ્વયં પશ્ચાત્ પરમન્ત્રાન્ ગ્રસ ગ્રસ।
દ્વિર્ભક્ષયેતિ ભૂતાનિ ત્રાસયેતિ દ્વિરુચ્ચરેત્

વર્માસ્રવહ્નિજાયાઃ સ્યુઃ શક્તિગ્રસનકૃન્મનુઃ।
સ્વયં સુદર્શનો ભૂત્વા મન્ત્રમુચ્ચારયન્નિમમ્

40-43. પવિત્રમિત્યાદિ। `ઓં પ્રં મહાસુદર્શન ચક્રરાજ મહાધ્વગ અસ્તગત સર્વદુષ્ટભયંકર છિન્ધિ છિન્ધિ ભિન્ધિ ભિન્ધિ વિદારય વિદારય, પરમન્ત્રાન્ ગ્રસ ગ્રસ ભક્ષય ભક્ષયય ભૂતાનિ ત્રાસય ત્રાસયઽ ઇત્યસ્યાનન્તરં કવચમન્ત્રમસ્રમન્ત્રં ચ સંયોજ્યાન્તે સ્વાહાપદં સંયોજયેત્। એષ શક્તિગ્રાસમન્ત્રઃ।
શક્તિં મુખહૃદાદિભ્યઃ પરસ્યાચૂષયેદ્ધિયા।
ષડક્ષરસ્ય મન્ત્રસ્ય શૃણુ ધ્યાનં પુરંદર

ન્યસ્તાઙ્ગશ્ચક્રમુદ્રાભિર્વહ્નિપ્રાકારમધ્યગઃ।
સહસ્રારમહાચક્રમયુતાગ્નિચયોત્કટમ્

ષડદ્વમયમુદ્ભ્રાન્તં ધ્યાયેન્મચ્છક્તિજૃમ્ભિતમ્।
અક્ષસ્થં પરમાત્માનં નારાયણમનામયમ્

ચક્રરૂપિણમીશાનં ધ્યાયેત્ કુઙ્‌કુમસંનિભમ્।
પીતામ્બરધરં દિવ્યં મુક્તાલંકારમણ્ડિતમ્

એનમષ્ટભુજં ધ્યાયેન્મહાવ્યસનસંપ્લવે।
ઉદ્યજ્જાનુમનેકાસ્રં સ્થિતં પરમશોભનમ્

ચક્રં મુસલમુદ્દામમઙ્કુશં સરસીરુહમ્।
યામ્યે કરચતુષ્કેઽથ વામે ભુજચતુષ્ટયે

શઙ્ખં બાણયુતં ચાપં પાશં ગુર્વીં ગદામપિ।
દધાનં દક્ષિણં દિવ્યં દંષ્ટ્રાભાસ્વરિતાનનમ્

પિઙ્ગાક્ષં પિઙ્ગકેશાઢ્યં જ્વાલામાલાપરિષ્કૃતમ્।
અથ ષોડશહસ્તં ચ ધ્યાયેદ્દેવં સુદર્શનમ્

45-51. સુદર્શનધ્યાનમાહ--ન્યસ્તાઙ્ગ ઇતિ। કૃતાઙ્ગન્યાસ ઇત્યર્થઃ। ચક્રમુદ્રા ચાત્રૈવાદ્યાયે અષ્ટત્રિંશે શ્લોકે પ્રતિપાદિતા; વહ્નિપ્રાકારશ્ચ સપ્તત્રિંશે શ્લોકે। સુદર્શનવર્ણનં સહસ્રારેત્યાદિના। ચક્રમધ્યે ચક્રરૂપિણઃ પરમાત્મનઃ ધ્યાનં પ્રસ્તૌતિ---અક્ષસ્થમિત્યાદિના। દક્ષિણકરધૃતાયુધાન્યાહ--ચક્રમિત્યાદિના। વામકરસ્થાયુધાન્યાહ---શઙ્ખમિત્યાદિના। દક્ષિણં; સમર્થમિત્યર્થઃ। અષ્ટભુજસુદર્શનધ્યાનં વિસ્તરતોઽહિર્વુધ્ન્યસંહિતાયાં ચતુશ્ચત્વારિંશાધ્યાયે પ્રતિપાદિતમનુસંધેયમ્। ઉદ્યજ્જાનુમિતિ પ્રત્યાલીઢાખ્યા સમરોદ્યમાવસ્થિતિઃ વિવક્ષિતા।
પરૈઃ પરિભવે પ્રાપ્તે પ્રતીકારવિવર્જિતે।
સ્થિતાવનવક્લૃપ્તાયામપિ નિર્જિત્ય વૈરિણઃ

