લક્ષ્મીતન્ત્રમ્ · અધ્યાય 20

વિંશોઽધ્યાયઃ - 20
શક્રઃ---
નમો નિખિલનિર્માણત્રાણસંહારશક્તયે।
હરેઃ સ્વરૂપભૂતાયૈ નમસ્તે જ્ઞાનરૂપિણિ

ત્વત્પ્રસાદાન્મયા પદ્મે રહસ્યં પરમં શ્રુતમ્।
વર્ણાધ્વાનં યથાવન્મે ભૂયસ્ત્વં વક્તુમર્હસિ

શ્રીઃ---
શૃણુ વર્ણાધ્વનો રીતિમાદ્યાં ત્રિદશપુંગવ।
પ્રાપ્નોતિ યત્પરિજ્ઞાનાત્સાધકો મત્સરૂપતામ્

વેદ્યવેદકનિર્મુક્તમચ્યુતં બ્રહ્મ યત્ પરમ્।
અનસ્તમિતભારૂપં સર્વાભિન્નમહંપદમ્

અહંતા નામ સા શક્તિસ્તદભિન્ના સદોદિતા।
અનસ્તમિતભારૂપા વેદ્યવેદકવર્જિતા

પ્રકાશાનન્દસારાહં સર્વતઃ સમતાં ગતા।
કોટિકોટ્યયુતૈકાંશકોટ્યંશે ક્ષુભિતા સતી

શબ્દબ્રહ્મસ્વરૂપેણ સ્વશક્ત્યા સ્વયમેવ હિ।
મુક્તયેઽખિલજીવાનામુદેમિ પરમેશ્વરાત્

તદવ્યક્તાક્ષરં વિદ્ધિ તન્ત્રીશબ્દો યથા કલઃ।
પૃથગ્વર્ણાત્મના યાતિ સ્થિતયે નૈકધા સ તુ

સૂક્ષ્મવર્ણસ્વરૂપોઽસૌ ધારાસંતાનરૂપધૃત્।
પઞ્ચાધ્વકોશમુક્તસ્ય મન્નિષ્ઠસ્ય વિવેકિનઃ

9. ભુવનાધ્વપદાધ્વમન્ત્રાધ્વતત્ત્વાધ્વકલાધ્વાનઃ પઞ્ચાધ્વાનઃ। માયાપ્રસૂતિપ્રકૃતિબ્રહ્માણ્ડજીવદેહાખ્યાઃ પઞ્ચ કોશાઃ।
અનુભૂતિપદં યાતિ પ્રસાદાત્ પરમાત્મનઃ।
મચ્ચાતુરાત્મ્યનિચયો વિજ્ઞેયો હિ તદાત્મના

10. ચાતુરાત્મ્યં વાસુદેવસંકર્ષણાદિકમ્। તદાત્મના; વર્ણાત્મના। તચ્ચાનન્તરમેવ વક્ષ્યતે।
પ્રભવાપ્યયયોગેન ભારૂપધ્વનિલક્ષણઃ।
સકારાન્તસ્ત્વકારાચ્ચ હકારાદાન્ત એવ ચ

11. ઉત્પત્તિક્રમે ધ્વનિલક્ષણઃ। અપ્યયક્રમે પરારૂપેણ ચિલ્લક્ષણઃ। અકારમારભ્ય સકારપર્યન્તં ગણને અષ્ટચત્વારિંશત્ વર્ણા ભવન્તિ। યથા---સ્વરાઃ ષોડશ, સ્પર્શાઃ પઞ્ચવિંશતિઃ, અન્તઃસ્થાશ્ચત્વારઃ, હકારં વિહાયોષ્માણસ્રય ઇતિ। એવં હકારમારભ્ય દીર્ઘાકારપર્યન્તગણનેઽપિ।
પ્રભવે દ્વાદશાન્તસ્તુ હકારશ્ચતુરાત્મનામ્।
અકારસ્ત્વપ્યયે ચૈતૌ દ્વાદશાન્તાવુભૌ સમૌ

12. ચતુરાત્મનાં વાસુદેવાદીનાં પ્રભવે હકારો દ્વાદશાન્તો ભવતિ। અપ્યયે તુ અકારસ્તથા। અયં ભાવઃ---પૂર્વોક્તાષ્ટચત્વારિંશદ્વર્ણાનાં દ્વાદશધા વિભાગે પ્રતિવિભાગં ચત્વારો વર્ણાઃ સંપદ્યન્તે। એતે ચ ક્રમેણ વાસુદેવાદિભિશ્ચતુર્ભિરધિષ્ઠિતા ભવન્તિ। દ્વાદશભાગાન્તે પ્રભવે હકારઃ લયે અકારશ્ચ ભવત ઇતિ।
વાર્ણે વ્યૂહસમૂહેઽસ્મિન્ જ્ઞેયં જ્ઞાનસમાધિના।
વિશ્રામ ઉદયો વ્યાપ્તિર્વ્યક્તિરા વાસુદેવતઃ

