લક્ષ્મીતન્ત્રમ્ · અધ્યાય 28

અષ્ટાવિંશોઽધ્યાયઃ - 28
શક્રઃ---
નમસ્તે કમલાવાસે નમસ્રય્યન્તવાસિનિ।
ત્વત્પ્રસાદેન વિધિવચ્છ્રતો મન્ત્રઃ સમાધિના

પ્રતિપત્તિશ્ચ સકલા સ્વરૂપં ચ યથાસ્થિતમ્।
આહોરાત્રિકમાચારમિદાનીં વક્તુમર્હસિ

શ્રીઃ---
એકો નારાયણઃ શ્રીમાનનાદિઃ પુષ્કરેક્ષણઃ।
જ્ઞાનૈશ્વર્યમહાશક્તિવીર્યતેજોમહોદધિઃ

આત્મા સ સર્વભૂતાનાં હંસો નારાયણો વશી।
તસ્ય સામર્થ્યરૂપાહમેકા તદ્ધર્મધર્મિણી

સાહં સૃષ્ટ્યાદિકાન્ ભાવાન્ વિદધાના પુનઃ પુનઃ।
આરાધિતા સતી સર્વાંસ્તારયામિ ભવાર્ણવાત્

દદામિ વિવિધાન્ ભોગાન્ ધર્મેણ પરિતોષિતા।
સદ્ધર્મપરસંસ્થાના મમ સત્ત્વાદિકા તનુઃ

6. વિવિધાનિતિ। અપવર્ગપ્રદાપ્યાનુષઙ્ગિકાનૈહિકાનામુત્રિકાંશ્ચ ભોગાન્ દદામીત્યર્થઃ। સદ્ધર્મપરેષુ સંસ્થાનં યસ્યા ઇતિ બહુવ્રીહિઃ।
આચારરૂપો ધર્મોઽસાવાચારસ્તસ્ય લક્ષણમ્।
તમાચારં પ્રવક્ષ્યામિ યઃ સદ્ભિરનુપાલ્યતે

હિત્વા યોગમયીં નિદ્રામુત્થાયાપરરાત્રતઃ।
પ્રપદ્યેત હૃષીકેશં શરણ્યં શ્રીપતિં હરિમ્

8. યોગમયીમિતિ। અભિગમનાદિષુ ધર્મેષુ યોગાખ્યઃ પઞ્ચમો ધર્મઃ પૂર્વદિનરાત્રિમારભ્ય પરદિનબ્રાહ્નમુહૂર્તાવધિકકાલાનુષ્ઠેયઃ।
પ્રપત્તેશ્ચ સ્વરૂપં તે પૂર્વમુક્તં સુરેશ્વર।
ભૂયશ્ચ શૃણુ વક્ષ્યામિ સા યથા સ્યાત્ સ્થિરા ત્વયિ

આચમ્ય પ્રયતો ભૂત્વા સ્મૃત્વાસ્રં જ્વલનાકૃતિ।
તત્ પ્રવિશ્ય વિનિષ્ક્રાન્તઃ પૂતો ભૂત્વાસ્રતેજસા

પ્રપત્તિં તાં પ્રયુઞ્જીત સ્વાઙ્ગૈઃ પઞ્ચભિરન્વિતામ્।
પ્રાતિકૂલ્યં પરિત્યક્તમાનુકૂલ્યં ચ સંશ્રિતમ્

મયા સર્વેષુ ભૂતેષુ યથાશક્તિ યથામતિ।
અલસસ્યાલ્પશક્તેશ્ચ યથાવચ્ચાવિજાનતઃ

ઉપાયાઃ ક્રિયમાણાસ્તે નૈવ સ્યુસ્તારકા મમ।
અતોઽહં કૃપણો દીનો નિર્લેપશ્ચાપ્યકિંચનઃ

લક્ષ્મ્યા સહ હૃષીકેશો દેવ્યા કારુણ્યરૂપયા।
રક્ષકઃ સર્વસિદ્ધાન્તે વેદાન્તેઽપિ ચ ગીયતે

14. મહાવિશ્વાસોઽત્ર વિવક્ષિતઃ। સર્વસિદ્ધાન્તે; સર્વેષુ દિવ્યશાસ્રેષુ। વેદાન્તે; ઉપનિષત્સુ।
યન્મેઽસ્તિ દુસ્ત્યજં કિંચિત્ પુત્રદારક્રિયાદિકમ્।
સમસ્તમાત્મના ન્યસ્તં શ્રીપતે તવ પાદયોઃ

