લક્ષ્મીતન્ત્રમ્ · અધ્યાય 30

ત્રિંશોઽધ્યાયઃ - 30
શ્રીઃ---
એષા તે કથિતા શક્ર મયા શક્તિઃ ક્રિયાત્મિકા।
તસ્યા વ્યાપ્તિમવોચં તે સૂર્યસોમાગ્નિભેદિતામ્

વ્યૂહિનીમપ્યવોચં તે બીજપિણ્ડાભિધાનતઃ।
પદમન્ત્રસ્વરૂપં ચ તસ્યાઃ શક્ર નિબોધ મે

અજિતાનલસર્ગાણાં સંયોગઃ પિણ્ડ આદિમઃ।
કમલાનલસર્ગાણાં યોગઃ પિણ્ડો દ્વિતીયકઃ

3. અજિતો જકારઃ। અનલો રેફઃ। સર્ગો વિસર્ગઃ। જ્રઃ। કમલઃ કકારઃ। ક્રઃ।
શ્વેતાદ્યાહ્લાદિસંયોગસ્તૃતીયઃ પિણ્ડ ઉચ્યતે।
સૂર્યોર્જવ્યાપિનાં પિણ્ડશ્ચતુર્થસ્તેન મધ્યતઃ

4. શ્વેતઃ ફકારઃ। આહ્લાદી ટકારઃ। ફટ્‌। સૂર્યો હકારઃ। ઊર્જ ઉકારઃ। વ્યાપી બિન્દુઃ। હું।
ત્રીણ્યસ્રાણિ તતઃ કાલચક્રાય હુતભુક્પ્રિયા।
તારકેણાન્વિતશ્ચાદૌ ચક્રોઽયં પદમન્ત્રરાટ્

5. મધ્યે ત્રયઃ ફટ્‌મન્ત્રાઃ। તતઃ સ્વાહા। ઓં જ્રઃ ક્રઃ ફટ્ હું ફટ્‌ 3 કાલચક્રાય સ્વાહા।
નૈવ કિંચિદસાધ્યં હિ મન્ત્રેણાનેન વાસવ।
અભિયુક્તમના અસ્મિન્ન ગચ્છતિ પરાભવમ્

યસ્તુ તે કથિતઃ પૂર્વં ત્રિયુગાર્ણો મનૂત્તમઃ।
પ્રભાવમખિલં તસ્ય ભૂયો વ્યાખ્યામિ વાસવ

7. ત્રિયુગાર્ણઃ ષડક્ષરમન્ત્રઃ। સહસ્રાર હું ફટ્ ઇતિ।
અનામરૂપવચ્ચક્રં ષાડ્‌ગુણ્યમહિમોજ્જ્વલમ્।
ધ્યાયન્ સબીજમાવર્ત્ય મન્ત્રં બન્ધાત્ પ્રમુચ્યતે

ક્રિયાશક્તેર્મદીયાયાસ્તનુઃ સાક્ષાન્મહામનુઃ।
ષડર્ણોઽથર્વવેદાન્તસંસ્થિતશ્ચક્રબૃંહિતઃ

9. અથર્વેતિ। અત્રાહિર્બુધ્ન્યસંહિતાયાં વિંશાધ્યાયે 21-24 વચનાન્યનુંસધેયાનિ।
ષડધ્વમયમોજસ્વિ ચક્રં સૌદર્શનં પરમ્।
ભાવયેદક્ષનાભ્યાદિવિભક્તાવયવોજ્જવલમ્

અમૃતાદીન્ મનોરર્ણાનક્ષાદ્યઙ્ગેષુ ચિન્તયેત્।
અક્ષે નાભૌ તથારેષુ નેમૌ પ્રધિતદન્તયોઃ

11. અમૃતં સકારઃ। પ્રકૃત્યાદીત્યાદિના ભુવનાધ્વા નિર્દિશ્યતે।
પ્રકૃત્યાદિવિશેષાન્તૈસ્તત્ત્વૈઃ સંગ્રથિતઃ પ્રધિઃ।
માયા પ્રસૂતિસ્રૈગુણ્યમપિ નેમિઃ સુદર્શને

પદાધ્વરચિતારાન્તા મન્ત્રા અરસહસ્રકમ્।
અરાન્તો વ્યૂહમાર્ગસ્થો નાભિસ્તત્ર કલામયી

13. મન્ત્રાધ્વાનમાહ---મન્ત્રા ઇતિ।
વર્ણાધ્વા હ્યક્ષપર્યન્તો મધ્યે શક્તિરહં પરા।
મદન્તઃ પરમં બ્રહ્મ ગ્રાહ્યગ્રાહકતોજ્ઝિતમ્

