લક્ષ્મીતન્ત્રમ્ · અધ્યાય 29

એકોનત્રિંશોઽધ્યાયઃ - 29
શક્રઃ---
શુદ્ધાશુદ્ધષડધ્વાક્યચિત્રનિર્માણભિત્તયે।
નમઃ શ્રીવત્સભામિન્યૈ ભવસંતાપશાન્તયે

અગ્નીષોમવિભાગં મે ક્રિયાભૂતિવિધામપિ।
બ્રૂહિ મે તત્ત્વતઃ પદ્મે વિદ્યાયાસ્તારિકાકૃતેઃ

શ્રીઃ---
વ્યાપકં યત્‌ પરં બ્રહ્મ શક્તિર્નારાયણી હિ યા।
સા હ્યહં પરિણામેન ભવામિ પ્રણવાકૃતિઃ

અગ્નીષોમવિભાગં મે તારિકાયા નિશામય।
ક્રિયાભૂતિવિધાનં ચ યથાવત્ સુરનન્દન

ઉન્મેષઃ પરમો વિષ્ણોરાદ્યઃ ષાડ્‌ગુણ્યચિન્મયઃ।
સાહં સંભૃતસંભારા શક્તિસ્તે કથિતા પુરા

સૃષ્ટવત્યા જગત્ કૃત્સ્નં તસ્યા મે રક્ષણોદ્યમે।
દ્વિધા પ્રવર્તતે રૂપં મુખેનૈશ્વર્યતેજસોઃ

6. મુખેનેતિ। પ્રાધાન્યેનેત્યર્થઃ।
ષાડ્‌ગુણ્યમેવ મે રુપં કિંચિત્તેજોમુખં મતમ્।
ષાડ્‌ગુણ્યમેવ મે રુપં પરમૈશ્વર્યસંમુખમ્

તેજોમુખં તુ યદ્રૂપં સા ક્રિયાશક્તિરુચ્યતે।
સૈવાગ્નિરુચ્યતે શક્તિઃ સર્વોપપ્લવદાહનાત્

ઐશ્વર્યસંમુખં રૂપં ભૂતિર્લક્ષ્મીરિતીરિતા।
શક્તિરૈશ્વર્યભૂયિષ્ઠા સા મે સોમમયી તુઃ

શોષણાત્ સર્વદોષાણામગ્નિશક્તિઃ ક્રિયામયી।
જગદાપ્યાયયન્ત્યન્યા ભૂતિઃ સોમ ઇહોચ્યતે

ઇચ્છાજ્ઞાનક્રિયામય્યાસ્તે ઇમે વ્યૂહજે મમ।
ષાડ્‌ગુણ્યવિગ્રહા સાહં વ્યૂહિની પરમેશ્વરી

યા સા શક્તિઃ ક્રિયાખ્યા મે ષાડ્‌ગુણ્યં તેજસોજ્જ્વલમ્।
તસ્યા આસંસ્રયો વ્યૂહાઃ સૂર્યસોમાગ્નિશક્તયઃ

તાસામાદ્યા પરા દિવ્યા સૂર્યાખ્યા શક્તિરુજ્જ્વલા।
નિર્વહન્તી જગત્કૃત્યમનિશં પરિવર્તતે

અધ્યાત્મમધિદૈવં ચ તથા ચૈવાધિભૌતિકમ્।
તસ્યા રૂપત્રયં વિદ્ધિ સૂર્યાખ્યાયાઃ સુરેશ્વર

અધ્યાત્મસ્થા તુ સૂર્યાખ્યા પિઙ્ગલામાર્ગગામિની।
આલોકેનાધિભૂતસ્થા સૂર્યશક્તિઃ પ્રવર્તતે

સૂર્યમણ્ડલસંસ્થાના શક્તિઃ સાન્યાધિદૈવિકી।
સૂર્યમણ્ડલસંસ્થાના અર્ચિષો યાઃ પ્રકીર્તિતાઃ