15. આત્માત્મીયનિક્ષેપમાહ--યન્મેઽસ્તીત્યાદિના। આત્મના; આત્મના સહેત્યર્થઃ।
શરણં ભવ દેવેશ નાથ લક્ષ્મીપતે મમ।
સકૃદેવં પ્રપન્નસ્ય કૃત્યં નૈવાન્યદિષ્યતે

16. ગોપ્તૃત્વવરણમાહ---શરણમિત્યાદિના।
ઉપાયાપાયમુક્તસ્ય વર્તમાનસ્ય મધ્યતઃ।
નરસ્ય બુદ્ધિદૌર્બલ્યાદુપાયાન્તરમિષ્યતે

17. મધ્યતો વર્તમાનસ્ય નૈવાન્યત્ કૃત્યમિતિ પૂર્વેણાન્વયઃ। બુદ્ધિદૌર્બલ્યાદિતિ। સ્વાધિકારમનાલોચ્ય દુષ્કરે કર્મણિ પ્રવૃત્તિર્હિ બુદ્ધિદૌર્બલ્યપ્રયુક્તેતિ ભાવઃ। ઉપાયાન્તરમત્ર ભક્તિયોગઃ। અનેન ભક્તિયોગસ્ય નિન્દા ક્રિયત ઇતિ વા મુમુક્ષોર્ભક્તિયોગઃ સ્વરૂપવિરુદ્ધ ઇતિ વા ન મન્તવ્યમ્। "નરસ્ય બુદ્ધિદૌર્બલ્યાદિન્દુબિમ્બગ્રહે સ્પૃહા" ઇત્યુક્તે વચનમિદમિન્દુબિમ્બં નિન્દતીતિ ન કશ્ચિદપિ પ્રેક્ષાવાન્ બ્રૂયાત્। કિંચ "ભક્ત્યા પરમયા વાપિ પ્રપત્ત્યા વા મહામતે" ઇતિ ભક્તેર્વૈકલ્પિકસાધનત્વોક્તિર્વિરુધ્યેત। અશક્તસ્ય મુમુક્ષોઃ સ્વરૂપવિરુદ્ધ ઇતિ ચેત્, નાત્ર કસ્યાપિ વિપ્રતિપત્તિઃ।
અતઃ પરં સદાચારં પ્રોચ્યમાનં નિબોધ મે।
આશંસાનઃ સમુત્તિષ્ઠેત્ સર્વભૂતસુખોદયમ્

ભવન્તુ સર્વભૂતાનિ સાત્ત્વિકે વિમલે પથિ।
ભજન્તાં શ્રીપતિં શશ્વદ્વિશન્તુ પરમં પદમ્

ઇત્યાશાસ્ય પ્રિયં સમ્યગ્ભૂતેભ્યો મનસા ગિરા।
શરીરશોધનં કૃત્વા ધર્મશાસ્રવિધાનતઃ

શૌચં ચ વિધિવત્ કૃત્વા ભક્ષયેદ્દન્તધાવનમ્।
અથાચમ્ય વિદાનેન પવિત્રૈઃ શાસ્રચોદિતૈઃ

પ્લાવયિત્વાભ્યુપાસીત સંધ્યાં ત્રૈલોક્યપાવનીમ્।
મન્મયી ત્રિવિધા શક્તિઃ સૂર્યસોમાગ્નિરૂપિણી

શુદ્ધયે સર્વભૂતાનાં સંધ્યા દેવી પ્રવર્તતે।
ઉપસ્થાય વિવસ્વન્તમન્તઃસ્થં પુરુષોત્તમમ્

23. વિવસ્વન્તં વિશિષ્ટદીપ્તિમન્તમિતિ પુરુષોત્તમવિશેષણમ્। અન્તઃસ્થમ્; સૂર્યમણ્ડલાન્તર્વર્તિનમ્। "અર્કમણ્ડલમધ્યસ્થં સૂર્યકોટિસમપ્રભમ્" ઇત્યાદિધ્યાનમત્રાભિપ્રેતમ્।
કુર્યાદગ્નિવિધિં સમ્યગુપાદાનમથાચરેત્।
સતિ વિત્તે ન કુર્વીતોપાદાનં તુ વિચક્ષણઃ

24. ઉપાદાનં નામ ભગવદારાધનોપયુક્તદ્રવ્યાર્જનમ્। તચ્ચ નિઃસ્વસ્ય પઞ્ચયજ્ઞપઞ્ચકાલપરાયણભાગવતોત્તમાદયાચિતોપનતતણ્ડુલાદિસ્વીકારરૂપમ્। આઢ્યસ્ય તુ તદુપયુક્તફલપુષ્પતુલસ્યાદિસંગ્રહરૂપમ્।
સપ્ત વિત્તાગમા ધર્મ્યા દાયો લાભઃ ક્રયો જયઃ।
પ્રયોગઃ કર્મયોગશ્ચ સત્પ્રતિગ્રહ એવ ચ

