લક્ષ્મીતન્ત્રમ્ · અધ્યાય 24

ચતુર્વિંશોઽધ્યાયઃ - 24
શ્રીઃ---
પરં બ્રહ્મ પરં દામ પરં જ્યોતિરનૂપમમ્।
લક્ષ્મીનારાયણં બ્રહ્મ દોષસૂન્યં નિરઞ્જનમ્

એકં સર્વમિદં વ્યાપ્ય સ્થિતં સર્વોત્તરં મહઃ।
અહંતાહં પરા તસ્ય બ્રહ્મણઃ પરમાત્મનઃ

હિતાય સર્વજીવાનામુન્મિષન્તી સ્વવાઞ્છયા।
શબ્દબ્રહ્મમયી ભૂત્વા માતૃકામન્ત્રવિગ્રહા

ભવામિ મન્ત્રરૂપાહં તત્તદ્વાચ્યાનુકારિણી।
પ્રથમં તારરૂપેણ યથાસ્મ્યેવં સમુદ્ધરેત્

પ્રથમં ધ્રુવમાદાય તતઃ કર્ણં સમુદ્ધરેત્।
નાભિં સમુદ્ધરેત્પશ્ચાત્ ત્રયમેકત્ર યોજયેત્

ઓમિત્યેતત્ સમુત્પન્નં પ્રથમં બ્રહ્મતારકમ્।
બિન્દુના ભૂષયેત્ પશ્ચાન્નાદેન તદનન્તરમ્

ધ્યાયેત્ સંતતનાદેન તૈલધારામિવાતતામ્।
એતત્તદ્વૈષ્ણવં રૂપં ત્ર્યક્ષરં બ્રહ્મ શાશ્વતમ્

અનિરુદ્ધસ્ત્વકારોઽત્ર પ્રદ્યુમ્નઃ પઞ્ચમઃ સ્વરઃ।
સંકર્ષણો મકારસ્તુ વાસુદેવસ્તુ બિન્દુકઃ

ચતુર્ણામવિભાગસ્તુ નાદસ્તત્ર સુરેશ્વર।
નાદસ્ય યા પરા કાષ્ઠા સાહંતા પરમેશ્વરી

શક્તિઃ સા પરમા સૂક્ષ્મા નાદાન્તગગનાહ્વયા।
શબ્દબ્રહ્મમયી સૂક્ષ્મા સાહં સર્વાવગાહિની

10. નાદાન્તેત્યાદિ। પૂર્વોક્તસ્ય નાદસ્યાન્તે યત્ ગગનં દહરાકાશઃ, તદ્રૂપેત્યર્થઃ। દેવ્યા દહરાકાશરૂપત્વાત્ પરબ્રહ્મણસ્તન્નિયતવસતિત્વં શ્રૂયતે---"તત્રાપિ દહ્રં ગગનં વિશોકસ્તસ્મિન્ યદન્તસ્તદુપાસિતવ્યમ્" ઇતિ। શ્રીસાત્ત્વતે ચ---"નાદાવસાનગગને દેવોઽનન્તઃ સમન્વિતઃ" (2-69) ઇતિ।
વિરામે સતિ નાદસ્ય યઃ સ્ફુટીભવતિ સ્વયમ્।
જ્યોતિસ્તત્પરમં બ્રહ્મ લક્ષ્મીનારાયણાહ્વયમ્

એતત્તે વૈષ્ણવં ધામ કથિતં પૌરુષં પરમ્।
શાન્તમસ્યૈવ યદ્રૂપં તસ્ય તત્ત્વં નિશામય

વિસૃષ્ટિં પૂર્વમાદાય સૂર્યમન્તે નિયોજયેત્।
સંનિકર્ષે પરે જાતે તદોમિત્યુદિતં મહઃ

13. વિસૃષ્ટિઃ વિસર્ગઃ। સૂર્યઃ અંકારઃ। અઃ+અં ઇતિ સ્થિતે "અતો રોઃ" ઇત્યુત્ત્વે ગુણે પૂર્વરૂપે ચ ઓમિતિ ભવતિ।
એતત્ તત્ પરમં ધામ શાક્તિસંહારલક્ષણમ્।
સ્મર્યમાણં પરં તત્ત્વં પ્રકાશયતિ યદ્ ધ્રુવમ્