16. સૂર્યમણ્ડલાન્તર્વર્તિનો દેવસ્ય ત્રયીરૂપત્વં વક્તું પ્રથમતસ્તસ્ય ઋગ્રૂપત્વમુચ્યતે ઉત્તરાર્ધે---સૂર્યેત્યાદિના।
ઋચસ્તા વિદ્ધિ દેવેશ તપન્તીસ્તપનાત્મિકાઃ।
દીપ્તયો યાસ્તદન્તઃસ્થાસ્તાનિ સામાનિ વિદ્ધિ મે

17. તસ્ય યજુઃસ્વરૂપત્વમાહ---અન્તઃસ્થેતિ। અનેન "આદિત્યો વા એષ એતન્મણ્ડલં તપતિ તત્ર તા ઋચસ્તદૃચાં મણ્ડલમ્" ઇતિ તૈત્તિરીયશ્રુતિરુપબૃંહિતા ભવતિ। વિષ્ણુપુરાણે ચોક્તમ્ (2-11-11)।
અન્તઃસ્થા યા પરા શક્તિઃ પૌરુષીં તનુમાસ્થિતા।
તાં વિદ્ધિ પુરુષં દિવ્યં રમણીયં યજુર્મયમ્

શઙ્ખચક્રધરં શ્રીશં પીનોદારચતુર્ભુજમ્।
પ્રસન્નવદનં પદ્મવિષ્ટરં પુષ્કરેક્ષણમ્

મૂર્ધાન્તઃપુરુષસ્યાસ્ય દશહોતા નિગદ્યતે।
પાદપાણિ ચતુર્હોતા દેવસ્યાસ્ય સુરેશ્વર

20. અન્તઃસ્થસ્યાસ્ય પુરુષસ્ય દશહોતા મૂર્ધા ભવતિ। દશહોત્રાદિપદૈસ્તત્તન્નામાનો મન્ત્રા વિવક્ષિતાઃ। "ચિત્તિઃ સ્રુક્" ઇત્યારભ્ય તૈત્તિરીયારણ્યકે તૃતીયપ્રપાઠકે પ્રથમાનુવાકમન્ત્રો દશહોતા। તત્રૈવ "પૃથિવી હોતા" ઇત્યારભ્ય દ્વિતીયાનુવાકપઠિતશ્ચતુર્હોતા। પાદપાણીત્યેકવદ્ભાવઃ।
લોમમાંસાસ્થિમજ્જાસૃક્ પઞ્ચહોતા સુરેશ્વર।
સ્તનાવણ્ડૌ ચ પુંસ્ત્વં ચ ષડ્‌ઢોતાપાન એવ ચ

21. "અગ્નિર્હોતા" ઇત્યારભ્ય તૃતીયાનુવાકપઠિતઃ પઞ્ચહોતા। "સૂર્યં તે ચક્ષુઃ" ઇત્યારભ્ય તુરીયાનુવાકપઠિતઃ ષડ્‌ઢોતા।
શીર્ષણ્યાઃ સપ્ત યે પ્રાણાઃ સપ્તહોતા નિગદ્યતે।
શોભાસ્તુ દક્ષિણાસ્તસ્ય સંભારાઃ સંધયઃ સ્મૃતાઃ

22. "મહાહવિર્હોતા" ઇત્યારભ્ય પઞ્ચમાનુવાકપઠિતઃ સપ્તહોતા। "દેવસ્ય ત્વા" ઇત્યારભ્ય દશમાનુવાકપઠિતા દક્ષિણાઃ। "અગ્નિર્યજુર્ભિઃ" ઇત્યારભ્યાષ્ટમાનુવાકપઠિતાઃ સંભારાઃ।
નાડયો દેવપત્ન્યોઽસ્ય હોતૄણાં હૃદયં મનઃ।
ચેતનઃ પૌરુષં સૂક્તં શક્તિઃ શ્રીસૂક્તમુચ્યતે