ભયે મહતિ સંજાતે ચોરવ્યાઘ્રદ્વિપાદિભિઃ।
પ્રત્યાલીઢસ્થિતં દેવં વૈરિવર્ગદિગુન્મુખમ્

પ્રહારોદ્યોગિભિઃ પીનૈર્ભુજૈરૂર્ધ્વૈરલંકૃતમ્।
શક્ત્યા દીપ્તેન ખડ્‌ગેન વહ્નિના ચ શતાર્ચિપા

અઙ્‌કુશેનાથ દણ્ડેન કુન્તેનાથ જ્વલત્ત્વિષા।
પરશ્વધેન ચક્રેણ દક્ષિણાધઃકરૈઃ ક્રમાત્

શઙ્ખેન ચાપમુક્યેન પાશેનાથ હલેન ચ।
કુલિશેન ગદાસ્રોણ મુસલેનાથ શૂલતઃ

ઊર્ધ્વાદધઃ સ્થિતૈર્વામૈઃ પ્રદીપ્તૈરાયુધૈર્યુતમ્।
દંષ્ટાનિષ્ઠ્યૂતઘોરાગ્નિજ્વાલાકોલાહલાકુલમ્

સંસ્યૂતતત્ત્વયાકીર્ણં દિવ્યયા વનમાલયા।
ઘોરાટ્ટહાસસંત્રાસદ્રવ્દદૈત્યેન્દ્રદાનવમ્

જ્વાલાકુલજ્વલદ્દૈત્યમેદોમેદુરપાવકે।
અયુતાયુતવહ્નીનામાસ્પદે દીપ્તતેજસામ્

અધ્વષટ્‌કમયે ચક્રે ચક્રિણં ચક્રમુત્તમમ।
ધ્યાયેદેવંવિધં દેવં ભયે મહતિ માનવઃ

53-60. પ્રત્યાલીઢાખ્યા સ્થિતિઃ ઉદ્યજ્જાનુમિતિ પૂર્વં સૂચિતા। ષોડશુ ભુજેષુ દક્ષિણભુજાષ્ટકાયુધાન્યાહ---શક્ત્યેત્યાદિના । વામભુજાષ્ટકાયુધાન્યાહ---શઙ્ખેનેત્યાદિના। સંસ્યૂતતત્ત્વયેતિ। ચતુર્વિશતિતત્ત્વમય્યેત્યર્થઃ। વનામાલાસ્વરૂપકથનમેતત્। અત એવાસ્યા ભૂતમાલેત્યપિ વ્યવહારઃ। અધ્વષટ્‌કં વર્ણાધ્વાદિ।
એવં ધ્યાત્વા પુનર્ધ્યાયેચ્ચતુર્બાહું સુદર્શનમ્।
અન્યથા નૈવ શાન્તિઃ સ્યાદસ્તિ તેજસ્તથા હરેઃ

61. એતસ્ય ધ્યાનેન સર્વારિષ્ટશાન્તિરહિર્બુધ્ન્યસંહિતાયાં સપ્તચત્વારિંશાધ્યાયે વર્ણિતા દ્રષ્ટવ્યા।
ઘોરશાન્તવિભેદેન પૌરુષં ધ્યાનમીરિતમ્।
ઇતિ તે સુરશાર્દૂલ ધ્યાનમન્યચ્ચ મે શૃણુ

પ્રકારાઃ પૌરુષા યે યે ધ્યાનેઽસ્મિન્ પરિવર્ણિતાઃ।
તાન્ સર્વાન મન્મયાનેવ સંસ્મરેચ્છીઘ્રસિદ્ધયે

અત્યદ્ભુતમિદં શક્ર રહસ્યં તે પ્રકીર્તિતમ્।
ભૂયો રહસ્યમન્યચ્ચ શૃણુ મે સુરપુંગવ

આગ્નેયી યા મદીયા તે પુરા શક્તિઃ પ્રકીર્તિતા।
સૂર્યકોટ્યર્બુદાભાસા વહ્નિકોટ્યર્બુદોપમા

ઇન્દુકોટ્યર્બુદાભાસા મમ સ્પન્દમયી તનુઃ।
અમૃતં પરમાત્માનમશેષભુવનાધૃતિમ્

66. સ્પન્દમયી ક્રિયામયી। અમૃતં સકારઃ। પરમાત્મા હકારઃ। અષેષભુવનાધૃતિઃ રેફઃ।
આસ્થાય પઞ્ચબિન્દ્વાત્મા સ્પૃશન્તી વ્યાપિનં પરમ્।
હિતાય સર્વભૂતાનામુદેતિ પરમેશ્વરાત્