મધ્યે તુ ચિન્તયેત્ તારં તારિકાં તદ્બહિઃ સ્મરેત્।
તદ્બહિશ્ચ ક્રિયાબીજં તદ્બહિશ્ચાદિમાક્ષરમ્

ઇત્યક્ષકુહરે જ્ઞેયં ક્રમાદ્બીજચતુષ્ટયમ્।
નાભ્યરાદૌ તુ સૂર્યાદીનિતિ પૂર્વોક્તયા દિશા

હ્રસ્રાકારસ્વરૂપો યઃ સ સહસ્રવિધાન્વયી।
સૂર્યકાલાનલદ્વન્દ્વૈરપ્રમેયાદિભેદિતૈઃ

17. સૂર્યેત્યાદિ। હ્રં હ્રાં ઇત્યાદિભિરિત્યર્થઃ।
અમૃતાનલયુગ્મૈશ્ચ તાવદ્ભિસ્તાદૃશૈરપિ।
સંહત્ય ભેદયેત્ કાદીનગ્નીષોમમયૈઃ સ્વરૈઃ

18. અમૃતેત્યાદિ। સ્રં સ્રાં ઇત્યાદિભિરિત્યર્થઃ।
સૂર્યસોમાનિલાન્ હિત્વા ત્રિંશતં ચૈકમેવ ચ।
અષ્ટન્યૂનસહસ્રં તદક્ષરાણિ સ્યુરઞ્જસા

19. સૂર્યેત્યાદિ। હકારં સકારં યકારં ચ વર્જયિત્વેત્યર્થઃ। અષ્ટન્યૂનેતિ। 31x16x2=992 અક્ષરાણિ જ્ઞેયાનિ।
બીજાષ્ટકં તુ તારાદિ હ્રસ્રયુક્તં ભવેદથ।
ઈશાદ્યનુપ્રદેશસ્થં વહ્નેર્વાયુપદાવધિ

20. પૂર્વોક્તૈઃ 992 અક્ષરૈઃ સહ બીજાષ્ટકયોગે સહસ્રમક્ષરાણિ। અહિર્બુધ્ન્યે તુ પ્રકારાન્તરેણ સહસ્રાક્ષરત્વમુક્તમ્ (23 અ. 82, 83).
દત્ત્વા સૂત્રયુગં ચારીં ચતુર્ધા વિભજેદ્ભુવમ્।
પઞ્ચ પઞ્ચાશતં કુર્યાદરાણાં પ્રતિભૂમિકમ્

21. ચારી તિર્યગ્ગતિઃ। પઞ્ચભિર્ગુણિતા પઞ્ચાશત્ 250।
સહસ્રં તાન્યરાણિ સ્યુસ્તેષુ વર્ણસહસ્રકમ્।
ન્યસેત્ પ્રાગાદિ સોમાન્તં કોણસૂત્રેષુ વૈ તતઃ

ન્યસેન્મન્ત્રાધ્વવર્તિન્યશ્ચતસ્રોઽગ્નિગુણાઃ ક્રમાત્।
જયા ચ વિજયા ચૈવ અજિતા ચાપરાજિતા

23. વર્તિન્યઃ; વર્તિનીરિત્યર્થઃ। મન્ત્રદેવતા ઇત્યુત્તરેણાન્વયઃ।
અગ્ન્યાદીશાનપર્યન્તસૂત્રસ્થા મન્ત્રદેવતાઃ।
અરાણિ પૂરયન્તી સા નેમિઃ સૌદર્શની સ્થિતા

અરનેમ્યન્તરસ્થાનિ સર્વાસ્રાણિ ચ વાસવ।
પ્રવર્તકાનિ પુરતઃ સર્વાસ્રાણિ પુરંદર

નિવર્તકાનિ પુરતઃ શિરોભિઃ શક્રચિહ્નિતૈઃ।
કૃતાઞ્જલીનિ દૃપ્તાનિ ધ્યાયેદુભયતઃ સમમ્

નેમિક્ષેત્રે મહાલક્ષ્મીઃ પૂર્વસ્યાં દિશિ સંસ્થિતા।
દક્ષિણસ્યાં મહામાયા પશ્ચિમાયાં સરસ્વતી

સૌમ્યાયાં દિશિ વિજ્ઞેયા મહિષાસુરનાશની।
તદ્બહિઃ પરિતો દેવા બ્રહ્માદ્યાસ્તુ ત્રિમૂર્તયઃ

તુર્યાદિશક્તિસંયુક્તા અવતારાસ્તતઃ પરમ્।
પ્રકૃત્યાદિવિશેષાન્તં ચતુર્વિંશતિસંમિતમ્

29. તુર્યાદીતિ। જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તિતુર્યાખ્યેત્યર્થઃ। અવતારાઃ વ્યૂહાઃ।
પ્રધિપૂર્વે સ્થિતં ભાગે તત્ત્વજાતમનુક્રમાત્।
ભવોપકારણા દેવા મધ્યમે પરિનિષ્ઠિતાઃ

