લક્ષ્મીતન્ત્રમ્ · અધ્યાય 21

એકવિંશોઽધ્યાયઃ - 21
શક્રઃ---
શબ્દાર્થવ્યક્તિરૂપાયૈ ષડધ્વપરિવર્તિનિ।
અધ્વાતીતાવબોધાખ્યે નમસ્તે હરિવલ્લભે

1. ષડધ્વેતિ। વર્ણકલાતત્ત્વમન્ત્રપદભુવનાખ્યાઃ ષડધ્વાનઃ।
વર્ણાઃ પ્રકાશિતા દેવિ યથાવત્ સર્વહેતવઃ।
મન્ત્રમાર્ગમિદાનીં મે યથાવદ્વક્તુમર્હસિ

2. સર્વેતિ। શબ્દાનામર્થાનાં ચેત્યર્થઃ।
શ્રીઃ---
એક એવ પરો દેવઃ શ્રીમાન્ પુરુષસત્તમઃ।
ષાડ્‌ગુણ્યામ્ભોનિધિર્દિવ્યઃ સર્વાત્મા સર્વતોમુખઃ

તસ્યાહં પરમા શક્તિરહંતા શ્રીરભેદિની।
સર્વાધારા સર્વશક્તિઃ સર્વજ્ઞા સર્વતોમુખી

મયિ પ્રકાશતે વિશ્વં દર્પણોદરશૈલવત્।
બોધ એવ સ્વરૂપં મે નિર્મલાનન્દલક્ષણઃ

ઇચ્છાપરવતી સાહં બોધકાંશવિવર્તિની।
શબ્દબ્રહ્મમયી ભૂત્વા વિવર્તેઽહં કલાધ્વના

6. ઇચ્છાપરવતીતિ। સ્વચ્છન્દેત્યર્થઃ। વિવર્તઃ પરિણામઃ। કલાધ્વનેતિ। જ્ઞાનાદિગુણાત્મનેત્યર્થઃ।
કલા જ્ઞાનાદયઃ પ્રોક્તાઃ ષડ્‌ ગુણાઃ પારમેશ્વરાઃ।
તાસાં ત્રિકદ્વિયોગેન વિવર્તે તત્ત્વવર્ત્મના

7. ત્રિકદ્વિયોગેન; યુગલત્રયયોગેનેત્યર્થઃ।
સંકર્ષણાદયો દેવાસ્તત્ત્વાનિ સુરસત્તમ।
વર્ણવ્યતિકરૈર્ભૂયો વિવર્તે મન્ત્રવર્ત્મના

તસ્ય મન્ત્રાધ્વનો વ્યક્તિં ગદન્ત્યા મે નિશામય।
શબ્દબ્રહ્મવિવર્તોઽયં કિરણાયુતસંકુલઃ

ચિલ્લક્ષણઃ ષડ્‌ગુણાત્મા તસ્ય ભેદશ્ચતુર્વિધઃ।
વ્કચિદ્બીજં વ્કચિત્પિણ્ડં વ્કચિત્સંજ્ઞા વ્કચિત્પદમ્

તુર્યં સુષુપ્તિઃ સ્વપ્નશ્ચ જાગ્રદ્બીજાદયઃ ક્રમાત્।
એકસ્વરં દ્વિસ્વરં વા સ્વરવ્યઞ્જનયોર્દ્વયમ્

11. બીજપિણ્ડસંજ્ઞાપદમન્ત્રાઃ ક્રમેણ તુર્યાદિજાગ્રદન્તપદચતુષ્ટયસંગતા જ્ઞેયા ઇત્યર્થઃ।
બીજં બહુસ્વરં વાપિ વિજ્ઞેયં વિબુધેશ્વર।
અન્તરા હરયઃ પિણ્ડં વ્કચિત્સ્વરસમાયુતમ્

12. અન્તરા મધ્યે સ્થિતાઃ હરયઃ વ્યઞ્જનાનિ પિણ્ડમન્ત્ર ઇત્યર્થઃ। તસ્યાપવાદમાહ---વ્કચિદિતિ।
તત્તદ્વાચ્યાભિધા સંજ્ઞા નમઃપ્રણવસંયુતા।
ક્રિયાકારકસંયોગસ્તુતિસંબોધલક્ષણઃ