23. "સેનેન્દ્રસ્ય" ઇત્યારભ્ય નવમાનુવાકપઠિતા દેવપત્ન્યઃ। "સુવર્ણં ઘર્મમ્" ઇત્યારભ્યૈકાદશાનુવાકપઠિતો હોતૃહૃદયમ્। પુરુષસૂક્તશ્રીસૂક્તમન્ત્રાઃ પ્રસિદ્ધાઃ।
ઓંકારઃ પ્રણવસ્તારો ગુહ્યં નામ સનાતનમ્।
યજૂંષિ રુદ્રશુક્રાણિ સ્થૂલનામાનિ તસ્ય તુ

24. "નમસ્તે રુદ્ર મન્યવે" ઇત્યારભ્ય પઠિતા રુદ્રિયાઃ। એવં શુક્રિયા અપિ મન્ત્રવિશેષાઃ। અત્ર અહિર્બુધ્ન્યસંહિતાયાઃ 58, 59 અધ્યાયાવનુસંધેયૌ।
યજુર્મયમનું દિવ્યમભ્યસ્યન્ પુરુષં નરઃ।
અનુવ્યાહૃત્યભીચારપાપેભ્યોઽપિ પ્રમુચ્યતે

25. યજુર્મયેતિ સાવિત્રી। અનુવ્યાહૃતિ; વ્યાહૃતિભ્યઃ પશ્ચાત્। અસ્ય `અભ્યસ્યન્ઽ ઇતિ પૂર્વેણાન્વયઃ।
તપત્યેવં પરા શક્તિસ્રયી સૂર્યાખ્યયામ્બરે।
ત્રિવિધૈષા પરા શક્તિઃ પ્રખ્યાતા સૂર્યસંજ્ઞયા

26. ત્રયીતિ। "વેદૈરશૂન્યસ્રિભિરેતિ સૂર્યઃ" ઇતિ શ્રુતિરનુસંધેયા।
સાવિત્રી નામ વેદાનાં જનની પરિવર્તતે।
ત્રિવર્ણપ્રણવાધારા ભૂર્ભુવઃસ્વસ્રિનાડિકા

તદાદિવર્ણપવના શિરઃકલ્પિતશેખરા।
ક્ષિત્યાદિપુરુષાન્તાર્ણા પ્રકાશાનન્દવિગ્રહા

28. તદાદીતિ। તત્ ઇત્યાદયો વર્ણા ઇત્યર્થઃ। શિરઃ ગાયત્રીશિરોમન્ત્રઃ। ક્ષિત્યાદીતિ। કાદિમાન્તવર્ણા।
ઉદિતા બ્રહ્મણો ભૂયો બ્રહ્મણિ પ્રતિતિષ્ઠતિ।
વેદાનાં જનની સૈષા વર્ણાનાં જનની પરા

અનુલોમવિલોમાભ્યાં સૌમ્યાગ્નેયી નિગદ્યતે।
સૈષા સૂર્યવપુર્દિવ્યા સાવિત્રી મન્મયી કલા

ગાયત્રી નામ ગાયન્તં ત્રાયતે મહતો ભયાત્।
આદાય જીવનં ગોભિર્ભૂસરિત્પ્રાણિસંભવમ્

31. આદાયેતિ। અત્ર "યાભિરાદિત્યસ્તપતિ તાભિઃ પર્જન્યો વર્ષતિ" ઇતિ શ્રુતિરનુસંધેયા।
પુનર્મુઞ્ચતિ મેઘેષુ નવમાસધૃતં કરૈઃ।
ઉક્તા સૂર્યમયી શક્તિઃ શૃણુ વહ્નિમયીં પરામ્

એષાપિ ત્રિવિધા શક્ર શક્તિર્વહ્નિમયી મમ।
દિવ્યેકાબિન્ધના હ્યન્યા ક્ષિતૌ ક્ષિતિમયેન્ધના