પૃથક્ ચરમભાગસ્થા ભૌવના ભુવનૈઃ સહ।
બ્રહ્માણ્ડોદરસંરૂઢા ભૂર્ભુવઃસુવરાદિકાઃ

મેર્વાદયોઽખિલાઃ શૈલા ગઙ્ગાદ્યાઃ સરિતસ્તથા।
ક્ષીરાબ્ધ્યાદ્યાઃ સમુદ્રાશ્ચ દ્વીપા જમ્બ્વાદિસંજ્ઞિતાઃ

વૈમાનિકગણાઃ સર્વે ગ્રહાઃ સૂર્યાદયસ્તથા।
નક્ષત્રતારકાતારાભૂતપ્રેતાદયસ્તથા

તિસ્રસ્રિંશચ્ચ યાઃ કોટ્યસ્રિદશાનાં પુરંદર।
સમાશ્રિતાઃ પ્રધિં તાસ્તુ સરઘા ઇવ સારઘમ્

34. તિસ્ર ઇત્યાદિ। ત્રયસ્રિંશદિત્યર્થઃ। સરઘાઃ મધુમક્ષિકાઃ। સારઘં મધુ।
અયુતે દ્વે સુરેશાન હ્યુભયોઃ પ્રધિપાર્શ્વયોઃ।
અગ્નયઃ પરિવર્તન્તે પ્રવર્તકનિવર્તકાઃ

કાલાનલસહસ્રાભાઃ સ્ફૂર્જજ્જ્વાલાકુલાકુલાઃ।
પ્રવર્તકાનલાસ્તત્ર દૈત્યદાનવદાહિનઃ

ધીરાઃ પ્રશાન્તગમ્ભીરાઃ પ્રસન્નાસ્તિગ્મતેજસઃ।
નિવર્તકા મમેચ્છાતઃ શમયન્તિ પ્રવર્તકાન્

સુદર્શનમનોરન્તે યત્તત્ સંકર્ષણોદ્ભવમ્।
લાઙ્ગલાસ્રં મહાઘોરં સર્વસંહારકારકમ્

38. લાઙ્ગલાસ્રમ્; ફટ્ મન્ત્રઃ।
તિર્યક્ સ્થિતસ્ય નેમ્યન્તે તસ્ય પૂર્વાર્ધસંભવાઃ।
પ્રવર્તકાસ્તદૂર્ધ્વાંશસંભવાસ્તુ નિવર્તકાઃ

અગ્નીષોમમયા એતે પ્રવર્તકનિવર્તકાઃ।
અગ્નીષોમમયાસ્રોત્થા તદુત્થા ચાસ્રસંતતિઃ

દ્વેઽયુતે શૃણુ મૂર્તીસ્ત્વં વહ્નીનાં વિવિધાત્મનામ્।
યાઃ સ્મૃત્વા પુરુષો ઘોરમાપદર્ણવમુત્તરેત્

41. દ્વે અયુતે ઇતિ છેદઃ। સન્ધિરાર્ષઃ।
અશેષભુવનાધારશ્ચતુર્ગત્યૂર્જબિન્દુમાન્।
પિણ્ડોઽયં તારકઃ પૂર્વંવહ્નીનાં વપુરુચ્યતે

42. અશેષભુવનાધારઃ રેફઃ। ચતુર્ગતિઃ યકારઃ। ઊર્જઃ ઊકારઃ।
અમૃતાધારવહ્ન્યૂર્જબિન્દુમાંસ્તારપૂર્વકઃ।
પિણ્ડો નિવર્તકાદીનાં દિવ્યા તનુરુદીર્યતે

43. અમૃતાધારઃ વકારઃ।
પ્રધિં કાલપુમવ્યક્તવ્યક્તસપ્તકરૂપતઃ।
વિભજ્ય દશધા તત્તદ્રૂપવર્ણપુરોગમૈઃ

પ્રાગ્ભાગાદિક્રમેણૈવ સ્વરપૂર્વૈઃ સ્વરાન્તિમૈઃ।
સૂર્યાનલયુગૈઃ કાદ્યૈરષ્ટાભિર્બીજનાયકૈઃ

યુક્તાસ્તારનમોઽન્તાસ્તાઃ પ્રવર્તકતનૂર્લિખેત્।
અમૃતાગ્નિયુગૈરેવ નિવર્તકતનૂસ્તથા

એકૈકાગ્નેઃ શિખાઃ સપ્ત ઘોરાઃ શાન્તાશ્ચ સંસ્મરેત્।
આદિતઃ સપ્ત યુગ્માદ્યાઃ સ્વરસંભેદિતાઃ ક્રમાત્