13. પદમન્ત્રસ્વરૂપમાહ---ક્રિયેત્યાદિ। સંબોધઃ સંબોધનમ્।
નાનાભિજ્ઞાસમાયુક્તઃ પદાત્મા મન્ત્ર ઉચ્યતે।
એતચ્ચતુષ્ટયં મન્ત્રં સંપૂર્ણં દેવતાત્મનિ

14. અભિજ્ઞા સંજ્ઞા।
સા ચતુષ્ટયસંબદ્ધા સિદ્ધિમિષ્ટાં પ્રયચ્છતિ।
ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞભાવં ચ મન્ત્રાણાં ત્રિદશેશ્વર

15. સા; દેવતા।
વિજ્ઞાય તત્ત્વતો મન્ત્રાન્ પ્રયુઞ્જીત વિચક્ષણઃ।
શક્રઃ---
ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞસદ્ભાવં મન્ત્રાણાં વદ મેઽમ્બુજે

યદ્વિજ્ઞાય ન મુહ્યન્તિ સિદ્ધિમેષ્યન્તિ ચાચિરાત્।
શ્રીઃ---
બીજં બીજવતાં જીવઃ શિષ્ટં ક્ષેત્રં પ્રકીર્તિતમ્

17. બીજવતાં મન્ત્રાણાં બીજાક્ષરં જીવ ઇત્યર્થઃ।
નિર્બીજાનામાદિ જીવઃ ક્ષેત્રં તુ પરિશેષિતમ્।
બીજાનાં ચૈવ પિણ્ડાનામસ્તુ ક્ષેત્રજ્ઞ ઉચ્યતે

18. આદીતિ। આદ્યક્ષરમિત્યર્થઃ। અસ્તુ; અકારસ્ત્વિત્યર્થઃ।
શિષ્ટં તુ ક્ષેત્રમુદ્દિષ્ટમકારરહિતે પુનઃ
ક્ષેત્રજ્ઞઃ સ્વર ઉદ્દિષ્ટઃ કેવલે ચ સ્વરે પુનઃ

19. અકારરહિતે પુનરિતિ ઉત્તરત્રાન્વેતિ। સ્વરઃ; યઃ કશ્ચિત્ સ્વર ઇત્યર્થઃ। કેવલે ચ સ્વરે ઇત્યુત્તરત્રાન્વેતિ।
જીવઃ સ્યાત્ પ્રથમા માત્રા દ્વિતીયાદિ તનુર્ભવેત્।
એકમાત્રે તુ જીવઃ સ્યાત્ સંસ્કારોઽદ્ભુતલક્ષણઃ

20. સંસ્કાર ઇતિ। મધ્યમા વાગિત્યર્થઃ। અત્રાષ્ટાદશાધ્યાયસ્થઃ ષડ્‌વિંશઃ શ્લોકોઽવધેયઃ।
ઉચ્ચાર્યમાણં ક્ષેત્રં સ્યાન્નિઃસ્વરે પિણ્ડકે પુનઃ।
પ્રથમો જીવ ઉદ્દિષ્ટઃ શિષ્ટં ક્ષેત્રં પ્રચક્ષતે

21. ઉચ્ચાર્યમાણમિતિ। વૈખરીત્યર્થઃ।
ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞસદ્ભાવ એષ તે સંપ્રદર્શિતઃ।
આદૌ મધ્યે તથાન્તે ચ ત્રિષુ વાન્યતરત્ર વા

એષાં પિણ્ડોઽથવા બીજં તે મન્ત્રાઃ સાર્વકાલિકાઃ।
બીજાભાવે તુ મન્ત્રાણાં બીજં કૃત્વાદિમાક્ષરમ્

23. યત્ર મન્ત્રે બીજં નાસ્તિ તત્ર પ્રથમાક્ષરમનુસ્વારયુતં બીજમિત્યર્થઃ। યથા ગણપતયે નમઃ ઇત્યત્ર ગં ઇતિ બીજમન્ત્રઃ।
અનુસ્વારયુતં પશ્ચાત્ સકલં મન્ત્ર ઉચ્યતે।
પ્રક્રીડયન્તિ પુરુષં મન્ત્રા રાગેણ રઞ્જિતમ્

ચતુર્દશવિભાગસ્થે પ્રાકૃતે ભુવનાધ્વનિ।
તુર્યવર્જં સુષુપ્ત્યાદ્યો પ્રાકૃતે ચ પદાધ્વનિ