33. અબિન્ધના વિદ્યુત્‌ દિવ્યા। કાષ્ઠાદીન્ધના ભૌમી। જઠરસ્થા કૌષ્ઠીતિ જ્ઞેયમ્।
તથા ભુક્તેન્ધના કોષ્ઠે શક્તિર્વહ્નિમયી ત્રિધા।
સર્વદેવમયી સૈષા દેવાનાં મુખમુચ્યતે

ત્રિવર્ગસ્થૈઃ સ્તુતા સૈષા ત્રિષ્ટુબિત્યુચ્યતે બુધૈઃ।
દુર્ગાણિ તારયન્ત્યાત્મપારાયણપરં નરમ્

શક્તિઃ સોમમયી ત્વન્યા સાપિ ત્રેધા નિગદ્યતે।
દિવિ બિમ્બાત્મના ત્વેકા તથાન્યૌષધિરૂપિણી

36. સોમમય્યપિ ત્રિધા---આકાશે બિમ્બાત્મના, ભૂમાવોષધ્યાત્મના, પ્રાણિશરીરે ઇડાત્મનેતિ।
ચરતિ પ્રાણિનામન્તરિડયૈકામૃતાત્મિકા।
અનુષ્ટુબ્ભિઃ સ્તૂયમાના સૈષાનુષ્ટુબુદીરિતા

મૃત્યુંજય ઇતિ પ્રોક્તા સા વિદ્યા મૃત્યુનાશિની।
સૂર્યસોમાગ્નિરૂપાણાં તાસામાસાં પુરંદર

હવિષ્કૃદુદિતા સૂર્યાત્ સોમરૂપા હવિર્મયી।
હવિરત્તિ તથાગ્ન્યાખ્યા વહ્નિવિપ્રમુખાત્મના

તિસૃભિર્વર્તતે કૃત્સ્નં લોકતન્ત્રમહર્નિશમ્।
ઇતિ વ્યૂહત્રયોપેતા વ્યૂહિની સા ક્રિયાત્મિકા

શક્તિઃ પરમગમ્ભીરા મમ તેજોમુખોદ્ગતા।
સૂર્યેન્દુવહ્નિકોટ્યોઘનિયુતાર્બુદભાસ્વરા

ચક્રં સુદર્શનં નામ સા ભવત્યરિદારણમ્।
અસ્રં પરમતેજિષ્ઠમાગ્નેયં નામ વૈષ્ણવમ્

પરોદ્યમસ્વરૂપં તત્ પ્રાણાદિપ્રાણનં પરમ્।
ઉદ્યન્તિ સર્વાણ્યસ્રાણિ તસ્માત્ સર્વાશ્ચ શક્તયઃ

કરણં સાધકતમં પઞ્ચકૃત્યવિધૌ હરેઃ।
ન તત્ કૃત્યં વિના તેન યત્‌ સ્યાદ્ વિષ્ણોર્મહાત્મનઃ

સંકલ્પાદિસ્વરૂપેયં સૃષ્ટૌ વિષ્ણોઃ પ્રવર્તતે।
રક્ષણે સંહૃતૌ ચૈવ ધત્તે ચક્રમયીં તનુમ્

મમાંશજા પરાગ્નેયી ક્રિયાશક્તિર્હિ વૈષ્ણવી।
આબ્રહ્મસ્તમ્બપર્યન્તં ષોઢા વિષ્ટભ્ય તિષ્ઠતિ

46. ષોઢેતિ। કલાતત્ત્વવર્ણપદમન્ત્રભુવનાખ્યચક્રૈરિત્યર્થઃ।
તત્ર વર્ણમયં ચક્રં પ્રથમં શૃણુ વાસવ।
તારિકાતારકદ્વન્દ્વમક્ષગં પારમેશ્વરમ્