સૂર્યાગ્નિયુગસંભૂતા અમૃતાગ્નિયુગોત્થિતાઃ।
વર્ગાન્તશ્ચ પ્રધાનશ્ચ સિદ્ધિદો વામનસ્તથા

48. સૂર્યાગ્નિયુગં હ્ર ઇતિ। અમૃતાગ્નિયુગં સ્ર ઇતિ। વર્ગાન્તઃ હકારઃ। પ્રધાનઃ મકારઃ। સિદ્ધિદઃ ભકારઃ। વામનઃ બકારઃ।
શ્વેતશ્ચ તત્ત્વધારશ્ચ ઝષઃ શાશ્વત એવ ચ।
છાન્દઃપતિસ્તથા ચક્રી કાલાદ્યર્ણાઃ સબિન્દુકાઃ

49. શ્વેતઃ ફકારઃ। તત્ત્વધારઃ ઞકારઃ। ઝષઃ ઝકારઃ। શાશ્વતઃ જકારઃ। છન્દઃપતિઃ છકારઃ। ચક્રી ચકારઃ। કાલઃ મકારઃ।
નાભ્યરાન્તસ્થસૂત્રસ્થરૂપાસ્ચત્વાર ઐશ્વરાઃ।
અરેષુ પરિતો દેવાઃ કેશવાદ્યા વ્યવક્થિતાઃ

સ્વૈઃ સ્વૈશ્ચિહ્નૈઃ સરોજાદ્યૈર્ધ્યેયા દામોદરાન્તિમાઃ।
અરનેમ્યન્તસૂત્રસ્થાઃ પદ્મનાભાદયોઽખિલાઃ

સર્વે સમન્વિતા દેવાઃ સ્વાભિઃ સ્વાભિશ્ચ શક્તિભિઃ।
પ્રાગ્ભાગે કમલા દેવી દક્ષિણે કીર્તિરુજ્જ્વલા

52. શક્તયો લક્ષ્મીકીર્ત્યાદયઃ અત્રૈવ વિંશાધ્યાયે ઉક્તાઃ।
જયા તુ પશ્ચિમે ભાગે માયા ભાગે તથોત્તરે।
પ્રત્યેકં કોટિસંખ્યાભિઃ શક્તિભિઃ પરિવારિતાઃ

અધિતિષ્ઠન્તિ તેઽભીક્ષ્ણં સહસ્રારં સુદર્શનમ્।
કાલચક્રમનાદ્યન્તમસ્ય તેજઃ પ્રકીર્તિતમ્

સંવત્સરર્તુમાસાર્ધમાસાહોરાત્રસંજ્ઞિતૈઃ।
અક્ષનાભ્યરનેમ્યન્તૈઃ કલૃપ્તપઞ્ચવિભક્તિકમ્

55. વિભક્તિર્વિભાગઃ।
ધ્રિયન્તે કાલચક્રેણ પુમાદ્યાઃ પઞ્ચ પઞ્ચ ચ।
સહસ્રારેણ ચક્રેણ નેમ્યરપ્રધિશોભિના

56. પઞ્ચ પઞ્ચ; પઞ્ચવિંશતિઃ। પુમાંસમારભ્ય પૃથિવીપર્યન્તા માદિકાન્તવર્ણદેવતાઃ।
શ્રયન્તે અ.
ધ્રિયન્તે ચ ષડધ્વાનો વર્ણતત્ત્વકલાદયઃ।
સર્વતત્ત્વમયં દેહં વૈષ્ણવં પુરુષોત્તમમ્

ધાર્યતે ભ્રામ્યતે ચૈવ યન્ત્રારૂઢમિદં પરમ્।
નાભિકન્દસ્થિતેનૈવ સહસ્રારેણ નેમિના

ચક્રેણાનેન હન્યન્તે રક્ષોદૈતેયદાનવાઃ।
નાનામન્ત્રાત્મના તે તદન્તઃ સુસ્થિતેન ચ

વિધ્વંસયતિ શત્રૂંશ્ચ સ્મૃતમાત્રમનન્તરમ્।
અભ્યસ્યમાનમનિશં સહસ્રારમિદં નરૈઃ

ક્લેશકર્માશયાન્ દોષાનશેષાન્ ક્ષપયેત્ ક્ષણઆત્।
બીજં પિણ્ડં ચ સંજ્ઞાં ચ મૂર્તિં ચેતિ ચતુષ્ટયમ્

પુષ્યત્યેતત્ સહસ્રારં ચક્રમાદ્યન્તવર્જિતમ્।
સૂર્યેન્દ