14. વિસર્ગબિન્દુસંયોગરૂપત્વાત્ સૃષ્ટિસંહારલક્ષણમિત્યર્થઃ।
સંહૃત્ય સર્વસંભારં શુદ્ધાશુદ્ધાધ્વસંભવમ્।
સૃષ્ટૌ સમુદ્યતા શક્તિઃ સૂર્યે પુંસિ સનાતને

15. સૂર્યે પુંસિ; બિન્દુરૂપે।
પરમે ભોક્તૃરૂપે સા વિધાય પ્રતિસંચરમ્।
અગ્નીષોમમયાદ્ભાવાત્ સ્થૂલાત્સા પ્રતિનિર્ગતા

દાંપત્યં મધ્યમં શશ્વદ્બિન્દુનાદમયં શ્રિતા।
શક્તિઃ શાન્તાત્મકં દિવ્યં સૂક્ષ્મદાંપત્યમાશ્રિતા

પ્રતિતિષ્ઠતિ સા દિવ્યે વ્યાપકે પરમાત્મનિ।
અસ્ય માત્રા વિધાનજ્ઞૈઃ સાર્ધાસ્તિસ્ર ઉદાહૃતાઃ

ત્રયોઽગ્નયસ્રયો લોકાસ્રયો વેદાસ્રયો ગુણાઃ।
ત્રયો દેવાસ્રયો વ્યૂહાસ્રયો વર્ણાસ્રયઃ સ્વરાઃ

ત્રિતયં ત્રિતયં શક્ર યત્ કિંચિજ્જગતીગતમ્।
તદાદિ ત્રિતયં જ્ઞેયમર્ધમાત્રા નિરઞ્જના

20. આદિ ત્રિતયમિતિ। અકારાદિ ત્રયમિત્યર્થઃ। અર્ધમાત્રા બિન્દુઃ।
સર્વે શબ્દા અકારોત્થા ઉકારાત્તેજસાં ત્રયમ્।
પૃથિવ્યાદિ પ્રકૃત્યન્તં મકારોત્થં પુરંદર

21. તેજસાં ત્રયમ્; સૂર્યસોમાગ્નિરૂપમ્।
જ્યોતિર્મય્યર્ધમાત્રા સા ચિન્મયી પરમા કલા।
યુગ્ભિઃ સ્વરૈઃ સબિન્દ્વન્તૈરાદ્યન્તસ્વરષટ્‌કયોઃ

22. પરમા કલા; નાદઃ। આદિસ્વરષટ્‌કમ્ અકારાદ્યૂકારાન્તમ્। અન્તસ્વરષટ્‌કમ્ લૃકારાદ્યૌકારાન્તમ્। તેષુ યુક્‌સ્વરાઃ આ, ઈ, ઊ, લૄ, ઐ, ઔ ઇતિ। તૈઃ સબિન્દુભિ રઙ્ગન્યાસઃ। ઉપાઙ્ગન્યાસસ્તુ સતારૈઃ જ્ઞાનાદિપદૈઃ।
જ્ઞાનાદિગુણષટ્‌કાન્તૈરઙ્ગક્લૃપ્તિરમુષ્ય તુ।
નાભૌ પૃષ્ઠે તથા બાહ્વોરૂરુજાનુપદેષુ ચ

તારપૂર્વાન્ ગુણાન્ ભૂયો વિન્યસેત્ પાકશાસન।
એવં વિન્યસ્ય તન્મન્ત્રમઙ્ગોપાઙ્ગસમન્વિતમ્

સ્વદેહે ગુરુરાત્મસ્થં ચિન્તયેત્ પુરુષોત્તમમ્।
વિશ્વાદિલયપૂર્વં તુ યથાવત્ તન્નિબોધ મે