13. પ્રતિવિભાગમાસ્થિતા વાસુદેવાદયઃ ક્રમેણ વિશ્રામોદયવ્યાપ્તિવ્યક્તિરૂપા જ્ઞેયાઃ।
અત્રૈકૈકોપરિ જ્ઞેયા મૂર્તિર્વૈ ત્વેવમેવ હિ।
યુક્તા વિશ્રામપૂર્વેણ ચતુષ્કેણ સમાસતઃ

વિશ્રામં ચિન્તયેદ્દેવં વાસુદેવં સનાતનમ્।
અકારં પુણ્ડરીકાક્ષં પૂર્વદેવં સનાતનમ્

15. તદેવ વિશદયતિ---વિશ્રામમિત્યાદિના।
સંકર્ષણાદિતત્ત્વાનિ વિશ્રામ્યન્તિ લયેઽત્ર હિ।
તતઃ સંકર્ષણં દેવમાકારમુદયં સ્મરેત્

ઉદિતો હિ સ સર્વાત્મા પ્રથમં સર્વકૃત્ સ્વયમ્।
વ્યાપ્તં પ્રદ્યુમ્નદેવં તમિકારં પરિચિન્તયેત્

વિવિધં પ્રાપ્યતે તેન ત્રયીકર્માત્મના જગત્।
અનિરુદ્ધં વ્યક્તિરૂપમીકારં તમનુસ્મરેત્

વ્યજ્યન્તે શક્તયો હ્યત્ર જગત્સૃષ્ટ્યાદયોઽખિલાઃ।
દણ્ડવત્સંનિવેશેન સંસ્થિતા હ્યેવમેવ હિ

આ સકારાચ્ચતૂરૂપયુક્તા મે ચતુરાત્મતા।
સ્મરેત્ પ્રભવચિન્તાયાં હકારં દ્વાદશાન્તકમ્

20. આ સકારાદિતિ। સકારપર્યન્તમિત્યર્થઃ।
હકારં વાસુદેવં તુ વિશ્રામં પરિચિન્તયેત્।
સંકર્ષણં સકારં તમુદયં ત્વપ્યયે સ્મરેત્

21. લયક્રમે ચાતુરાત્મ્યનિવેશમાહ---હકારમિતિ।
એવમાકારતો દિવ્યાં ચિન્તયેચ્ચતુરાત્મતામ્।
દ્વિષટ્‌કં ધારણાનાં ચ દ્વાદશાધ્યાત્મલક્ષણમ્

22. આકારત ઇતિ। આકારપર્યન્તમિત્યર્થઃ।
સોપાનભૂતં યત્ક્રાન્ત્વા દ્વાદશાન્તાદ્વિશેત્ પરમ્।
એષા સા પ્રથમા રીતિર્વર્ણમાર્ગસ્ય દર્શિતા

સૂક્ષ્મા તચ્ચાતુરાત્મીયા ભારૂપા મન્મયી પરા।
મધ્યમા પૂર્વમેવોક્તા વિશેષં તત્ર મે શૃણુ

ધારણાઃ પૂર્વમુક્તા યાશ્ચતસ્રો મત્સ્વરૂપિકાઃ।
વકારાખ્યાનિરુદ્ધસ્ય શક્તિઃ સા રાગસંજ્ઞિતા

માયા નામ મહાલક્ષ્મીર્લકારાપરનામિકા।
વિદ્યા યા રેફસંજ્ઞાતા મહાવાણી તુ સા સ્મૃતા

વાતસંજ્ઞા મહાકાલી ક્રિયાશક્તિર્યકારિણી।
બ્રહ્માદ્યા મૂર્તયસ્તિસ્રઃ પત્ન્યસ્રય્યાદયશ્ચ યાઃ

તજ્જ્ઞેયં સકલં સૂક્ષ્મમકારસ્યાદિમેંઽશકે।
મધ્યમે ભોક્તૃકૂટસ્થઃ પુરુષોંઽશે પ્રતિષ્ઠિતઃ

સંસારી પુરુષઃ સર્વશ્ચરમાંશેઽવતિષ્ઠતે।
એષા તે મધ્યમા રીતિર્વર્ણમાર્ગસ્ય દર્શિતા

ચરમામથ વક્ષ્યામિ રીતિં બલનિષૂદન।
વૈખરી ચરમા રીતિઃ પ્રયત્નસ્થાનભેદિની

વ્યક્તવાચાં સમુચ્ચારે સા સ્ફુટીભવતિ ધ્રવમ્।
જીવાનાં દેહબદ્ધાનાં તત્તત્સન્માર્ગદર્શિકા

માતૃકા જાયતે સેયં વિષ્ણુશક્ત્યુપબૃંહિતા।
વિષ્ણુવત્તત્ર પઞ્ચાશચ્છક્તયઃ પરિકીર્તિતાઃ