67. પઞ્ચબિન્દુઃ ઈકારઃ। વ્યાપી અનુસ્વારઃ।
તામક્ષં કલ્પયેચ્છક્તિં તત્પ્રભાં નાભિમણ્ડલમ્।
અરાણિ ષણ્મનોરર્ણાન્ સૂર્યોદ્દામૌ સબિન્દુકૌ

68. અરાણિ ષડિતિ ષડરચક્રં વિવક્ષિતમ્। સૂર્યોદ્દામૌ હુ ઇતિ।
સુસ્થિતૌ નેમિગૌ ધ્યાયેચ્છેષં તુ પ્રધિમણ્ડલમ્।
આત્માનં મધ્યતો ધ્યાયેત્ સ્વં માયાપરમાત્મનોઃ

69. શેષમિતિ। ફડિત્યેતદિત્યર્થઃ।
સૂર્યાનલાન્તરસ્થં ચ નિરસ્યન્ સંસ્મરેજ્જનમ્।
ધ્યાયન્નનિશમેવં હિ યોગી ધ્યાનપરાયણઃ

વિધૂય નિખિલં દોષં સાંસારિકમશેષતઃ।
મયિ ભક્તિં પરાં પ્રાપ્ય મામેવાન્તે સમશ્નુતે

અન્તરા પરમાત્માનમમૃતં ચ સ્થિતો જપન્।
મનીષી મનસા નિત્યં પીયૂષાપ્યાયનં સ્મરેત્

સુધયાપ્લાવ્યમાનો હિ સ્રુતયા શક્તિકોટરાત્।
પ્રાણેન પ્રાણ્યમાનશ્ચ દગ્ધદોષોઽનલત્વિષા

73. પ્રાણેન હકારેણ। અનલો રેફઃ।
પઞ્ચબિન્દુક્રિયાલાભાદૈશ્વર્યં પરમાસ્થિતઃ।
સંતતાબ્યાસયોગેન વશી યુક્તો જિતેન્દ્રિયઃ

વિહાય સકલં ક્લેશં વેષમાસ્થાય મામકમ્।
દૃપ્તો જાતબલો યોગી ક્રિયયા સર્વતો વશી

ઈશ્વરઃ પરમો ભૂત્વા સર્વવ્યાપ્તિમયઃ સ્થિતઃ।
મામેવ મામકં ધામ મત્પ્રસાદાદુપાશ્નુતે

યા ક્રિયા સા ચિદાખ્યાતા યા ચિત્તિઃ સા પરા ક્રિયા।
એતે સપરમાનન્દાસ્રયસ્તે પરિકીર્તિતાઃ

77. સ્વસ્વરૂપસ્ય ક્રિયાચિદાનન્દરૂપતામાહ---યેતિ।
અખણ્ડૈકા પરા શક્તિશ્ચિત્ક્રિયાનન્દરૂપિણી।
વૈષ્ણવી સા પરાહંતા સાહં સર્વાર્થપૂરણી

સ્વાચ્છન્દ્યાન્મમ સંકલ્પો દ્વિધૈવં પ્રવિજૃમ્ભતે।
એકા શક્તિઃ ક્રિયાહ્વાના મહાભૂતિરથાપરા

79. દ્વિધેતિ। ક્રિયાવિભૂતિભેદેનેત્યર્થઃ।
સામાનય્તોઽન્યોઃ શક્ર સ્થિતાહં પરમેશ્વરી।
એષા તે સકલા શક્તિઃ ક્રિયારૂપા પ્રદર્શિતા

સ્થૂલસૂક્ષ્મપરત્વેન તારિકાયા નિશામય।
નિમીલિતક્રિયાકારા સ્પષ્ટૈશ્વર્યસ્વરૂપિણી

81. અનન્તરાધ્યાયવિષયભૂતભૂતિશક્તિવર્ણનમવતારયતિ---નિમીલિતેતિ। ભૂતિશક્તિરૂપે ક્રિયાશક્તિઃ નિમીલિતાસ્ત ઇત્યર્થઃ। સ્પષ્ટેતિ। ઐશ્વર્યં વિસ્પષ્ટં ભવતીત્યર્થઃ।
તનુઃ ષાડ્‌ગુણ્યરૂપા મે ભૂતિઃ સા તારિકાહ્વયા।
તસ્યાઃ સ્થૂલાદિરૂપાણિ યથાવન્મે નિશામય ॥
ઉચ્યમાનાનિ દેવેશ સાવધાનેન ચેતસા

ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રસારે લક્ષ્મીતન્ત્રે સુદર્શનપ્રકાશો નામૈકત્રિંશોઽધ્યાયઃ
********ઇત્યેકત્રિંશોઽધ્યાયઃ********