વિશ્વં જાગ્રત્પદેશાનં સર્વેન્દ્રિયસમીરકમ્।
ભોક્તારં શબ્દપૂર્વાણાં પઞ્ચાનાં વિષયાત્મનામ્

26. વિશ્વેતિ જાગ્રત્પદસ્થાત્મનામ।
અનિરુદ્ધાત્મકં તં ચ ચિન્તયેત્ પ્રથમાક્ષરમ્।
તં સોપકરણં દેવમકારે પ્રવિલાપ્ય તુ

27. અનિરુદ્ધપ્રદ્યુમ્નસંકર્ષણવાસુદેવલક્ષ્મીનારાયણાઃ વિશ્વતૈજસપ્રાજ્ઞતુર્યતુર્યાતીતસંજ્ઞકજાગ્રદાદ્યધિષ્ઠાતારો દેવાઃ।
અકારં તૈજસે દેવે પ્રદ્યુમ્ને સ્વપ્નવર્ત્મગે।
અન્તઃકરણવૃત્તીનાં પ્રેરકે પ્રવિલાપયેત્

તં સોપકરણં દેવમુકારે પ્રવિલાપયેત્।
ઉકારં ચેસ્વરે પ્રાજ્ઞે સંકર્ષણતનુસ્થિતે

સુષુપ્તિપદગે શશ્વત્ પ્રાણાદિપ્રેરકે વિભૌ।
વિલાપ્ય તં ચ દેવેશં તુર્યસંસ્થેઽર્થમાત્રકે

જ્ઞાનાનન્દમયે દેવે વાસુદેવે વિલાપયેત્।
તુર્યાતીતે ચ તત્તુર્યં લક્ષ્મીનારાયણાત્મનિ

પ્રવિલાપ્ય સ્વયં દિવ્યામહંતાં વૈષ્ણવીં શ્રયેત્।
તન્મયસ્તાદૃશં પ્રાપ્ય લયસ્થાનં તતઃ ક્રમાત્

32. તન્મયઃ; અહંતામયઃ।
જાગરામવતીર્યાથ દીક્ષિતં શિષ્યમગ્રતઃ।
સદ્ગુરુર્મન્મયો ભૂત્વા તારમધ્યાપયેત્સ્વયમ્

33. લયસ્થાનાત્ સૃષ્ટિસ્થાનાવતરણચિન્તામાહ---જાગરામિતિ।
સાઙ્ગોપાઙ્ગક્રમં શશ્વત્ સસમાધિં સવિસ્તરમ્।
સ ચ દદ્યાત્ સ્વમાત્માનં દક્ષિણાં ગુરવે ધનૈઃ

લબ્ધાનુજ્ઞસ્તતઃ કુર્વન્ પૌરશ્ચરણિકં વિધિમ્।
મહાનદીતટં ગત્વા સિદ્ધાદ્યાયતનં તુ વા

35. પુરશ્ચરણં નામ ગુરોર્લબ્ધસ્ય મન્ત્રસ્ય વીર્યવત્તરત્વસંપાદનાયાનુષ્ઠેયો જપહોમાદિઃ। તચ્ચ પઞ્ચાઙ્ગમ્। તથા ચોક્તમ્---"જપહૌમૌ તર્પણં ચાભિષેકો વિપ્રભોજનમ્। પઞ્ચાઙ્ગોપાસનં લોકે પુરશ્ચરણમુચ્યતે॥" ઇતિ।
પાલાશં વા વનં સમ્યક્પર્યન્તાદૃષ્ટભૂતલમ્।
સ્નાનં ત્રિષવણં કુર્વન્ બ્રહ્મચારી જિતેન્દ્રિયઃ

પયોયાવકભૈક્ષાણામશન્નન્યતમં સકૃત્।
કુશોચ્ચયે નિષણ્ણઃ સન્ કાશચીરકુશેશયઃ

પાલાશં ધારયેદ્દણ્ડં સંવીતઃ કૃષ્ણચર્મણા।
મચ્ચિત્તો મન્મયો ભૂત્વા ગુર્વાદિષ્ટેન વર્ત્મના