સ્નાનં કૃત્વા વિધાનેન ત્રિવિધં શાસ્રચોદિતમ્।
ભૂતશુદ્ધિં વિધાયાથ યાગમાન્તરમાચરેત્

સ્વયમુત્પાદિતૈઃ સ્ફીતૈર્લબ્ધૈઃ શિષ્યાદિતસ્તથા।
ભોગૈર્યજેત માં વિષ્ણુમુભૌ વા શાસ્રપૂર્વકમ્

અષ્ટાઙ્ગેન વિધાનેન હ્યનુયાગાવસાનકૈઃ।
સ્વાધ્યાયમાચરેત્ સમ્યગપરાહ્ણે વિચક્ષણઃ

28. અષ્ટાઙ્ગયજનં યથા જયાખ્યે---અન્તર્યાગઃ, ભોગયાગઃ, મધ્વાદિયાગઃ, અન્નયાગઃ, સંપ્રદાનમ્, વહ્નિસંતર્પણમ્, પિતૃયાગઃ, અનુયાગશ્ચેતિ (22 અ. 75-80)।
દિવ્યશાસ્રાણ્યધીયીત નિગમાંશ્ચૈવ વૈદિકાન્।
સર્વાનનુચરેત્ સમ્યક્ સિદ્ધાન્તાનાત્મસિદ્ધયે

29. સિદ્ધાન્તાનિતિ। મન્ત્રાગમાદિસિદ્ધાન્તભેદાનિત્યર્થઃ।
અલોલુપેન ચિત્તેન રાગદ્વેષવિવર્જિતઃ।
ન નિન્દેન્મનસા વાચા શાસ્રાણ્યુચ્ચાવચાન્યપિ

તાવન્માત્રાર્થમાદદ્યાદ યાવતા હ્યર્થ આત્મનઃ।
ભૂતાનાં શ્રેયસે સર્વે સર્વશાસ્રાણિ તન્વતે

તાં તામવસ્થાં સંપ્રાપ્ય તાનિ શ્રેયો વિતન્વતે।
આદૌ મધ્યે ચ સર્વેષાં શાસ્રાણામન્તિમે તથા

શ્રીમાન્નારાયણઃ પ્રોક્તો વિધયૈવ તયા તયા।
અહં નારાયણસ્થાપિ સર્વજ્ઞા સર્વદર્શિની

33. સર્વશાસ્રાણાં ભૂતહિતત્વં પરતત્વપ્રકાશનેન તદારાધનપ્રતિપાદનેન ચેત્યભિસંધાયાહ---શ્રીમાનિતિ।
નિદાનજ્ઞા ભિષક્કલ્પા તત્તદ્ગુર્વાદિરૂપિણી।
પ્રવર્તયામિ શાસ્રાણિ તાનિ તાનિ તથા તથા

અધિકારાનુરૂપેણ પ્રમાણાનિ તથા તથા।
અત્યન્તહેયં ન વ્કાપિ શાસ્રં કિંચન વિદ્યતે

સર્વત્ર સુલભં શ્રેયઃ સ્વલ્પં વા યદિ વા બહુ।
તતઃ કાર્યો ન વિદ્વેષો યાવદર્થમુપાશ્રયેત્

સમયં ન વિશેત્તત્ર નૈવ દીક્ષાં કદાચન।
તતઃ સંધ્યામુપાસીત પશ્ચિમાં સાર્ધભાસ્કરામ્

વિધાયાગ્ન્યર્થકાર્યં તુ યોગં યુઞ્જીત વૈ તતઃ।
સુવિવિક્તે શુચૌ દેશે નિઃશલાકે મનોરમે

મૃદ્વાસ્તરણસંકીર્ણે ચેલાજિનકુશોત્તરે।
અન્તર્બહિશ્ચ સંશુદ્ધે યમાદિપરિશોધિતઃ

આસનં ચક્રમાસ્થાય પદ્મં સ્વસ્તિકમેવ વા।
યત્ર વા રમતે બુદ્ધિર્નાડીમાર્ગાન્ નિપીડયન્

વિજિત્ય પવનગ્રામં પ્રત્યાહારજિતેન્દ્રિયઃ।
ધારણાસુ શ્રમં કૃત્વા માં ધ્યાયેત્ સુસમાહિતઃ