અધિતિષ્ઠન્તિ યે યાં ચ માતૃકાં વર્ણમાલિનીમ્।
વાસુદેવાદયો વ્યૂહા દશ દ્વૌ કેશવાદયઃ

સ્વરાધિષ્ઠાયિનો દેવાઃ શક્તીસ્તેષામિમાઃ શૃણુ।
લક્ષ્મીઃ કીર્તિર્જયા માયા વ્યૂહશક્તય ઈરિતાઃ

શ્રીશ્ચ વાગીશ્વરી કાન્તિક્રિયાશાન્તિવિભૂતયઃ।
ઇચ્છા પ્રીતી રતિશ્ચૈવ માયા ધીર્મહિમેતિ ચ

શક્તયઃ કેશવાદીનાં તા એતાઃ સ્વરશક્તયઃ।
કાદ્યધિષ્ઠાયિનો દેવાન્ ગદન્ત્યા મે નિશામય

પદ્મનાભાદિનામાનો વિષ્ણવઃ કાદિદેવાતઃ।
પદ્મનાભો ધ્રુવોઽનન્તઃ શક્તીશો મધુસૂદનઃ

37. પદ્મનાભાદયો વિભવભેદાઃ પૂર્વમેવૈકાદશાધ્યાયે પઠિતા જ્ઞાતવ્યાઃ।
વિદ્યાધિદેવઃ કપિલો વિશ્વરૂપો વિહંગમઃ।
ક્રોડાત્મા બડબાવક્ત્ત્રો ધર્મો વાગીશ્વરસ્તથા

એકાર્ણવશયો દેવઃ કૂર્મઃ પાતાલધારકઃ।
વરાહો નારસિંહશ્ચાપ્યમૃતાહરણસ્તથા

શ્રીપતિર્દિવ્યદેહોઽથ કાન્તાત્મામૃતધારકઃ।
રાહુજિત્ કાલનેમિઘ્નઃ પારિજાતહરો મહાન્

લોકનાથસ્તુ શાન્તાત્મા દત્તાત્રેયો મહાપ્રભુઃ।
ન્યગ્રોધશાયી ભગવાનેકશૃઙ્ગતનુસ્તતઃ

દેવો વામનદેહસ્તુ સર્વવ્યાપી ત્રિવિક્રમઃ।
નરો નારાયણશ્ચૈવ હરિઃ કૃષ્ણસ્તથૈવ ચ

જ્વલત્પરશુધૃદ્રામો રામશ્ચાન્યો ધનુર્ધરઃ।
વેદવિદ્ભગવાન્ કલ્કી પાતાલશયનઃ પ્રભુઃ

એતેષ્વન્ત્યેષુ ચત્વારો દેવા રામાદયો હિ યે।
તે રઙ્ગયમયોર્જિહ્વામૂલોપધ્માનયોરપિ

44. રઙ્ગઃ અનુનાસિકઃ। યમાઃ પ્રાતિશાખ્યે પ્રસિદ્ધા વર્ણવિશેષાઃ।
ધીસ્તારા વારુણી શક્તિઃ પદ્મા વિદ્યા તથૈવ ચ।
સંખ્યા વિશ્વા ખગા ભૂર્ગૌર્લક્ષ્મીર્વાગીશ્વરી તથા

અમૃતા ધરણી છાયા નારસિંહી સુધા તથા।
શ્રીઃ કીર્તિર્વિશ્વકામા મા સત્યા કાન્તિઃ સરોરુહા

માયા પદ્માસના ખર્વા વિક્રાન્તિર્નરસંભવા।
નારાયણી હરિપ્રીતિર્ગાન્ધારી કાશ્યપી તથા

વૈદેહી વેદવિદ્યા ચ પદ્મિની નાગશાયિની।
મદંશકા ઇમા દેવ્યો વિજ્ઞેયાઃ કાદિશક્તયઃ

ભવોપકરણૈશ્ચેયં માતૃકાધિષ્ઠિતા સુરૈઃ।
શ્રીકણ્ઠાનન્દસૂક્ષ્માદ્યૈર્લમ્બોદર્યાદિશક્તિભિઃ

વિનનાયકૈશ્ચ દુર્ગાભિઃ ક્ષેત્રેશૈર્માતૃભિસ્તથા।
સમયસ્થૈસ્તથા બૌદ્ધૈરાર્હતૈરપિ ચાપરૈઃ

યથા હિ ક્ષુધિતા બાલા માતરં પર્યુપાસતે।
એવં સર્વે સુરા દેવીં માતૃકાં પર્યુપાસતે

ઇયં યોનિર્હિ મન્ત્રાણાં વિદ્યાનાં જન્મભૂરિયમ્।
તત્ત્વાનાં તાત્ત્વિકાનાં ચ જ્ઞાનાનાં પ્રસવસ્થલી

ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રસારે લક્ષ્મીતન્ત્રે માતૃકાપ્રકાશો નામ વિંશોઽધ્યાયઃ
********ઇતિ વિંશોઽધ્યાયઃ********