આચાર્યદૃષ્ટિપાતસ્થં પુરુષં સંયતેન્દ્રિયમ્।
પ્રસાદસુમુખા મન્ત્રા ઉત્તાર્ય ભુવનાધ્વનઃ

પદાધ્વનશ્ચ વૈરાગ્યં જનયન્તઃ પદે પદે।
ક્રમાત્તત્ત્વકલાવર્ણપદવીષુ નયન્તિ તમ્

માન્ત્રં પ્રાસાદમાસાદ્ય નિર્ધૂતાશેષબન્ધનઃ।
લક્ષ્મીનારાયણાખ્યં તદ્વિશતિ બ્રહ્મ શાશ્વતમ્

શક્રઃ---
આચાર્યઃ કીદૃશો દેવિ શિષ્યસ્તસ્ય ચ કીદૃશઃ।
મન્ત્રેષુ કતમો મન્ત્રઃ પ્રભવેત્ પરમાપ્તયે

કથં સ ચોપદેષ્ટવ્ય એતદ્ બ્રૂહિ નમોઽસ્તુ તે।
શ્રીઃ---
સર્વલક્ષણસંયુક્તો બ્રાહ્નણે વેદપારગઃ

ષટ્‌કર્મનિરતઃ શાન્તઃ પઞ્ચકાલરતઃ શુચિઃ।
પઞ્ચરાત્રાર્થવિન્મૌની મન્ત્રાક્ષરકૃતશ્રમઃ

ન સ્થૂલો ન કૃશો હ્રસ્વો ન કાણો નૈવ રોગવાન્।
નાન્ધો ન બધિરો મૂઢો ન ખલ્વાટો ન પઙ્‌ગુકઃ

ન હીનાઙ્ગોઽતિરિક્તાઙ્ગો ન શ્વિત્રી ન ચ ડામ્ભિકઃ।
ન ક્રોધનો ન દુશ્ચર્મા ન લોભહતચેતનઃ

અકુલીનં દુરાચારં શઠં જિહ્નં ચ વર્જયેત્।
દયાદાન્તિશમોપેતં દૃઢભક્તિં ક્રિયાપરમ્

સત્યવાક્‌છીલસંપન્નં રેખાકર્મસુ કૌશલમ્।
જિતેન્દ્રિયં સુસુતુષ્ટ કરુણાપૂર્ણમાનસમ્

આર્યલક્ષણસંપન્નમાર્જવં ચારુહાસિનમ્।
એવંગુણગણાકીર્ણં ગુરું વિદ્યાત્તુ વૈષ્ણવમ્

શિષ્યશ્ચ તાદૃશો જ્ઞેયઃ સર્વલક્ષણલક્ષિતઃ।
ક્ષાન્તિશીલં સુધીમન્તં ક્રોધલોભવિવર્જિતમ્

સ્નાનાર્ચનરતં નિત્યં ગુરુશુશ્રૂષણોદ્યતમ્।
વિપ્રાગ્નિદેવપિતૃષુ ભક્તં તર્પણશીલિનમ્

કુલીનં ચ તથા પ્રાજ્ઞં શાસ્રાર્થનિરતં સદા।
બ્રાહ્નણં ક્ષત્રિયં વૈશ્યં શૂદ્રં વા ભગવત્પરમ્

ઈદૃગ્લક્ષણસંયુક્તં શિષ્યમાર્જવસંયુતમ્।
વર્ણધર્મક્રિયોપેતાં નારીં વા સદ્વિવેકિનીમ્

વિદ્યાદનુમતે પત્યુરનન્યાં પતિમાનિનમ્।
એવંલક્ષણકં શિષ્યમાચાર્યો ભગવન્મયઃ।
જ્ઞાપયેદ્વિધિવન્મન્ત્રાન્ ગુરુદૃષ્ટ્યા સમીક્ષ્ય તુ

41. અનેન સ્રીશૂદ્રયોરપિ તાન્ત્રિકમન્ત્રગ્રહણે અધિકારો વિધીતે। પરં તુ તારવિષયે વિશેષો ગ્રન્થાન્તરેષ્વવગન્તવ્યઃ।
ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રસારે લક્ષ્મીતન્ત્રે ગુરુશિષ્યલક્ષણં નામ એકવિંશોઽધ્યાયઃ
********ઇત્યેકવિંશોઽધ્યાયઃ********