47. તારિકા હ્રીંમન્ત્રઃ। તારકઃ પ્રણવઃ।
નાભૌ સૂર્યેન્દુભારૂપં શ્રિતં સ્વારં દ્વિરષ્ટકમ્।
કાદિભાન્તં ત્રિરષ્ટારં માદિહાન્તં તુ નેમિગમ્

48. સ્વારમ્; સ્વરસમૂહઃ। દ્વિરષ્ટકમ્; ષોડશકમ્। ત્રિરષ્ટારમ્; ચતુર્વિંશત્યરરૂપમ્।
પ્રધિઃ પર્યન્તવહ્ન્યાત્મા વર્ગાન્તઃ પિણ્ડસંનિભઃ।
વર્ણચક્રમિદં દિવ્યં વર્તતે વર્ણવર્ત્મના

કલાચક્રમિદં શક્ર જ્ઞાનાક્ષં શક્તિનાભિકમ્।
ઐશ્વર્યારં બલાદ્યેન નેમ્યાદ્યં ત્રિગુણેન તુ

તત્ત્વં તુ વાસુદેવાક્ષં નાભિઃ સંકર્ષણોજ્જ્વલઃ।
પ્રદ્યુમ્નારં તથા શક્ર પ્રધિરૂપાનિરુદ્ધકમ્

અક્ષનાભ્યરનેમિસ્થૈસ્તુર્યાદ્યૈઃ પદચક્રકમ્।
મન્ત્રમક્ષાદિકૈર્બીજપિણ્ડસંજ્ઞાપદાત્મભિઃ

કાલાક્ષં નાભિગાવ્યક્તં મહદાદ્યરપઞ્જરમ્।
મનઃશ્રોત્રતદર્થાદિવિકારપરિમણ્ડલમ્

લોકલૌકિકપર્યન્તં ભુવનં ચક્રમન્તિમમ્।
ષટ્‌ચક્રં દધતી હસ્તૈઃ પૌરુષીં તનુમાસ્થિતા

સુદર્શનઃ ક્રિયાશક્તિર્વૈષ્ણવી ચક્રમધ્યગા।
બીજં પિણ્ડં પદં સંજ્ઞા અસ્યાઃ શૃણુ ચતુષ્ટયમ્

સોમં પ્રથમમાદાય પ્રાણમન્તે નિયોજયેત્।
તતોઽમૃતમુપાદાય યોજયેત્ કાલપાવકમ્

તત્સંસ્થમનલં કુર્યાન્માયાં વ્યાપિનમન્તતઃ।
એતત્ સૌદર્શનં બીજં મત્ક્રિયાશક્તિજૃમ્ભિતમ્

56,57. સોમઃ સકારઃ। પ્રાણો હકારઃ। અમૃતં સકારઃ। કાલપાવકઃ રાકારઃ। અનલઃ રકારઃ। માયા વ્યાપી ચ ઈંકારઃ। સહસ્રાર ઈં ઇતિ બીજમન્ત્રઃ।
સપ્તવર્ણાત્મકં દિવ્યમિદં બીજં મહર્દ્ધિદમ્।
એતદેવ મહત્ પિણ્ડં માયાવ્યાપિસમુજ્ઝિતમ્

58. સપ્તવર્ણાત્મકમિતિ। સોમપ્રાણામૃતકાલપાવકાનલમાયાવ્યાપિરૂપસપ્તવર્ણઘટિતમિત્યર્થઃ। માયાવ્યાપિસમુજ્ઝિતમ્; ઈકારરહિતમ્। સહસ્રાર ઇતિ પિણ્ડમન્ત્રઃ।
કાલાગ્ન્યર્કાયુતાકારમેતદ્વજ્રામ્બુદધ્વનિ।
પઞ્ચવર્ણં મહાપિણ્ડં દુર્ધરં દેવદાનવૈઃ

શુચિના તુ સકૃત્ સ્મર્યમજિતેન્દ્રિયદુઃસ્મરમ્।
સ્મૃત્વા તુ શાન્તયે સ્મર્યે બીજે મે તારિકાદિકે