અનૌપમ્યામનિર્દેશ્યામવિકલ્પાં નિરઞ્જનામ્।
સર્વત્ર સુલભાં લક્ષ્મીં સર્વપ્રત્યયતાં ગતામ્

સાકારામથવા યોગી વરાભયકરાં પરામ્।
પદ્મગર્ભોપમાં પદ્માં પદ્મહસ્તાં સુલક્ષણામ્

યદ્વા નારાયણાઙ્કસ્થાં સામરસ્યમુપાગતામ્।
ચિદાનન્દમયીં દેવીં તાદૃશં ચ શ્રિયઃ પતિમ્

બહુધા યોગમાર્ગાસ્તે વેદિતવ્યાઃ સુરેશ્વર।
તેષ્વેકં ધર્મમાસ્થાય ભક્તિઃ શ્રદ્ધા ચ યત્ર તે

સમ્યઙ્‌ નિધ્યાનમુત્પાદ્ય સમાધિં સમુપાશ્રયેત્।
ધ્યાતા ધ્યાનં તથા ધ્યેયં ત્રયં યત્ર વિલીયતે

46. યોગસ્ય પરા કાષ્ઠોચ્યતે---ધ્યાતેત્યાદિના। યત્રેતિ। યસ્યાં સમાધિદશાયામિત્યર્થઃ।
એકૈવાહં તદા ભાસે પૂર્ણાહંતા સનાતની।
ઐકધ્યમનુસંપ્રાપ્તે મયિ સંવિન્મહોદધૌ

47. ઐકધ્યમેકભાવં યોગિનિ સંપ્રાપ્તે સતિ નાન્યત્ કિંચિત્ પ્રકાશતે। કિંતુ અહમેવ ભાસ ઇત્યુત્તરેણાન્વયઃ।
નાન્યત્ પ્રકાશતે કિંચિદહમેવ તદા પરા।
યોગાચ્છ્રાન્તો જપં કુર્યાત્તચ્છ્રાન્તો યોગમાચરેત્

તસ્ય ક્ષિપ્રં પ્રસીદામિ જપયોગાભિયોગિનઃ।
નીત્વૈવં પ્રથમં યામં જપયોગાદિના સુધીઃ

49. યોગનિદ્રાં નિર્વક્તિ---નિત્વૈવમિતિ।
યોગસ્થ એવ તદ્ધીરસ્તતો યામદ્વયં સ્વપેત્।
ઉત્થાયાપરરાત્રે તુ પૂર્વોક્તમનુસંચરેત્

50. યોગો નામ પરમાત્મન્યાત્મનિક્ષેપપુરઃસરં પરમાત્મગુણગણાનુસંધાનમ્। તત્કુર્વાણ એવ સ્વાપમનુભવેદિત્યર્થઃ।
ઇતિ વ્યામિશ્રકૃત્યં તત્ પ્રોક્તં તે બલસૂદન।
અચ્છિદ્રાન્ પઞ્ચકાલાંસ્તુ ભગવત્કર્મણા નયેત્

51. વ્યામિશ્રેતિ। બહુવિધકર્મકલાપસહિતં ભગવદારાધનમિત્યર્થઃ। અચ્છિદ્રાનિતિ। "યન્મુહૂર્તં ક્ષણં વાપિ વાસુદેવો ન ચિન્ત્યતે। સા હાનિસ્તન્મહચ્છિદ્રં સા ભ્રાન્તિઃ સા ચ વિક્રિયા॥" (ગ. પુ. પૂ. 222-22) ઇત્યુક્તચ્છિદ્રરહિતાનિત્યર્થઃ।
દીક્ષિતઃ પઞ્ચકાલજ્ઞો લક્ષ્મીમન્ત્રપરાયણઃ।
અન્તરં નાનયોઃ કિંચિન્નિષ્ઠાયાં બલસૂદન

ઉભાવેતૌ મતૌ ભક્તૌ વિશતો માં તનુક્ષયે।
ચક્રપદ્મધરો નિત્યં ભવેલ્લક્ષ્મીપરાયણઃ

સ્વદારનિરતશ્ચ સ્યાદ્ બ્રહ્મચારી સદા ભવેત્।
મન્મન્ત્રમભ્યસેન્નિત્યં મચ્ચિત્તો મત્પરાયણઃ

સર્વાનુચ્ચાવચાઞ્છબ્દાંસ્તદ્ભાવેન વિભાવયેત્।
અગ્નીષોમવિભાગજ્ઞઃ ક્રિયાભૂતિવિભાગવિત્