લક્ષ્મીતન્ત્રમ્ · અધ્યાય 22

દ્વાવિંશોઽધ્યાયઃ - 22
શક્રઃ---
અનાદિનિધને દેવિ સર્વજ્ઞે હરિવલ્લભે।
કથં વૈ જ્ઞાપયેન્મન્ત્રાંસ્તેષાં રૂપં ચ કીદૃશમ્

સમપ્રધાનતા વૈષામુત જ્યેષ્ઠકનિષ્ઠતા।
એતત્ પૃષ્ઠા મયા બ્રૂહિ નમસ્તે સરસીરુહે

શ્રીઃ---
શૃણુ સર્વમશેષેણ મત્તસ્ત્વં પાકશાસન।
યથાસ્મિ મન્ત્રરૂપાહં યથા ચ જ્ઞાપયામિ તાન્

3. જ્ઞાપયામીતિ। આચાર્યરૂપેણ બોધયામીત્યર્થઃ।
પરં બ્રહ્મ પરં ધામ ષાડ્‌ગુણ્યમમલોજ્જ્વલમ્।
દેશકાલાનવચ્છિન્નમનાકારમનૂપમમ્

4. અનૂપમમિતિ। અનુપમમિત્યર્થઃ।
અહમિત્યેવ તદ્બ્રહ્મ સ્વાત્મસંબોધિ નિર્ગુણમ્।
અનાદિનિધનં દિવ્યં લક્ષ્મીનારાયણં મહત્

5. નિર્ગુણમ્; સત્ત્વાદિપ્રાકૃતગુણહીનમ્।
ચિદાનન્દરસં દિવ્યમખણ્ડમજરામરમ્।
અનુન્મિષદ્ભવદ્ભાવં ગ્રાહ્યગ્રાહકવર્જિતમ્

6. અનુન્મિષદિત્યાદિ। શાન્તપરાવસ્થાયાં ભવદ્ભાવરૂપોન્મેષરહિતમિત્યર્થઃ। તથા ગ્રાહ્યેત્યાદિકમપિ ભાવ્યમ્।
સ્તિમિતં તત્ પરં બ્રહ્મ તસ્ય સ્તિમિતતાસ્મ્યહમ્।
તત્ કદાચિત્પરં બ્રહ્મ ભવદ્ભાવવ્યવસ્થયા

ઉન્મિષત્યજહદ્રૂપં સ્વેચ્છયૈવ કદાચન।
સાહં ભાવાત્મિકાહંતા સંપૂજ્યા પરમાત્મનઃ

8. ઉન્મિષતિ; પ્રકાશત ઇત્યર્થઃ। અજહદિત્યાદિ। સ્વાભાવિકં નિર્વિકારત્વમજહદિત્યર્થઃ।
ઉદેમિ ભવતો દેવાદિચ્છયૈવ વિવસ્વતઃ।
સંભૃત્યાખિલસંભારમિચ્છયૈવ સ્વનિર્મિતમ્

9. વિવસ્વતઃ; તેજોમયાદ્ભગવત ઇત્યર્થઃ।
સ્વભિત્તૌ લિખિતં નીત્વા પ્રભવામિ ષડધ્વના।
વાર્ણઃ કલામયશ્ચૈવ તાત્ત્વિકો માન્ત્રિકસ્તથા

પાદિકો ભૌવનશ્ચૈવ ષડધ્વાનઃ પ્રકીર્તિતાઃ।
પરમં યદહંતાખ્યં સંવિદ્રૂપમનામયમ્

ઉન્મેષઃ પ્રથમસ્તસ્ય વર્ણાધ્વા પરિકીર્તિતઃ।
વ્યાકૃતિર્દશિતા તસ્ય પૂર્વં તે પાકશાસન

તદેવ પરમં રૂપં મમ સંવિન્મયં મહત્।
વિવર્તતેઽધ્વભાવેન જ્ઞાનાદ્યેન કલાત્મના

જ્ઞાનાદીનાં કલાનાં તુ ગુણાનાં પરમાત્મનઃ।
પુર્વં તે કથિતા સૂક્તિર્યાવન્તો યાદૃશાશ્ચ તે