60. સ્મર્યે; સ્મરણીયે ઇત્યર્થઃ।
યોઽસૌ પિણ્ડોર્ધ્વભાગસ્થો વર્ણઃ કાલાનલાભિધઃ।
દહ્યન્તે તેન દૈત્યેન્દ્રા લોકાશ્ચૈવ યુગક્ષયે

દ્વિતીયશક્તિસંસ્થેન ત્વગ્નિનાગ્નિઃ સમિધ્યતે।
શક્તિં પ્રાણયતિ પ્રાણઃ પૂરિતોઽમૃતતેજસા

ઇતિ પિણ્ડસ્વરૂપં તે કથિતં સુરપુંગવ।
વ્યાપકૈઃ પઞ્ચભિઃ પિણ્ડં કલ્પિતં ત્વન્તરાન્તરા

વર્માસ્રાન્તં ધ્રુવાદ્યં ચ સંજ્ઞામન્ત્રત્વમૃચ્છતિ।
વ્યાપકૌ યોજયેદન્તે પિણ્ડાદ્યોઃ સોમસૂર્યયોઃ

64. પૂર્વોક્તમેવ વિશદયતિ---વ્યાપકાવિતિ।
અતે સોમાગ્નિકૂટસ્ય હ્યેકં વ્યાપકમાનયેત્।
આદ્યન્તયોસ્તથાન્ત્યસ્ય વર્ણસ્ય વ્યાપકૌ સ્મૃતૌ

વર્મ પ્રાણોર્જયોર્વ્યોમ દુષ્ટોપદ્રવમર્દનમ્।
યઃ સંકર્ષણસ્તુ સંહારઃ કલ્પાન્તેઽખિલગોચરઃ

66. વર્મ કવચમ્। પ્રાણોર્જયોર્વ્યોમ; હુંમન્ત્રઃ।
સ ફટ્‌કારસ્તદન્તે ચાપ્યાહ્લાદઃ શાન્તિકારકઃ।
ઇતિ પિણ્ડવિકર્ષાત્મા સૌમ્યાગ્નેયો મનુઃ સ્મૃતઃ

67. વિકર્ષઃ અનુસ્યૂતિઃ।
સ્વવર્ણૈરઙ્ગવાનેષ બલી સૌદર્શનો મનુઃ।
દિવ્યાન્તરિક્ષભૌમાનાં ભોગાનામાપ્તિસાધનમ્

68. સ્વવર્ણૈરિતિ। પૂર્વોક્તસ્ય ષડક્ષરમન્ત્રસ્ય યે ષટ્ વર્ણાઃ, તૈઃ હૃદયાદિષડઙ્ગકલ્પનં કાર્યમિત્યર્થઃ। મન્ત્રમહિમાનમાહ---દિવ્યેત્યાદિના।
કલ્પદ્રુમો મનુઃ સોઽયમાશ્રિતાનાં પુરંદર।
નારાયણાત્ સમુદ્યત્યા મમ નિત્યં જગદ્ધિતે

69. જગદ્ધિતે ઇતિ નિમિત્તે સપ્તમી। જગદ્ધિતનિમિત્તમિત્યર્થઃ।
અગ્નીષોમવિભાગસ્તે કથિતો વૃત્રસૂદન।
ક્રિયાભૂતિવિભેદશ્ચ ક્રિયાશક્તિભિદાપિ ચ

ક્રિયાશક્તિપ્રભાવશ્ચ બીજપિણ્ડાદિભેદતઃ।
ભૂયઃ શક્ર ક્રિયાશક્તે ઋદ્ધિમેતાવતીં શૃણુ

ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રસારે લક્ષ્મીતન્ત્રે અગ્નીષોમવિભાગપ્રકાશો નામૈકોનત્રિંશોઽધ્યાયઃ
********ઇત્યેકોનત્રિંશોઽધ્યાયઃ********