નિત્યં યોગપરો ભૂત્વા સમ્યગ્જ્ઞાનસમાધિમાન્।
દશલક્ષં જપેન્મૌની તારં સંસારતારકમ્

દશાંશં જુહુયાત્ પર્ણૈઃ સમિદ્ભિઃ સર્પિષાપિ વા।
પ્રીતા તસ્ય પ્રકાશેઽહમહંતા વૈષ્ણવી પરા

40. દશાંશમિતિ। લક્ષકૃત્વ ઇત્યર્થઃ।
સાધકસ્ય તતઃ સમ્યક્ સદ્વિવેકિનિ ચેતસિ।
લક્ષ્મીનારાયણાખ્યં તત્ સામરસ્યં પ્રકાશતે

જીવન્નેવ ભવેન્મુક્તઃ પુનીતે ચક્ષુષા જગત્।
સિદ્ધાઃ સ્યુસ્તસ્ય મન્ત્રાસ્તે લૌકિકા વૈદિકાશ્ચ યે

સ્નાતઃ સર્વેષુ વેદેષુ વિદ્યાસુ સકલાસુ ચ।
સિદ્ધાન્તેષુ ચ સર્વેષુ તીર્થેષુ ચ ભવેદસૌ

પ્રયોગાઃ સર્વમન્ત્રાણાં યાવન્તો યાદૃશાશ્ચ યે।
તાવન્તસ્તાદૃશાસ્તેઽસ્ય પ્રયોગા ઇતિ નિર્ણયઃ

અસ્ય વ્યાહૃતયસ્તિસ્રો વર્ણત્રયસમુદ્ગતાઃ।
પભ્દ્યઃ સમુદ્ગતા હ્યસ્યાઃ સાવિત્રી સર્વપાવની

અસ્યાઃ પદ્ભ્યસ્રયો વેદા ઋગ્યજુઃસામલક્ષણાઃ।
ઇત્યેતન્મયમેવેદં લૌકિકં વૈદિકં વચઃ

યથા ન્યગ્રોધધાનાયામન્તર્ભૂતો મહાદ્રૂમઃ।
તથેદં વાઙ્‌મયં વિશ્વમસ્મિન્નન્તઃ સ્થિતં સદા

47. તારસ્ય સમસ્તવાઙ્‌મયરૂપત્વે દૃષ્ટાન્ ઉચ્યતે---યથેતિ। ધાના સૂક્ષ્મં બીજમ્। મહાદ્રુમસ્ય બીજે સૂક્ષ્મતયાવસ્થાનકથનં ચાત્ર સાંખ્યકત્કાર્યવાદમનુરુધ્ય। ઔપનિષદમતે તુ ધાનાયા મહાદ્રુમસ્ય ચોપાદાનૈક્યાત્ સત્કાર્યવાદ ઇતિ અવસ્થાભેદાત્ કાર્યકારણભાવવ્યવહાર ઇતિ ચ ભિદા।
એતદાદ્યં મહાબીજં શબ્દાનાં પ્રકૃતિઃ પરા।
શબ્દબ્રહ્મ પરં ધામ પવિત્રં પરમં મહત્

ઓંકારઃ પ્રણવસ્તારો હંસો નારાયણો ધ્રુવઃ।
વેદાત્મા સર્વવેદાદિરાદિત્યઃ સર્વપાવનઃ

મોક્ષદો મુક્તિમાર્ગશ્ચ સર્વસંધારણક્ષમઃ।
એવમાદીનિ નામાનિ શાસ્રે શાસ્રે વિચક્ષણૈઃ

અધીતાનિ મહાપુણ્યાન્યોંકારસ્ય મહાત્મનઃ।
ઇદં શરણમજ્ઞાનામિદમેવ વિજાનતામ્

અયમન્વિચ્છતાં સ્વર્ગઃ પોતઃ પારં તિતીર્ષતામ્।
હકારૌકારસંયોગાદયં પ્રાસાદસંજ્ઞકઃ

પિણ્ડોઽયં સર્વતત્ત્વાનાં પિણ્ડભૂતઃ સનાતનઃ।
સાધનં પ્રતિપત્તિશ્ચ વિનિયોઘોઽથ ધારણા

બીજસ્યેવ સુરેશાન પ્રાસાદસ્યાસ્ય વિદ્ધિ તત્।
અસ્યૈવ સંજ્ઞામન્ત્રોઽયં હંસો નામ મહામનુઃ