અધ્વદ્વયમુપાદાય તદ્રૂપં મમ ચિન્મયમ્।
વાસુદેવાદિરૂપેણ વર્તતે તત્ત્વવર્ત્મના

15. અધ્વદ્વયમ્; વર્ણાધ્વાનં કલાધ્વાનં ચેત્યર્થઃ।
વ્યૂહાશ્ચ વિભવાશ્ચૈવ યચ્ચાન્યદ્ભગવન્મયમ્।
તત્ત્વાધ્વનો વિવૃત્તિઃ સા કીર્તિતા પરમાત્મનઃ

16. અન્યત્; વ્યૂહાન્તરાણિ વિભવાન્તરાણિ ચેત્યર્થઃ।
પૂર્વાધ્વદ્વયમાદાય તદેવ મમ ચિન્મયમ્।
રૂપં વિવર્તતે શશ્વન્માન્ત્રેણ પરમાધ્વના

ઉત્તારણાય જીવાનાં મગ્નાનાં ભવસાગરે।
ભોગાય ભવસંસ્થાનાં વૈરાગ્યજનનાય ચ

18. મન્ત્રાધ્વપ્રયોજનમાહ---ઉત્તારણાયેત્યાદિના।
આરાધનસ્ય સિદ્ધ્યર્થં માનસાલમ્બનાય ચ।
મન્ત્રાદ્વા પરમોદારો મમ ચિદ્રૂપલક્ષણઃ

19. માનસાલમ્બનાયેતિ। શુભાશ્રયરૂપપ્રદર્શનેન યોગિનાં માનસસ્ય ધ્યાનાલમ્બનપ્રદાનાયેત્યર્થઃ। એતચ્ચ શ્રીવિષ્ણુપુરાણે પ્રપઞ્ચિતમ્।
વાસુદેવાદિદેવાનાં મૂર્તિભાવં વ્રજત્યસૌ।
મન્ત્રાઃ સર્વે ચિદાત્માનઃ સર્વગાઃ સર્વસાધકાઃ

20. અથ પ્રકૃતં મન્ત્રમહિમાનમાહ---મન્ત્રા ઇત્યાદિના।
ત્રાયમાણાશ્ચ મન્તારં ગુપ્તરૂપાશ્ચ શાસ્ત્રતઃ।
ભોગાપવર્ગદા હ્યેતે દેવદેવસ્ય શાર્ઙ્ગિણઃ

21. મહિમવર્ણનમુખેન મન્ત્રશબ્દયૌગિકાર્થમાહ---ત્રાયમાણાશ્ચેતિ। મન્ધાતોઃ ત્રૈધાતોશ્ચ વ્યુત્પન્ન ઇતિ ભાવઃ। વ્યુત્પત્ત્યન્તરમાહ---ગુપ્તેતિ। "મત્રિ ગુપ્તભાષણે" ઇતિ ધાતુઃ।
રૂપં મે ભગવન્મન્ત્રા વિજ્ઞેયા મૂર્તયોઽમલાઃ।
જાગ્રત્સ્વપ્નૌ સુષુપ્તિશ્ચ તુર્યં ચેતિ ચતુષ્ટયમ્

જ્ઞેયં પદાધ્વનો રૂપં જાગ્રદ્બાહ્યેન્દ્રિયક્રમઃ।
બાહ્યેન્દ્રિયાણાં તમસાભિભૂતે વિભવે સતિ

23. સ્વપ્નાવસ્થાં નિરૂપયતિ---બાહ્યેત્યાદિના।
અન્તઃકરણવૃત્તિર્યા સંસ્કારપરિશેષિણી।
સા સ્વપ્ન ઇતિ વિજ્ઞેયા તદભાવે સુષુપ્તિકા

24. તદભાવે; સંસ્કારાભાવે।
તમસાનભિભૂતસ્ય સત્ત્વસ્થસ્ય વિપશ્ચિતઃ।
બાહ્યાન્તઃકરણસ્થાયા વૃત્તેરુપરમે સતિ

શુદ્ધસત્ત્વપ્રસાદસ્ય સંતતિસ્તુર્યસંજ્ઞિતા।
એવં ચતુર્વિધે માર્ગે નિર્દિષ્ટેઽસ્મિન્ પદાભિધે

તુર્યવર્જં સુષુપ્ત્યાદિરશુદ્ધાં ભજતે ગતિમ્।
માયાદિક્ષિતિપર્યન્તા યોક્તા ભુવનપદ્ધતિઃ

27. ભુવનાદ્વાનં નિરૂપયતિ---માયાદીતિ।
ભુવનાધ્વા સ વિજ્ઞેયો હ્યશુદ્ધો મલપઙ્કિલઃ।
પ્રક્રીડયન્તિ મન્ત્રાસ્તે શશ્વદ્રાગપરં નરમ્

તત્તદ્ભોગેન્દ્રજાલાનિ દર્શયન્તો વિમોહિતમ્।
ગુરુણા સદયં સમ્યગ્વીક્ષિતં કરુણાદૃશા

ઉત્તારયન્તિ વૈરાગ્યં જનયન્તઃ પદે પદે।
તતઃ શુદ્ધમયાન્ માર્ગાન્ પ્રાપયન્તઃ શનૈઃ શનૈઃ

30. પદે પદે; જાગ્રદાદિક ઇત્યર્થઃ।
શબ્દબ્રહ્મણિ નિષ્ણાતં પ્રાપયેયુઃ પરાં શ્રિયમ્।
એવંવિધા મહાત્માનો મન્ત્રાઃ પરમપાવનાઃ

31. શબ્દબ્રહ્મણિ; મન્ત્રેષ્વિત્યર્થઃ।
ત્રિવિધાસ્તે તુ વિજ્ઞેયા અધમા મધ્યમાઃ પરે।
ભવોપકરણાનાં યે દેવાનાં મૂર્તિતાં ગતાઃ

32. પરે ઇતિ। ઉત્તમા ઇત્યર્થઃ। ભવોપકરણાનિ; સર્ગોપકરણભૂતાનિ।
અન્તવત્ફલદા મન્ત્રાસ્તે જ્ઞેયા અધમા બુધૈઃ।
મન્ત્રાવિભવદેવાનાં સશક્તીનાં તુ મૂર્તયઃ

તે જ્ઞેયા મધ્યમા મન્ત્રા ઉત્તમા વ્યૂહમૂર્તયઃ।
યે તુ બ્રહ્માવગાહન્તે લક્ષ્મીનારાયણાત્મકમ્

ભવદ્ભાવવ્યવસ્થાનાસ્તે મન્ત્રા ઉત્તમોત્તમાઃ।
એવં ચ જ્યૈષ્ઠ્યકાનિષ્ઠ્યં વિજ્ઞેયં મન્ત્રકોવિદૈઃ

ઉત્તમાઃ પઞ્ચરાત્રસ્થા મધ્યમાસ્તુ ત્રયીમયાઃ।
તન્ત્રાન્તરસ્થા વિજ્ઞેયા અધમાઃ શાસ્રચક્ષુષા

36. પઞ્ચરાત્રસ્થા ઇતિ। અનન્યપરસાત્ત્વિકતમભાગવતોદ્દેશપ્રવૃત્તત્વાત્ તેષામુત્તમત્વમ્। ત્રયીમયા ઇતિ। ત્રૈગુણ્યવિષયત્વાત્તેષાં મધ્યમત્વમ્।
કલાઙ્ગા ઉત્તમા જ્ઞેયા અન્યાઙ્ગા મધ્યમાઃ સ્મૃતાઃ।
અનઙ્ગા અધમા મન્ત્રા ભૂયઃ શૃણુ સુરેશ્વર

37. કલાઃ ; જ્ઞાનાદયઃ।
બીજપિણ્ડાદિસંયુક્તા ઉત્તમાઃ પરિકીર્તિતાઃ।
બીજાદ્યન્યતમાન્તઃસ્થા મન્ત્રા મધ્યમસંજ્ઞિતાઃ

અબીજાદિયુતા જ્ઞેયા મન્ત્રા અધમસંજ્ઞિતાઃ।
એવં મન્ત્રવિધા જ્ઞાત્વા હ્યાચાર્યઃ શાસ્રલોચનઃ।
યથાસ્વરૂપતઃ શિષ્યાન્ જ્ઞાપયેદર્થિતો મનૂન્

ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રસારે લક્ષ્મીતન્ત્રે ષડધ્વમન્ત્રસ્વરૂપકથનં નામ દ્વાવિંશોઽધ્યાયઃ
********ઇતિ દ્વાવિંશોઽધ્યાયઃ********