ભોક્તારં પ્રથમં વર્ણં વિદ્ધિ ભોગ્યં દ્વિતીયકમ્।
નારાયણમયં પૂર્વમક્ષરં શ્રીમયં પરમ્

55. પ્રથમં વર્ણમિતિ। હકારમિત્યર્થઃ। દ્વિતીયકમિતિ। સકારમિત્યર્થઃ।
અગ્નીષોમાત્મકાવેતૌ વર્ણૌ વિદ્ધિ સનાતનૌ।
અનયોરન્તરા શક્ર બિન્દુધર્મૌ વ્યવસ્થિતૌ

56. બિન્દુધર્મૌ સૃષ્ટિસંહારૌ।
આધારાન્મૂર્ધપર્યન્તં ભોક્તારં વર્ણમુન્નયેત્।
વિસૃજેન્મુખતો વર્ણં દ્વિતીયં ભોગ્યસંજ્ઞકમ્

57. આધારસ્થાનમારભ્ય મૂર્ધપર્યન્તગામિના પવનેન હકારમુચ્ચરેત્। સકારં મુખતો વિસૃજેત્।
સર્વા સૃષ્ટિઃ કૃતા તેન હંસોચ્ચારપ્રયોગતઃ।
અજપેયં સમાખ્યાતા વિદ્યા સર્વાઙ્ગશોભના

58. હંસમન્ત્રસ્યાજપામન્ત્ર ઇતિ નામ।
ચતુઃષષ્ટ્યધિકાશીતિકોટિસંખ્યાસુ યોનિષુ।
તદ્ભેદેષુ ચ મન્ત્રોઽયં સ્વયમુચ્ચરતે સદા

નિશ્વાસેન સમં વિદ્યા સમુદેત્યન્તરુજ્જ્વલા।
ઉદયાસ્તમયાવસ્યાઃ શ્વાસનિશ્વાસતુલ્યકૌ

ષષ્ટિઃ શ્વાસા ભવેત્પ્રાણાઃ ષટ્‌ પ્રાણા નાડિકા મતા।
નાડ્યઃ ષષ્ટિરહોરાત્રમેવં કાલક્રિયાગતિઃ

એવં હંસોદયાદ્વિદ્ધિ સહસ્રાણ્યેકવિંશતિમ્।
શતાનિ ષટ્‌ ચ દેવેશ તાવન્તઃ સ્યુર્જપાઃ કૃતાઃ

62. હંસમન્ત્રે સકૃજ્જપ્તે સતિ 21600 સંખ્યાકા જપાઃ કૃતા ભવન્તીતિ ભાવઃ।
કિંતુ સંકલ્પનં કુર્યાદહરાદૌ મનીષયા।
એવંસંખ્યાન્ જપાનસ્ય કરિષ્યામીતિ બુદ્ધિમાન્

63. એવંસંખ્યાનિતિ। ઇયત્સંખ્યાકાનિત્યર્થઃ।
વિન્યસેત્ પઞ્ચ ચાઙ્ગાનિ તેષાં રૂપં નિબોધ મે।
સૂર્યસોમૌ ચતુર્થ્યન્તૌ નમઃ સ્વાહાસમન્વિતૌ

64. સૂર્યસોમૌ હકારસકારૌ।
નિરઞ્જનૌ નિરાભાસૌ વૌષડ્‌હુંફડન્તકૌ।
ફડન્તં મૂલમેવાસ્રમિત્યઙ્ગાન્યસ્ય પઞ્ચ તુ

અયમેવ વિપર્યસ્તઃ પરમાત્મમનુઃ સ્મૃતઃ।
સ્મૃત્વા શક્તિં સસંભારાં સૂર્યે ભોક્તરિ સંનયેત્

66. વિપર્યસ્ત ઇતિ। સોઽહમિતિ મન્ત્ર ઇત્યર્થઃ। સકારેણ શક્તિમાદાય હકારે પરમાત્મનિ યોજયેદિત્યર્થઃ।
શિષ્ટં પ્રણવવચ્ચિન્ત્યમિતિ સંજ્ઞામનોર્વિધિઃ।
પદમન્ત્રાસ્રયોઽસ્ય સ્યુર્વિધાને પાઞ્ચરાત્રિકે

67. ત્રય ઇતિ। યદ્યપિ ચત્વારો મન્ત્રા વક્ષ્યન્તે। તથાપિ તેષુ કંચિદ્ભેદમાદાય ત્રયાણાં પૃથક્ નિર્દેશઃ ક્રિયતે।
વિષ્ણવે નમ ઇત્યેવં નમો નારાયણાય ચ।
નમો ભગવતે પૂર્વં વાસુદેવાય ચેત્યપિ

68. મન્ત્રસ્વરૂપાણ્યાહ--વિષ્ણવે ઇત્યાદિ। આદૌ નમો ભગવતે ઇતિ। અન્તેવાસુદેવાયેતિ। નમો ભગવતે વાસુદેવાયેતિ મન્ત્ર ઇત્યર્થઃ।
જિતં તે પુણ્ડરીકાક્ષ નમસ્તે વિશ્વભાવન।
નમસ્તેઽસ્તુ હૃષીકેશ મહાપુરુષ પૂર્વજ

પદમન્ત્રશ્ચતુર્થોઽયં પ્રણવસ્ય પુરંદર।
ઓંકારસહિતાનેતાન્ મન્ત્રાન્ પૂર્વવિદો વિદુઃ

જ્ઞાનાદિગુણસંયુક્તૈરક્ષરૈઃ પ્રણવાદિભિઃ।
નમોઽન્તૈરઙ્ગક્લૃપ્તિઃ સ્યાત્તથૈવોપાઙ્ગકલ્પના

ન્યૂનાક્ષરસ્ય મન્ત્રસ્ય વર્ણેન ચરમેણ તુ।
ઉપાઙ્ગકલ્પના કાર્યા તત્તદ્ગુણપદૈર્યુતા

72. ન્યૂનાક્ષરસ્યેતિ। ષડક્ષરાષ્ટાક્ષરમન્ત્રયોઃ ન્યૂનાક્ષરત્વમ્। તત્ર ચરમાક્ષરેણ પૂરણં કર્તવ્યમિત્યર્થઃ।
તથૈવ સ્ફીતવર્ણસ્ય શિષ્ટૈસ્તુ દ્વાદશાધિકૈઃ।
સમસ્તૈશ્ચરમોપાઙ્ગં કલ્પયેત્તેજસા સહ

73. સ્ફીતવર્ણસ્યેતિ। અધિકવર્ણસ્યેત્યર્થઃ; યથા જિતં તે ઇતિ મન્ત્રે।
કેવલસ્તારકશ્ચૈવ ચત્વારશ્ચ તદાદિકાઃ।
પઞ્ચૈતે વ્યાપકા મન્ત્રાઃ પાઞ્ચરાત્રે પ્રકીર્તિતાઃ

નાસાધ્યં કિંચિદસ્તીહ મન્ત્રૈરેભિર્મહાત્મભિઃ।
નિશ્રેણી પઞ્ચપર્વૈષા પરબ્રહ્માધિરોહણે

એષા દિવ્યા મહાસત્તા પઞ્ચમન્ત્રી તુ મન્મયી।
અર્ચનાજ્જપતો ધ્યાનાદિમાં સમ્યક્ સમાશ્રિતઃ।
સ્વાં સત્તાં વૈષ્ણવીં પ્રાપ્ય પરં બ્રહ્માધિગચ્છતિ

ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રસારે લક્ષ્મીતન્ત્રે તારપ્રકાશો નામ ચતુર્વિંશોઽધ્યાયઃ
********ઇતિ ચતુર્વિંશોઽધ્યાયઃ********